– كوممۋنيكاتسيانىڭ ەلەكتروندىق قۇرالدارى مەن اقپاراتتىق جۇيەلەردى پايدالانۋ نەگىزىندە مەملەكەتتىك بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋشى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭى – ۇلت جوسپارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ وسى جىلعى قاڭتاردان باستالدى.
ۇلت جوسپارىنىڭ «ولاردى ءىسكە اسىرۋ جونىندەگى 100 ناقتى قادامدا» ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورمادان تۇراتىنى بەلگىلى. بۇل رەفورمالار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ءارى ساباقتاس. مەملەكەتتىك قىزمەتتە 40 جىلدىق ءوتىلى بار جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە 1990 جىلدىڭ مامىرىنان جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشى رەتىندە ماعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا رەفورمالارىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق لوگيكاسى ءتۇسىنىكتى. جاڭا مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا بولعاندىقتان دا پرەزيدەنتىمىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ), ياعني ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ بارلىق پارامەترلەرىنە ساي كەلەتىندەي قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىلىكتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالىپتاستىرۋدا.
1-قادامداعى «كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ» بويىنشا رەفورما جۇرگىزۋدە قازاقستان كوشباسشىعا اينالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدى كوپتەگەن الىس-جاقىن كورشىلەر زەردەلەۋدە. الايدا, جەتىستىكتەرىمىزدى مىسە تۇتپاي, ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ولاردى ەسەلەي ءتۇسۋدىڭ جاڭا مىندەتتەرىن العا قويدى. قازىرگى كەزەڭدە تاپسىرمالاردىڭ ءۇشتەن ەكىسى ورىندالدى.
وسى ارادا اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت – ورىندالۋى كۇردەلى قادامنىڭ ءبىرى «زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» 2-رەفورماسى بويىنشا جۇمىس قاۋىرت جۇرۋدە. قازىرگى كەزدە 19 قادامنىڭ 11-ءى بويىنشا جۇمىستار ورىندالدى دەۋىمىز كەرەك.
اۋقىمى جاعىنان اسا كولەمدى «يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم» – 3-رەفورماسى 50 قادامدى قامتيدى. بۇگىندە ولاردىڭ 13-ءى ورىندالدى, 33-ءى ورىندالۋدا, 4-ەۋى 2017-2021 جىلداردا ورىندالاتىن بولادى. ال «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك» – 4-رەفورماسى بويىنشا ناقتى ءىس-شارالار مەن «جول كارتالارى» قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلۋدا.
«ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ» – 5-رەفورماسىنا ناقتىراق توقتالا كەتكەن ءجون. سەبەبى, ول تۇبەگەيلى وزگەرىستەر اكەلەدى دەپ ويلايمىن (اتاپ ايتقاندا, 4 قادامى ورىندالدى, 4-ەۋى جىل سوڭىنا دەيىن ورىندالاتىن بولادى, 2-ەۋى – 2017-2018 جىلدارى ورىندالۋى ءتيىس).
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتى باسقارۋعا قوعامدى بەلسەندى قاتىستىرۋ, مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسىنە ازاماتتاردى تارتۋ جانە حالىق پەن بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن كوتەرۋ مىندەتى تۇر. بۇل ورايدا ءبىراز جۇمىس اتقارىلدى. بارلىق سالانى دەرلىك قامتيتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ايتارلىقتاي پۋلى قالىپتاستى. جاقىندا عانا ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى قۇرىلدى. اقپاراتتاندىرۋدىڭ پرەزيدەنتتىك باعدارلاماسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا قاجەتتى تەحنولوگيالىق جاعدايلار جاسالدى: 2006 جىلى «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» (eGov) قۇرىلدى, ينتەرنەت-رەسۋرستار دامىتىلۋدا. وسىنىڭ بازاسىندا «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» كورپوراتسياسى جۇمىس ىستەي باستادى.
5-رەفورما شەڭبەرىندەگى 94-قادامدا «اشىق ۇكىمەتتى» ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك قۇپيالار مەن زاڭنامامەن قورعالاتىن وزگە دە اقپاراتتاردى قوسپاعاندا, مەملەكەتتىك ورگاندار يەلىگىندەگى كەز كەلگەن اقپاراتتى اشىق ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى زاڭ ءازىرلەۋ سياقتى جاڭالىقتار كوزدەلگەن.
ازاماتتار مەن ولاردىڭ بىرلەستىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك ىستەردى باسقارۋعا ءىس جۇزىندە قاتىسۋى ءۇشىن مينيسترلىكتەردىڭ, ۆەدومستۆولار مەن اكىمدىكتەردىڭ قۇجاتتارىنا قولجەتىمدىلىك بولۋعا ءتيىس. وزدەرىنە قاجەتتى ءارى قىزىقتىراتىن اقپاراتتى سۇراتۋ جانە الۋ قۇقىعى بولۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە قابىلداۋ ءبولمەلەرى مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەرگە كەزەككە تۇرماۋ كەرەك. ال مەملەكەتتىك ورگاندار, ءوز كەزەگىندە, بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ولارعا قاجەتتى مالىمەتتەردى بەرۋگە مىندەتتى.
كۇنى كەشەگە دەيىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر حالىق ءۇشىن جابىق بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس, اقپارات ءتىپتى, سۇراتۋ ارقىلى دا شەكتەۋلى تۇردە بەرىلىپ كەلدى. ال پارلامەنت ەلىمىزدىڭ «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭىن قابىلداپ, وعان ەل پرەزيدەنتى 2015 جىلعى 16 قاراشادا قول قويعاننان كەيىن قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. وسى جىلعى مامىردا جەنەۆادا وتكەن اقپاراتتى قوعام ماسەلەلەرى جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك فورۋم بارىسىندا ءبىزدىڭ زاڭنىڭ ساراپشىلار توبى جاعىمدى رەتسەنزيالاردى ايتارلىقتاي كوپ العانىن ايتا كەتكەن ءجون.
ايتپاقشى, نورۆەگيا, ۇلىبريتانيا, برازيليا, يندونەزيا, مەكسيكا, فيليپپين, وار جانە اقش سياقتى ەلدەر نەگىزىن قالاپ, 2011 جىلى قۇرىلعان حالىقارالىق «اشىق ۇكىمەت» بويىنشا سەرىكتەستىك (Open Government Partnership – OGP) ۇيىمىنا ەلىمىز ءدال وسى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن مۇشە بولا الادى. قازىرگى ۋاقىتتا سەرىكتەستىككە الەمنىڭ 66 ەلى كىرەدى.
2015 جىلعى قازاندا مەحيكودا «اشىق ۇكىمەت» بويىنشا سەرىكتەستىك ءسامميتى ءوتىپ, وعان 60-تان استام ەلدىڭ, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ, بيزنەس-قوعامداستىق پەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سامميت جۇمىسىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ۇكىمەت, پارلامەنت ءماجىلىسى اپپاراتتارىنىڭ, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ, «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق-تىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن قازاقستاندىق دەلەگاتسيا دا قاتىستى. سامميت بارىسىندا ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا OGP وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. ءبىز قازاقستانداعى «اشىق ۇكىمەتتىڭ» دامۋى تۋرالى شولۋ جاسادىق, قازاقستاننىڭ OGP-عا مۇشەلىككە ءوتۋ ءتارتىبىن تالقىلادىق.
جىل سايىن قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا OGP «اشىق ۇكىمەتتى» دامىتۋ بويىنشا ەلدەرگە جانە ولاردىڭ OGP-عا مۇشە بولۋ دايىندىعىنا باعالاۋ جۇرگىزەدى. باعالاۋ 16 بالدىق شكالا بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. سوڭعى باعالاۋ بويىنشا قازاقستان 12 بالل الدى. بۇعان «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋ مۇمكىندىك بەردى.
سەرىكتەستىككە قاتىسۋشى ەلدەر «اشىق ۇكىمەتتى» دامىتۋ ءجونىندە ءىس-شارالار جوسپارىن قابىلدايدى, ول قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن كەلىسىلەدى. OGP دوكتريناسىنا سايكەس «اشىق ۇكىمەت» «دەموكراتيانىڭ جاڭا شەكاراسى» جانە ونىڭ ۇستىنە «سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋ مەن حالىقتىڭ بيلىككە سەنىمسىزدىگىن جويۋدىڭ ايتارلىقتاي ۇتىمدى انتيدوتى» بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك اپپارات پەن ازاماتتار قارىم-قاتىناسىنىڭ ىڭعايلى بولۋى ماقساتىندا «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» اقپاراتتىق جۇيەسىندە 2014 جانە 2015 جىلدارى «اشىق ۇكىمەتتىڭ» مىناداي ۆەب-پورتالدارى اشىلدى: «اشىق ۇكىمەت», «اشىق دەرەكتەر», «اشىق نقا (نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر)», «اشىق بيۋدجەتتەر», «اشىق ديالوگ», سونداي-اق «مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ ءتيىمدىلىگىن باعالاۋ» (ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلادى).
پورتالداردىڭ اتاۋلارىنان كورىپ وتىرعانىمىزداي, كەز كەلگەن ازامات ءوز كومپيۋتەرىنەن نەمەسە حقو-دان ون-لاين رەجىمىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىنا تىكەلەي ءوتىنىش جاساي الادى. ەل ازاماتتارىنىڭ ينفوكوممۋنيكاتسيا جۇيەلەرىن پايدالانىپ, قاجەتتى اقپاراتتى نەمەسە مالىمەتتەردى سۇراتىپ الا الاتىنى ماڭىزدى. ەل اۋماعىنىڭ ۇلان-عايىر ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ادامداردىڭ ۋاقىتى مەن قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.
ونىڭ ۇستىنە, ازاماتتارىمىز زاڭدار جوبالارىمەن, ۇكىمەت پەن مينيسترلىكتەردىڭ اكتىلەرىمەن, بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جوبالارىمەن تانىسىپ, ولاردى تالقىلاۋعا قاتىسادى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرەدى جانە ت.ب. اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلدى.
جاڭادان قۇرىلعان اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنىڭ «اشىق نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر» پورتالىندا بۇگىندە باق قىزمەتى, بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ وزدەرى ازىرلەگەن تۇجىرىمداماسى كوپشىلىك تالقىلاۋىنا ۇسىنىلىپ, بۇل ۆەدومستۆو اشىقتىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋدە.
زاڭدا قول جەتكىزۋ شەكتەلمەگەن اقپاراتتار تىزبەسى بەكىتىلدى. دەمەك, قانداي دا ءبىر اقپارات بويىنشا مونوپولياعا يە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەكەمەلەر, باسقا دا ۇيىمدار مەن كومپانيالار ازاماتتاردىڭ زاڭنامامەن بەلگىلەنگەن مالىمەتتەر قاتارىنا جاتاتىن اقپاراتتارعا قولجەتىمدىلىگىن شەكتەپ, ولاردان جاسىرۋعا قۇقىعى جوق. بۇعان مىنا باعىتتاعى اقپاراتتار جاتادى: ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرەتىن توتەنشە جاعدايلار مەن اپاتتار, ولاردىڭ سالدارلارى مەن رەسمي بولجامدار; دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جاي-كۇيى, سانيتاريا, دەموگرافيا, كوشى-قون, الەۋمەتتىك قورعاۋ, ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى تۋرالى, سونداي-اق قىلمىستىلىقتىڭ جاي-كۇيى; تەرروريزم اكتىلەرىنىڭ جاسالۋ فاكتىلەرى تۋرالى; ەكولوگيا, ءورت قاۋىپسىزدىگى, سونىمەن قاتار, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ءجانە رادياتسيالىق احۋال, تاماق ءونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى; مەملەكەت جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ۇسىناتىن ارتىقشىلىقتار, وتەماقىلار مەن جەڭىلدىكتەر تۋرالى; ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزىلۋ فاكتىلەرى تۋرالى; ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى تۋرالى; نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ماتىندەرى (مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قامتيتىن اكتىلەردى قوسپاعاندا), سونداي-اق ولاردىڭ جوبالارى; رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ قاراجاتىن قالىپتاستىرۋ مەن ونى جۇمساۋ تۋرالى, سونىمەن قاتار, وسى قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ تۋرالى (مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قامتيتىن مالىمەتتەردى قوسپاعاندا); اقپاراتتى يەلەنۋشىلەردىڭ, ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ زاڭدى بۇزۋ فاكتىلەرى تۋرالى; ساياسي, الەۋمەتتىك جانە باسقا دا سەبەپتەرمەن جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار تۋرالى, ونىڭ ىشىندە ارحيۆتەردەگى اقپارات تۋرالى (مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قوسپاعاندا).
العاش رەت زاڭدا بارلىق ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار (قورعانىس مينيسترلىگىن قوسپاعاندا) باسشىلارىنىڭ, اكىمدەر مەن ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلارىنىڭ حالىق الدىندا ءوز جۇمىسى تۋرالى ەسەپ بەرەتىندىگى ناقتى كورىنىس تاپقان. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر 7 مىڭداي ەسەپتى كەزدەسۋ وتكىزدى, وعان 800 مىڭداي ادام قاتىستى. ەسەپ بەرۋ بارىسىندا 18 مىڭداي ادام ءسوز سويلەگەن, ولاردىڭ تاراپىنان 16 مىڭداي پروبلەما كوتەرىلگەن, ولاردىڭ 18-ءى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى (ولاردىڭ كوپشىلىگى ورىندالعان جانە شەشىمىن تاپقان). ازاماتتارعا وزدەرىن تولعاندىرعان بارلىق سۇراقتار بويىنشا دالەلدى جاۋاپتار, تۇسىنىكتەر بەرىلدى. مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جۇرتشىلىق الدىندا 12 مينيستر ەسەپ بەردى. بارلىق ەسەپ بەرۋلەر جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق باق-تاردا جاريالانىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سايتتارىندا ورنالاستىرىلدى. ازاماتتاردى بەينە-كونفەرەنتسبايلانىس ارقىلى قابىلداۋ دا تاجىريبەگە ەنگىزىلدى.
مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ القا وتىرىستارىنا قولجەتىمدىلىك پەن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ اشىق وتىرىستارىنىڭ, وبلىستار, استانا جانە الماتى قالالارى ءماسليحاتتارى وتىرىستارىنىڭ, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ جىل قورىتىندىسى بويىنشا وتكىزگەن القا وتىرىستارىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارداعى ونلاين-ترانسلياتسيالارى جاڭاشىلدىق بولىپ تابىلادى.
بيلىك ورگاندارىنىڭ بارىنشا اشىق بولۋىنا باق-تاردا, ينتەرنەت-رەسۋرستاردا جانە «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ۆەب-پورتالىنىڭ كومپونەنتتەرىندە وزدەرىنىڭ اتقارعان جۇمىسى تۋرالى اقپارات ورنالاستىرۋى وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. ينتەرنەت-رەسۋرستا اقپارات قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ۇسىنىلادى, سونىمەن قاتار, باسقا تىلدەردە دە بولۋى مۇمكىن. پايدالانۋشىلار ۆەب-پورتال كومپونەنتتەرىندە ورنالاستىرىلعان اقپاراتتى الىپ, پايدالانادى, سونداي-اق «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ۆەب-پورتالىندا تىركەلگەن جاعدايدا ونىڭ تالقىلاۋىنا دا قاتىسادى. جازباشا سۇراتۋعا جاۋاپ بەرۋ اۆتوردىڭ تاڭداۋى بويىنشا قاعازدا جانە (نەمەسە) ەلەكتروندىق تۇردە ءوتىنىش تىلىندە ۇسىنىلادى. اۋىزشا سۇراتۋعا جاۋاپ تا اۋىزشا بەرىلەدى.
«اشىق ديالوگ» پورتالى ءۇش سەرۆيستەن تۇرادى: مەمورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ بلوگ-تۇعىرى, ينتەرنەت-كونفەرەنتسيا, ساۋالدامالار. وسى جىلدىڭ قازان ايىنداعى ەسەپ بويىنشا پورتالدا 152 مىڭ ءوتىنىش تىركەلگەن.
سونداي-اق, زاڭدا اقپارات ۇسىنۋدان باس تارتۋ مۇمكىندىگى دە زاڭدا قاراستىرىلعان. بۇل ورايدا سۇراتۋ تىركەلگەن كۇننەن باستاپ بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە باس تارتۋ جونىندەگى دالەلدى جاۋاپ سۇراتۋشىنىڭ نازارىنا جەتكىزىلەدى. ەگەر اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك قۇقىعى زاڭسىز شەكتەلگەندە, جوعارى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگانعا نەمەسە سوتقا شاعىمدانۋعا بولادى.
ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 17 ينتەرنەت-رەسۋرسىنا زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگىنە جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ ورتاشا العاندا ينتەرنەت-رەسۋرستاردا مىندەتتى 52 ينديكاتوردىڭ 38-ءى بار ەكەنىن كورسەتتى, بۇل 74%-دى قۇرايدى. وسى ورايدا مەملەكەتتىك ورگاندار ينتەرنەت-رەسۋرستارىن اقپاراتتىڭ تولىقتىعى مەن وزەكتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سايكەس كەلتىرۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزۋدە. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار اكىمدىكتەردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىمەن دە جۇرگىزىلۋدە.
زاڭ ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەۋدە. ماسەلەن, «اشىق نقا» پورتالىندا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر مەن زاڭ تۇجىرىمدامالارىنىڭ 3438 جوباسى كوپشىلىك تالقىلاۋى ءۇشىن ورنالاستىرىلعان. جىل باسىنان بەرى «اشىق بيۋدجەت» پورتالىندا بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ 3374 جوباسى (ولاردىڭ ىشىندە 366 جوبا كوپشىلىك تالقىلاۋىنان وتۋدە, 2485 جوبا قوعامدىق كەڭەستەرگە بەرىلگەن) جانە 1,5 مىڭداي ەسەپ ورنالاستىرىلعان, ولار رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپتەردى, سونداي-اق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ وتكەن قارجى جىلىنداعى بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋى تۋرالى ەسەپتەردى قامتيدى.
اتاپ ايتساق, Open Budget Index (بيۋدجەت بويىنشا حالىقارالىق سەرىكتەستىك) ەسەبىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا 2015 جىلى قازاقستان مۇمكىن بولاتىن 100-دەن 51 بالل الدى, بۇل – ورتاشا الەمدىك كورسەتكىشتەن 45 بالل جوعارى. ال Global Open Data Index-ءتىڭ 2015 جىلعى رەيتينگىندە قازاقستان ءبىر جىل ىشىندە عانا 48 ورىنعا جوعارى كوتەرىلىپ, الەمنىڭ 122 ەلىنىڭ اراسىنان 50-ورىنعا تۇراقتادى (2014 جىلى 98-ورىندا بولعان). بيىل بۇدان دا جوعارى كوتەرىلەمىز.
مينيسترلەردىڭ جانە باسقا دا مەمورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ بلوگ-تۇعىرىنا 2012 جىلدان بەرى 190 مىڭنان استام ءوتىنىش ءتۇسكەن, ونىڭ 143 مىڭىنا جاۋاپ بەرىلگەن. ال «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» پورتالىن بۇگىنگى كۇنى 5,6 ميلليوننان استام ادام پايدالانادى – بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان استامى. 10 جىل ىشىندە ونىڭ سەرۆيستەرى 150 ميلليوننان استام قىزمەت كورسەتكەن. 2008 جىل مەن 2016 جىلدىڭ قازانى ارالىعىندا قازاقستاندىقتارعا 12,5 ميلليوننان استام ەلەكتروندىق-تسيفرلى قولتاڭبا تەگىن بەرىلگەن, ولاردىڭ 5 ميلليوندايى ادامداردىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتىندا جازىلعان. 2013 جىلدان باستاپ 84 مىڭنان استام بيزنەس-كومپانيا ون-لاين رەجىمىندە تىركەۋدەن وتكەن. eGov تولەم ءشليۋزى ارقىلى شامامەن 25 ميلليارد تەڭگە سوماسىنا 3,4 ميلليون ترانزاكتسيا جۇرگىزىلگەن, ونىڭ ىشىندە 2015 جىلى 10 ميلليارد تەڭگە بولعان.
بۇۇ-نىڭ «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى» دامىتۋ رەيتينگىندە ەلىمىز 2008-2016 جىلدار كەزەڭىندە 81-ورىننان 33-ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل وتانىمىزدىڭ 48 ساتىعا جوعارىلاعانىن بىلدىرەدى.
جاڭا زاڭنىڭ نورمالارىن حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن جانە ەقىۇ-مەن بىرلەسىپ, ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە سەمينارلار تسيكلى وتۋدە. 2016 جىلدىڭ اقپانىنداعى «اشىق ۇكىمەت» پورتالىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ازاماتتار بىلە مە؟» دەگەن ساۋالداماعا سۇرالعانداردىڭ: 30%-ى وڭ جاۋاپ بەرسە, «ەندى تانىسامىز» دەگەنى 20%-دى قۇراعان, «ماعان قىزىقتى ەمەس» دەۋشىلەر – 4%, «جوق, ءبىلمەيمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەندەر 46% بولعان. شىمكەنتتە ءساۋىر ايىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن جۋرناليستەر ءۇشىن العاشقى سەمينار ءوتتى. مۇنداي جۇمىس تەك وقىتۋ الاڭى عانا ەمەس, سونداي-اق قايتارىمى مول بايلانىس ارناسى بولماق.
«اشىق ۇكىمەت» تاقىرىبىندا ءسوز قوزعاي وتىرىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى اتالعان زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن دە جۇرتشىلىقپەن اشىق جۇمىس جۇرگىزگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. ءماسەلەن, «مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۆەب-سايتى» اقپاراتتىق جۇيەسى 2005 جىلدان جۇمىس ىستەيدى, ول ەلباسىنىڭ, پرەزيدەنت جانىنداعى كوميسسيالار مەن كەڭەستەردىڭ جانە ونىڭ اكىمشىلىگىنىڭ ينتەرنەت جاھاندىق جەلىسىندە ەلدىڭ بەت-بەينەسىن حالىقارالىق قوعامداستىققا تانىمال ەتۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتى تۋرالى قازاقستاندىق جانە الەمدىك ينتەرنەت قولدانۋشىلارىن حاباردار ەتۋ ماقساتىنا ارنالعان.
سايتتا «پرەزيدەنتتىڭ بيزنەستى قورعاۋى» (2010 جىلدان جۇمىس ىستەيدى جانە كاسىپكەرلەردىڭ مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي ءوتىنىش جاساۋىنا ارنالعان), «پرەزيدەنتكە حات» (2015 جىلى ەنگىزىلگەن, قايتىمدى بايلانىس جۇيەسىن بىلدىرەدى) سەرۆيستەرى جۇمىس ىستەيدى. 2016 جىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە 2 مىڭداي ەلەكتروندىق حات كەلسە, «پرەزيدەنتتىڭ بيزنەستى قورعاۋى» سەرۆيسىنە 81 ءوتىنىش تۇسكەن.
ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى akorda.kz سايتى ارقىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىلىعىنىڭ ازاماتتاردى قابىلداۋ كەستەسىمەن تانىسا الادى, ناقتى لاۋازىمدى ادامنىڭ قابىلداۋىنا جازىلا الادى. قابىلداۋعا كەلۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى قابىلداۋ كەزىندە وسىنداي ىڭعايلى جاعداي جاسالعانى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە قابىلداۋعا كىرۋ ءوز
اۋدانى اكىمىنىڭ قابىلداۋىنا كىرۋدەن جەڭىلدەۋ بولعانىن ايتادى.
سونداي-اق, پرەزيدەنتتىڭ باسپاسوز قىزمەتى 2012 جىلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە رەسمي اككاۋنتتار اشتى: بۇگىندە Twitter سەرۆيسىن قولدانۋشىلار سانى 193 مىڭداي جازىلۋشىنى, Instagram – 164 مىڭ, Facebook – 22 مىڭداي ادامدى, YouTube ۆيدەوسەرۆيسى 1530 جازىلۋشىنى قۇرايدى, ال قاراپ شىققاندار سانى – 250 مىڭ ادام. وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى كورسەتىپ وتىرعان اشىقتىق – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق حولدينگتەردىڭ بارلىق باسشىسى ءۇشىن ايقىن ۇلگى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە «اشىق ۇكىمەتتىڭ» قولايلى زاڭنامالىق بازاسى جاسالعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ول ءىس جۇزىندە ارقايسىمىزدىڭ كەز كەلگەن زاڭدى تاسىلمەن اقپاراتتى الۋعا جانە تاراتۋعا دەگەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىمىزدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوساتىن پرەزيدەنتتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ءبىر قادامىنىڭ ورىندالۋى! ەڭ باستىسى, وسى ۇلتتىق يدەيانىڭ ومىرىمىزدە ويىپ ورىن الۋى جونىندەگى ماڭىزدى مىندەتتى اتقارۋدا ازاماتتارىمىزدىڭ ءوز ۇلەسى بار ەكەنىن سەزىنۋى.
ميربولات جاقىپوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگى جالپى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
– كوممۋنيكاتسيانىڭ ەلەكتروندىق قۇرالدارى مەن اقپاراتتىق جۇيەلەردى پايدالانۋ نەگىزىندە مەملەكەتتىك بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋشى
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭى – ۇلت جوسپارىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ وسى جىلعى قاڭتاردان باستالدى.
ۇلت جوسپارىنىڭ «ولاردى ءىسكە اسىرۋ جونىندەگى 100 ناقتى قادامدا» ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان 5 ينستيتۋتتىق رەفورمادان تۇراتىنى بەلگىلى. بۇل رەفورمالار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ءارى ساباقتاس. مەملەكەتتىك قىزمەتتە 40 جىلدىق ءوتىلى بار جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە 1990 جىلدىڭ مامىرىنان جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشى رەتىندە ماعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا رەفورمالارىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق لوگيكاسى ءتۇسىنىكتى. جاڭا مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا بولعاندىقتان دا پرەزيدەنتىمىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ), ياعني ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ بارلىق پارامەترلەرىنە ساي كەلەتىندەي قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىلىكتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالىپتاستىرۋدا.
1-قادامداعى «كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ» بويىنشا رەفورما جۇرگىزۋدە قازاقستان كوشباسشىعا اينالدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدى كوپتەگەن الىس-جاقىن كورشىلەر زەردەلەۋدە. الايدا, جەتىستىكتەرىمىزدى مىسە تۇتپاي, ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ولاردى ەسەلەي ءتۇسۋدىڭ جاڭا مىندەتتەرىن العا قويدى. قازىرگى كەزەڭدە تاپسىرمالاردىڭ ءۇشتەن ەكىسى ورىندالدى.
وسى ارادا اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت – ورىندالۋى كۇردەلى قادامنىڭ ءبىرى «زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» 2-رەفورماسى بويىنشا جۇمىس قاۋىرت جۇرۋدە. قازىرگى كەزدە 19 قادامنىڭ 11-ءى بويىنشا جۇمىستار ورىندالدى دەۋىمىز كەرەك.
اۋقىمى جاعىنان اسا كولەمدى «يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم» – 3-رەفورماسى 50 قادامدى قامتيدى. بۇگىندە ولاردىڭ 13-ءى ورىندالدى, 33-ءى ورىندالۋدا, 4-ەۋى 2017-2021 جىلداردا ورىندالاتىن بولادى. ال «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك» – 4-رەفورماسى بويىنشا ناقتى ءىس-شارالار مەن «جول كارتالارى» قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلۋدا.
«ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ» – 5-رەفورماسىنا ناقتىراق توقتالا كەتكەن ءجون. سەبەبى, ول تۇبەگەيلى وزگەرىستەر اكەلەدى دەپ ويلايمىن (اتاپ ايتقاندا, 4 قادامى ورىندالدى, 4-ەۋى جىل سوڭىنا دەيىن ورىندالاتىن بولادى, 2-ەۋى – 2017-2018 جىلدارى ورىندالۋى ءتيىس).
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتى باسقارۋعا قوعامدى بەلسەندى قاتىستىرۋ, مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسىنە ازاماتتاردى تارتۋ جانە حالىق پەن بيزنەس-قوعامداستىقتىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن كوتەرۋ مىندەتى تۇر. بۇل ورايدا ءبىراز جۇمىس اتقارىلدى. بارلىق سالانى دەرلىك قامتيتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ايتارلىقتاي پۋلى قالىپتاستى. جاقىندا عانا ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى قۇرىلدى. اقپاراتتاندىرۋدىڭ پرەزيدەنتتىك باعدارلاماسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا قاجەتتى تەحنولوگيالىق جاعدايلار جاسالدى: 2006 جىلى «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» (eGov) قۇرىلدى, ينتەرنەت-رەسۋرستار دامىتىلۋدا. وسىنىڭ بازاسىندا «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» كورپوراتسياسى جۇمىس ىستەي باستادى.
5-رەفورما شەڭبەرىندەگى 94-قادامدا «اشىق ۇكىمەتتى» ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك قۇپيالار مەن زاڭنامامەن قورعالاتىن وزگە دە اقپاراتتاردى قوسپاعاندا, مەملەكەتتىك ورگاندار يەلىگىندەگى كەز كەلگەن اقپاراتتى اشىق ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى زاڭ ءازىرلەۋ سياقتى جاڭالىقتار كوزدەلگەن.
ازاماتتار مەن ولاردىڭ بىرلەستىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك ىستەردى باسقارۋعا ءىس جۇزىندە قاتىسۋى ءۇشىن مينيسترلىكتەردىڭ, ۆەدومستۆولار مەن اكىمدىكتەردىڭ قۇجاتتارىنا قولجەتىمدىلىك بولۋعا ءتيىس. وزدەرىنە قاجەتتى ءارى قىزىقتىراتىن اقپاراتتى سۇراتۋ جانە الۋ قۇقىعى بولۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە قابىلداۋ ءبولمەلەرى مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەرگە كەزەككە تۇرماۋ كەرەك. ال مەملەكەتتىك ورگاندار, ءوز كەزەگىندە, بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ولارعا قاجەتتى مالىمەتتەردى بەرۋگە مىندەتتى.
كۇنى كەشەگە دەيىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر حالىق ءۇشىن جابىق بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس, اقپارات ءتىپتى, سۇراتۋ ارقىلى دا شەكتەۋلى تۇردە بەرىلىپ كەلدى. ال پارلامەنت ەلىمىزدىڭ «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭىن قابىلداپ, وعان ەل پرەزيدەنتى 2015 جىلعى 16 قاراشادا قول قويعاننان كەيىن قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. وسى جىلعى مامىردا جەنەۆادا وتكەن اقپاراتتى قوعام ماسەلەلەرى جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك فورۋم بارىسىندا ءبىزدىڭ زاڭنىڭ ساراپشىلار توبى جاعىمدى رەتسەنزيالاردى ايتارلىقتاي كوپ العانىن ايتا كەتكەن ءجون.
ايتپاقشى, نورۆەگيا, ۇلىبريتانيا, برازيليا, يندونەزيا, مەكسيكا, فيليپپين, وار جانە اقش سياقتى ەلدەر نەگىزىن قالاپ, 2011 جىلى قۇرىلعان حالىقارالىق «اشىق ۇكىمەت» بويىنشا سەرىكتەستىك (Open Government Partnership – OGP) ۇيىمىنا ەلىمىز ءدال وسى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن مۇشە بولا الادى. قازىرگى ۋاقىتتا سەرىكتەستىككە الەمنىڭ 66 ەلى كىرەدى.
2015 جىلعى قازاندا مەحيكودا «اشىق ۇكىمەت» بويىنشا سەرىكتەستىك ءسامميتى ءوتىپ, وعان 60-تان استام ەلدىڭ, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ, بيزنەس-قوعامداستىق پەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سامميت جۇمىسىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ۇكىمەت, پارلامەنت ءماجىلىسى اپپاراتتارىنىڭ, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ, «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق-تىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن قازاقستاندىق دەلەگاتسيا دا قاتىستى. سامميت بارىسىندا ءبىزدىڭ دەلەگاتسيا OGP وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. ءبىز قازاقستانداعى «اشىق ۇكىمەتتىڭ» دامۋى تۋرالى شولۋ جاسادىق, قازاقستاننىڭ OGP-عا مۇشەلىككە ءوتۋ ءتارتىبىن تالقىلادىق.
جىل سايىن قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا OGP «اشىق ۇكىمەتتى» دامىتۋ بويىنشا ەلدەرگە جانە ولاردىڭ OGP-عا مۇشە بولۋ دايىندىعىنا باعالاۋ جۇرگىزەدى. باعالاۋ 16 بالدىق شكالا بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. سوڭعى باعالاۋ بويىنشا قازاقستان 12 بالل الدى. بۇعان «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋ مۇمكىندىك بەردى.
سەرىكتەستىككە قاتىسۋشى ەلدەر «اشىق ۇكىمەتتى» دامىتۋ ءجونىندە ءىس-شارالار جوسپارىن قابىلدايدى, ول قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن كەلىسىلەدى. OGP دوكتريناسىنا سايكەس «اشىق ۇكىمەت» «دەموكراتيانىڭ جاڭا شەكاراسى» جانە ونىڭ ۇستىنە «سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋ مەن حالىقتىڭ بيلىككە سەنىمسىزدىگىن جويۋدىڭ ايتارلىقتاي ۇتىمدى انتيدوتى» بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك اپپارات پەن ازاماتتار قارىم-قاتىناسىنىڭ ىڭعايلى بولۋى ماقساتىندا «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» اقپاراتتىق جۇيەسىندە 2014 جانە 2015 جىلدارى «اشىق ۇكىمەتتىڭ» مىناداي ۆەب-پورتالدارى اشىلدى: «اشىق ۇكىمەت», «اشىق دەرەكتەر», «اشىق نقا (نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر)», «اشىق بيۋدجەتتەر», «اشىق ديالوگ», سونداي-اق «مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ ءتيىمدىلىگىن باعالاۋ» (ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ىسكە قوسىلادى).
پورتالداردىڭ اتاۋلارىنان كورىپ وتىرعانىمىزداي, كەز كەلگەن ازامات ءوز كومپيۋتەرىنەن نەمەسە حقو-دان ون-لاين رەجىمىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىنا تىكەلەي ءوتىنىش جاساي الادى. ەل ازاماتتارىنىڭ ينفوكوممۋنيكاتسيا جۇيەلەرىن پايدالانىپ, قاجەتتى اقپاراتتى نەمەسە مالىمەتتەردى سۇراتىپ الا الاتىنى ماڭىزدى. ەل اۋماعىنىڭ ۇلان-عايىر ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ادامداردىڭ ۋاقىتى مەن قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى.
ونىڭ ۇستىنە, ازاماتتارىمىز زاڭدار جوبالارىمەن, ۇكىمەت پەن مينيسترلىكتەردىڭ اكتىلەرىمەن, بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جوبالارىمەن تانىسىپ, ولاردى تالقىلاۋعا قاتىسادى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرەدى جانە ت.ب. اقپاراتقا قول جەتكىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلدى.
جاڭادان قۇرىلعان اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگىنىڭ «اشىق نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر» پورتالىندا بۇگىندە باق قىزمەتى, بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ وزدەرى ازىرلەگەن تۇجىرىمداماسى كوپشىلىك تالقىلاۋىنا ۇسىنىلىپ, بۇل ۆەدومستۆو اشىقتىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋدە.
زاڭدا قول جەتكىزۋ شەكتەلمەگەن اقپاراتتار تىزبەسى بەكىتىلدى. دەمەك, قانداي دا ءبىر اقپارات بويىنشا مونوپولياعا يە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەكەمەلەر, باسقا دا ۇيىمدار مەن كومپانيالار ازاماتتاردىڭ زاڭنامامەن بەلگىلەنگەن مالىمەتتەر قاتارىنا جاتاتىن اقپاراتتارعا قولجەتىمدىلىگىن شەكتەپ, ولاردان جاسىرۋعا قۇقىعى جوق. بۇعان مىنا باعىتتاعى اقپاراتتار جاتادى: ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرەتىن توتەنشە جاعدايلار مەن اپاتتار, ولاردىڭ سالدارلارى مەن رەسمي بولجامدار; دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جاي-كۇيى, سانيتاريا, دەموگرافيا, كوشى-قون, الەۋمەتتىك قورعاۋ, ەكونوميكا, اۋىل شارۋاشىلىعى تۋرالى, سونداي-اق قىلمىستىلىقتىڭ جاي-كۇيى; تەرروريزم اكتىلەرىنىڭ جاسالۋ فاكتىلەرى تۋرالى; ەكولوگيا, ءورت قاۋىپسىزدىگى, سونىمەن قاتار, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ءجانە رادياتسيالىق احۋال, تاماق ءونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى; مەملەكەت جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ۇسىناتىن ارتىقشىلىقتار, وتەماقىلار مەن جەڭىلدىكتەر تۋرالى; ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزىلۋ فاكتىلەرى تۋرالى; ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى تۋرالى; نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ماتىندەرى (مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قامتيتىن اكتىلەردى قوسپاعاندا), سونداي-اق ولاردىڭ جوبالارى; رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ قاراجاتىن قالىپتاستىرۋ مەن ونى جۇمساۋ تۋرالى, سونىمەن قاتار, وسى قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ تۋرالى (مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قامتيتىن مالىمەتتەردى قوسپاعاندا); اقپاراتتى يەلەنۋشىلەردىڭ, ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ زاڭدى بۇزۋ فاكتىلەرى تۋرالى; ساياسي, الەۋمەتتىك جانە باسقا دا سەبەپتەرمەن جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار تۋرالى, ونىڭ ىشىندە ارحيۆتەردەگى اقپارات تۋرالى (مەملەكەتتىك قۇپيالاردى قوسپاعاندا).
العاش رەت زاڭدا بارلىق ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار (قورعانىس مينيسترلىگىن قوسپاعاندا) باسشىلارىنىڭ, اكىمدەر مەن ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلارىنىڭ حالىق الدىندا ءوز جۇمىسى تۋرالى ەسەپ بەرەتىندىگى ناقتى كورىنىس تاپقان. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر 7 مىڭداي ەسەپتى كەزدەسۋ وتكىزدى, وعان 800 مىڭداي ادام قاتىستى. ەسەپ بەرۋ بارىسىندا 18 مىڭداي ادام ءسوز سويلەگەن, ولاردىڭ تاراپىنان 16 مىڭداي پروبلەما كوتەرىلگەن, ولاردىڭ 18-ءى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى (ولاردىڭ كوپشىلىگى ورىندالعان جانە شەشىمىن تاپقان). ازاماتتارعا وزدەرىن تولعاندىرعان بارلىق سۇراقتار بويىنشا دالەلدى جاۋاپتار, تۇسىنىكتەر بەرىلدى. مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جۇرتشىلىق الدىندا 12 مينيستر ەسەپ بەردى. بارلىق ەسەپ بەرۋلەر جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق باق-تاردا جاريالانىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سايتتارىندا ورنالاستىرىلدى. ازاماتتاردى بەينە-كونفەرەنتسبايلانىس ارقىلى قابىلداۋ دا تاجىريبەگە ەنگىزىلدى.
مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ القا وتىرىستارىنا قولجەتىمدىلىك پەن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ اشىق وتىرىستارىنىڭ, وبلىستار, استانا جانە الماتى قالالارى ءماسليحاتتارى وتىرىستارىنىڭ, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ جىل قورىتىندىسى بويىنشا وتكىزگەن القا وتىرىستارىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارداعى ونلاين-ترانسلياتسيالارى جاڭاشىلدىق بولىپ تابىلادى.
بيلىك ورگاندارىنىڭ بارىنشا اشىق بولۋىنا باق-تاردا, ينتەرنەت-رەسۋرستاردا جانە «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ۆەب-پورتالىنىڭ كومپونەنتتەرىندە وزدەرىنىڭ اتقارعان جۇمىسى تۋرالى اقپارات ورنالاستىرۋى وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. ينتەرنەت-رەسۋرستا اقپارات قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ۇسىنىلادى, سونىمەن قاتار, باسقا تىلدەردە دە بولۋى مۇمكىن. پايدالانۋشىلار ۆەب-پورتال كومپونەنتتەرىندە ورنالاستىرىلعان اقپاراتتى الىپ, پايدالانادى, سونداي-اق «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» ۆەب-پورتالىندا تىركەلگەن جاعدايدا ونىڭ تالقىلاۋىنا دا قاتىسادى. جازباشا سۇراتۋعا جاۋاپ بەرۋ اۆتوردىڭ تاڭداۋى بويىنشا قاعازدا جانە (نەمەسە) ەلەكتروندىق تۇردە ءوتىنىش تىلىندە ۇسىنىلادى. اۋىزشا سۇراتۋعا جاۋاپ تا اۋىزشا بەرىلەدى.
«اشىق ديالوگ» پورتالى ءۇش سەرۆيستەن تۇرادى: مەمورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ بلوگ-تۇعىرى, ينتەرنەت-كونفەرەنتسيا, ساۋالدامالار. وسى جىلدىڭ قازان ايىنداعى ەسەپ بويىنشا پورتالدا 152 مىڭ ءوتىنىش تىركەلگەن.
سونداي-اق, زاڭدا اقپارات ۇسىنۋدان باس تارتۋ مۇمكىندىگى دە زاڭدا قاراستىرىلعان. بۇل ورايدا سۇراتۋ تىركەلگەن كۇننەن باستاپ بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە باس تارتۋ جونىندەگى دالەلدى جاۋاپ سۇراتۋشىنىڭ نازارىنا جەتكىزىلەدى. ەگەر اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك قۇقىعى زاڭسىز شەكتەلگەندە, جوعارى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگانعا نەمەسە سوتقا شاعىمدانۋعا بولادى.
ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 17 ينتەرنەت-رەسۋرسىنا زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەستىگىنە جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ ورتاشا العاندا ينتەرنەت-رەسۋرستاردا مىندەتتى 52 ينديكاتوردىڭ 38-ءى بار ەكەنىن كورسەتتى, بۇل 74%-دى قۇرايدى. وسى ورايدا مەملەكەتتىك ورگاندار ينتەرنەت-رەسۋرستارىن اقپاراتتىڭ تولىقتىعى مەن وزەكتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سايكەس كەلتىرۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزۋدە. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار اكىمدىكتەردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىمەن دە جۇرگىزىلۋدە.
زاڭ ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەۋدە. ماسەلەن, «اشىق نقا» پورتالىندا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر مەن زاڭ تۇجىرىمدامالارىنىڭ 3438 جوباسى كوپشىلىك تالقىلاۋى ءۇشىن ورنالاستىرىلعان. جىل باسىنان بەرى «اشىق بيۋدجەت» پورتالىندا بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ 3374 جوباسى (ولاردىڭ ىشىندە 366 جوبا كوپشىلىك تالقىلاۋىنان وتۋدە, 2485 جوبا قوعامدىق كەڭەستەرگە بەرىلگەن) جانە 1,5 مىڭداي ەسەپ ورنالاستىرىلعان, ولار رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپتەردى, سونداي-اق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ وتكەن قارجى جىلىنداعى بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋى تۋرالى ەسەپتەردى قامتيدى.
اتاپ ايتساق, Open Budget Index (بيۋدجەت بويىنشا حالىقارالىق سەرىكتەستىك) ەسەبىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا 2015 جىلى قازاقستان مۇمكىن بولاتىن 100-دەن 51 بالل الدى, بۇل – ورتاشا الەمدىك كورسەتكىشتەن 45 بالل جوعارى. ال Global Open Data Index-ءتىڭ 2015 جىلعى رەيتينگىندە قازاقستان ءبىر جىل ىشىندە عانا 48 ورىنعا جوعارى كوتەرىلىپ, الەمنىڭ 122 ەلىنىڭ اراسىنان 50-ورىنعا تۇراقتادى (2014 جىلى 98-ورىندا بولعان). بيىل بۇدان دا جوعارى كوتەرىلەمىز.
مينيسترلەردىڭ جانە باسقا دا مەمورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ بلوگ-تۇعىرىنا 2012 جىلدان بەرى 190 مىڭنان استام ءوتىنىش ءتۇسكەن, ونىڭ 143 مىڭىنا جاۋاپ بەرىلگەن. ال «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» پورتالىن بۇگىنگى كۇنى 5,6 ميلليوننان استام ادام پايدالانادى – بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنان استامى. 10 جىل ىشىندە ونىڭ سەرۆيستەرى 150 ميلليوننان استام قىزمەت كورسەتكەن. 2008 جىل مەن 2016 جىلدىڭ قازانى ارالىعىندا قازاقستاندىقتارعا 12,5 ميلليوننان استام ەلەكتروندىق-تسيفرلى قولتاڭبا تەگىن بەرىلگەن, ولاردىڭ 5 ميلليوندايى ادامداردىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتىندا جازىلعان. 2013 جىلدان باستاپ 84 مىڭنان استام بيزنەس-كومپانيا ون-لاين رەجىمىندە تىركەۋدەن وتكەن. eGov تولەم ءشليۋزى ارقىلى شامامەن 25 ميلليارد تەڭگە سوماسىنا 3,4 ميلليون ترانزاكتسيا جۇرگىزىلگەن, ونىڭ ىشىندە 2015 جىلى 10 ميلليارد تەڭگە بولعان.
بۇۇ-نىڭ «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى» دامىتۋ رەيتينگىندە ەلىمىز 2008-2016 جىلدار كەزەڭىندە 81-ورىننان 33-ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل وتانىمىزدىڭ 48 ساتىعا جوعارىلاعانىن بىلدىرەدى.
جاڭا زاڭنىڭ نورمالارىن حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن جانە ەقىۇ-مەن بىرلەسىپ, ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە سەمينارلار تسيكلى وتۋدە. 2016 جىلدىڭ اقپانىنداعى «اشىق ۇكىمەت» پورتالىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ازاماتتار بىلە مە؟» دەگەن ساۋالداماعا سۇرالعانداردىڭ: 30%-ى وڭ جاۋاپ بەرسە, «ەندى تانىسامىز» دەگەنى 20%-دى قۇراعان, «ماعان قىزىقتى ەمەس» دەۋشىلەر – 4%, «جوق, ءبىلمەيمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەندەر 46% بولعان. شىمكەنتتە ءساۋىر ايىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى مەن جۋرناليستەر ءۇشىن العاشقى سەمينار ءوتتى. مۇنداي جۇمىس تەك وقىتۋ الاڭى عانا ەمەس, سونداي-اق قايتارىمى مول بايلانىس ارناسى بولماق.
«اشىق ۇكىمەت» تاقىرىبىندا ءسوز قوزعاي وتىرىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى اتالعان زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن دە جۇرتشىلىقپەن اشىق جۇمىس جۇرگىزگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. ءماسەلەن, «مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۆەب-سايتى» اقپاراتتىق جۇيەسى 2005 جىلدان جۇمىس ىستەيدى, ول ەلباسىنىڭ, پرەزيدەنت جانىنداعى كوميسسيالار مەن كەڭەستەردىڭ جانە ونىڭ اكىمشىلىگىنىڭ ينتەرنەت جاھاندىق جەلىسىندە ەلدىڭ بەت-بەينەسىن حالىقارالىق قوعامداستىققا تانىمال ەتۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتى تۋرالى قازاقستاندىق جانە الەمدىك ينتەرنەت قولدانۋشىلارىن حاباردار ەتۋ ماقساتىنا ارنالعان.
سايتتا «پرەزيدەنتتىڭ بيزنەستى قورعاۋى» (2010 جىلدان جۇمىس ىستەيدى جانە كاسىپكەرلەردىڭ مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي ءوتىنىش جاساۋىنا ارنالعان), «پرەزيدەنتكە حات» (2015 جىلى ەنگىزىلگەن, قايتىمدى بايلانىس جۇيەسىن بىلدىرەدى) سەرۆيستەرى جۇمىس ىستەيدى. 2016 جىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە 2 مىڭداي ەلەكتروندىق حات كەلسە, «پرەزيدەنتتىڭ بيزنەستى قورعاۋى» سەرۆيسىنە 81 ءوتىنىش تۇسكەن.
ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى akorda.kz سايتى ارقىلى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىلىعىنىڭ ازاماتتاردى قابىلداۋ كەستەسىمەن تانىسا الادى, ناقتى لاۋازىمدى ادامنىڭ قابىلداۋىنا جازىلا الادى. قابىلداۋعا كەلۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى قابىلداۋ كەزىندە وسىنداي ىڭعايلى جاعداي جاسالعانى ءۇشىن العىس ءبىلدىرىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە قابىلداۋعا كىرۋ ءوز
اۋدانى اكىمىنىڭ قابىلداۋىنا كىرۋدەن جەڭىلدەۋ بولعانىن ايتادى.
سونداي-اق, پرەزيدەنتتىڭ باسپاسوز قىزمەتى 2012 جىلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە رەسمي اككاۋنتتار اشتى: بۇگىندە Twitter سەرۆيسىن قولدانۋشىلار سانى 193 مىڭداي جازىلۋشىنى, Instagram – 164 مىڭ, Facebook – 22 مىڭداي ادامدى, YouTube ۆيدەوسەرۆيسى 1530 جازىلۋشىنى قۇرايدى, ال قاراپ شىققاندار سانى – 250 مىڭ ادام. وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى كورسەتىپ وتىرعان اشىقتىق – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق حولدينگتەردىڭ بارلىق باسشىسى ءۇشىن ايقىن ۇلگى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە «اشىق ۇكىمەتتىڭ» قولايلى زاڭنامالىق بازاسى جاسالعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. ول ءىس جۇزىندە ارقايسىمىزدىڭ كەز كەلگەن زاڭدى تاسىلمەن اقپاراتتى الۋعا جانە تاراتۋعا دەگەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىمىزدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوساتىن پرەزيدەنتتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ءبىر قادامىنىڭ ورىندالۋى! ەڭ باستىسى, وسى ۇلتتىق يدەيانىڭ ومىرىمىزدە ويىپ ورىن الۋى جونىندەگى ماڭىزدى مىندەتتى اتقارۋدا ازاماتتارىمىزدىڭ ءوز ۇلەسى بار ەكەنىن سەزىنۋى.
ميربولات جاقىپوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگى جالپى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
سوڭعى جاڭالىقتار
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاڭا كارتاسى: قازاقستان قاي ورىندا؟
ەكونوميكا • كەشە
