قازاق تەلەديدارى: كەشە جانە بۇگىن

كۇردەلى كەزەڭنەن وتتىك قازىرگى ەلەكتروندى اقپارات قۇرال­دا­رى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ونىڭ وتكەن عا­سىر­دىڭ سوڭىنان بەرگى ۋاقىتتا قانداي ساياسي يدەولو­گيالىق جانە تەحنيكالىق وزگەرىس­تەر­دى باستان كەشىرگەنىن بايىپتاپ الۋ كەرەك. ويتكەنى, وتكەنىڭدى زەردەلەمەي, بۇگى­نىڭ مەن ەرتەڭىڭدى دۇرىس تارازىلاي الماي­سىڭ. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تەلەۆيدەنيە حح عا­سىر­دىڭ 1989-1990 جىلدارىندا يدەيالىق جانە شىعارماشىلىق جاڭارۋعا تالپىنا باستادى. وسى تۇستا جاريالىلىقتىڭ كۇ­شى­نە ەنۋى تەلەجۋرناليستەرگە كەڭەستىك تار يدەولوگيانىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, ۇلت­تىق مۇددە تۋرالى ايتۋ, ويدى اشىق ءبىل­دى­رۋ­دىڭ حالىقارالىق اقپاراتتىق ءتاجىري­بە­لەرىن باياۋ دا بولسا يگەرۋ, قوعامدىق پىكىرمەن ەسەپتەسۋ سەكىلدى قادامدارعا با­رۋعا ءمۇم­كىندىك تۋعىزدى. ەل ەكراننان اقيقات ىزدەي باستادى. 1990-1992 جىلدارى وسى ءۇردىس بەلەڭ الا كەلە «تاۋەلسىز ارنا» دەگەن بىزگە مۇلدە بەي­مالىم ۇعىمدى قوعامدىق-يدەو­لوگيا­لىق اينالىمعا ەنگىزدى. مەملەكەتتىك تەلە­را­ديونىڭ ىقپالى تومەندەپ, سول جىل­دا­رى پايدا بولعان «كتك» سەكىلدى تاۋەلسىز ارنا­لاردىڭ بەدەلى كۇرت ءوستى. ولار جاڭا­لىق­تاردى جەدەل جانە ءجيى بەرە بىلۋىمەن, سول تۇستاعى ساياسي-ەكونو­مي­كا­لىق وزگەرىس­تەر­دى باتىل سىناي الۋىمەن دارالاندى. سو­نىمەن بىرگە باتىستىڭ ءدو­رەكى, ارسىز ءونىم­دەرىن تالعامسىز جامى­راتىپ جىبەردى.  شەت ەلدەردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى رەسپۋبليكانىڭ رۋحاني الەمىنە لي­تسەنزياسىز ەمىن-ەركىن ەنە باستادى. دامىعان ەلدەردە تەلەۆيدەنيە ءتۇرلى وڭ­تايلى رەفورمالاردى ءساتتى جۇزەگە اسى­رىپ, شىن مانىندەگى ءتورتىنشى بيلىككە اي­نال­عان تۇستا ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ەلەك­تروندى اقپارات قۇرالدارى ءوزىنىڭ تاري­حىن­داعى ەڭ قيىن كەزەڭدە تۇردى. سول كەزدەگى تەلەجۋرناليستەر ءۇشىن حالىقارالىق اي­نالىمعا باياعىدا تۇسكەن «اقپاراتتىق قو­عام مەن دەموكراتيا», «اقپاراتتىق تەح­نو­لوگيانىڭ جاڭا بۋىنى», «اقپاراتتىڭ الەمدىك سانانى قالىپتاستىرىپ ورنىق­تى­رۋى» ءتارىزدى ۇعىم­دار مۇلدە جات بو­لاتىن. كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان ەسكى تە­لە­تەح­ني­كاعا يە, حالىققا اق­پارات ۇسى­نۋدىڭ ابدەن كونەرگەن جانر­لارىنا عانا بەيىم, كەنجەلەپ قالعان رە­جيسسۋرانى وزگەرتۋگە قا­بى­لەت­سىز ۇجىمدار شىعارما­شىلىق داعدا­رىس­قا ۇشىرادى. سول تۇستا ولاردىڭ ۇلگى الاتىن مەكتەبى دە جوق ەدى. بىرەن-ساران جاڭا ىزدەنىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ەسكىرگەن قۇرال-جابدىق پەن جۇتاڭ ماتەريالدىق بازا مۇمكىندىك بەرمەدى. وسىنداي اقپاراتتىق كۇردەلى كەزەڭدە جاعدايدى بىردەن بولماسا دا بىرتىندەپ جاق­سارتۋ قاجەت ەدى. رەسپۋبليكانىڭ اقپا­رات سالاسىن جەتىلدىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىنا پرە­­زيدەنتتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنا  تۋرا كەلدى. «دەموكراتيانىڭ, قا­زاق­­ستان­نىڭ بۇكىل پروگرەسشىل دامۋ پەرس­پەكتيۆا­سى­نىڭ تاعدىرى بۇقارالىق اق­پا­رات قۇرال­دا­رىنىڭ قالاي داميتىنىنا تىكەلەي باي­لا­نىستى بولماق» دەگەن باع­دارلامالىق وي-بايلام ناق وسى كەزەڭدە, 1993 جىلى ايتىلعان بولاتىن. بۇل تۇس ەلىمىزدە ستيحيالى تۇردە ءجۇ­رىپ جاتقان اقپاراتتىق قۇبىلىستارعا بيلىك­تىڭ بوي سالىپ ارالاسۋىمەن ايقىن­دالادى.  مەملەكەت اقپارات قۇرالدارى مەن اق­پا­رات­تىق كەڭىستىكتى ءبولىسۋ ۇردىسىنە تىكەلەي ارا­لاسىپ, ونى زاڭمەن رەتتەۋگە, جاڭا ار­نا­لاردىڭ شىعارماشىلىق قىز­مەتىنە تالداۋ جاساۋعا كىرىستى. 1993-1996 جىلدار ارا­لىعىندا رەسپۋبليكادا «31» تەلەارنا سەكىلدى بىرنەشە جەكەمەنشىك ستۋديالار پايدا بولدى. تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ جال­پىحالىقتىق مۇرات-ءمۇد­دە­سىنە قىزمەت ەتۋدى ماقسات ەتكەن «حابار» تەلەارناسى ەفير­­گە شىقتى. «قازاقستان تە­لە­راديوكور­پو­راتسياسى» قۇرىلىمدىق شى­عار­ماشى­لىق جاعىنان جاڭا قوعامعا بەيىمدەلۋ جولىندا بولدى. ۇلتتىق با­عىت­تاعى كەڭ تى­نىستى, تاريحي نەگىزدى باعدارلامالار سونىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. وسى كەزەڭ قازاقستانداعى قازىرگى ەلەك­ترون­دى اقپارات قۇرالدارىنىڭ مازمۇن­دىق (يدەولوگيالىق دەپ تە ايتۋعا بولار) جاعىنان ەرەكشەلەنۋىنىڭ العاشقى كەزەڭى بولدى. ولاردىڭ الدىندا بىرنەشە تاڭداۋ تۇردى, بەيىمدەلۋگە جانە ەلىكتەۋگە بو­لا­تىن ۇلگىلەر دە جەتەرلىك ەدى. الەمگە ءماش­ھۇر «سي-ەن-ەن», «بي-بي-سي» سەكىلدى جاڭا­لىق­تار تاسقىنىن ۇسىناتىن, ساياسي تاڭ­داۋ­دى حالىقتىڭ وزىنە قالدىراتىن, ادام­زات­تىق ورتاق قۇندىلىقتاردى قادىرلەيتىن ارنالاردىڭ باي ءىس-تاجىريبەسىن يگەرۋگە تالپىنىس جاسالدى. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت­تىڭ تاريحى مەن ءتىلىن, ءداستۇر-سالتىن جاڭا قوعامدا قورعاپ جاڭعىرتۋعا ۇمتىل­عان­دار تۇركيا ءتارىزدى ەلدەر تەلەار­نا­لارى­نىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋداردى. جالپى مەملەكەتتىك بولا وتىرىپ, پرەزيدەنت  پەن پارلامەنتتىڭ, ەل ۇكىمەتىنىڭ قىز­مەتىن ناسيحاتتاۋعا باسىمدىق بەرگەن ار­نالار دا دارالانىپ كەلە جاتتى. تەلەكەڭىستىكتەگى وسىنداي مازمۇندىق تاڭ­داۋلار مەن وزگەرىستەر تۋرالى ەلدىڭ دە, جۋرناليستەردىڭ دە پىكىرى ءارالۋان بو­لا­تىن. بىرەۋلەر باقىلاۋسىز, ءابسوليۋتتى ەركىن تەلەۆيدەنيەنى دارىپتەسە, ەكىنشىلەرى ولار­دى مەملەكەتتىك باقىلاۋعا الۋ كەرەك دەدى. ءۇشىنشى توپ الىس-جاقىن ەلدەردەن ەر­كىن اعىلعان تەلەحابارلاردىڭ جولىن دەرەۋ جابۋدى ۇسىندى. تازا ۇلتتىق ارنا­لار­دى اڭساعاندار دا از ەمەس-ءتى. الەمدىك ءتا­جى­ريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, ەفيرلىك قىز­مە­تىنىڭ باعىت-باعدارىن حالىق وكىلدەرى اي­قىن­دايتىن قوعامدىق تەلەارنا اشۋ ءجو­نىن­­دەگى وي-ۇسىنىستار دا قىلاڭ بەرىپ جاتتى. وسى قات-قابات تالاپ-تالعامدارعا مەم­لەكەت كەشىكتىرمەي تورەلىك ايتۋعا ءتيىس بو­لا­تىن. ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن مادەنيەت پەن اقپارات سالاسىنداعى قۇزىرلى ورگاندار باس­شىلارىنان بۇرىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تارقاتىپ بەردى. 1994 جىلى رەسپۋبلي­كا­دا­عى گازەت-جۋرنالداردىڭ باس رەداكتور­لا­رى­مەن كەزدەسۋىندە: «جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەر كوبىنەسە سىرتتان تاڭىلاتىن پىكىر­لەر­دىڭ قاتال قىسىمىنا ۇشىرايدى. ءناتي­جە­سىندە ءوز قيسىنى بار اسا كۇردەلى ىشكى پروتسەستەر سىرت كوزقاراسپەن باعا­لا­نىپ, كوبىنەسە ءۇستىرت, ال, كەيدە بىرجاقتى ءتۇسىن­دى­رىلەدى. بۇل كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ شى­نايى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولىن­داعى وزىندىك كەدەرگىگە اينالادى. الايدا, سىرت­قى اقپارات كوزدەرىن جابۋ ءوزىمىزدى ءوزى­مىز وقشاۋلاۋ بولار ەدى», دەپ اقپاراتتىق تۇيىقتالۋ رۋحاني تۇيىقتالۋعا الىپ بارا­تىنىن ەسكەرتتى. دەموكراتيالىق قوعام­دا­عى اق­پاراتقا سيپاتتاما بەرە كەلىپ, جۋر­ناليس­تەر­دىڭ الدىنا ناقتى مىندەتتەر قوي­دى. پرە­زيدەنتتىڭ: «ازاماتتاردىڭ ناقتى ءومىر­دىڭ, سونداي-اق كوپىرمە ءسوزدىڭ قايدا ەكەنىن, ەكىنشىدەن, اقيقاتتىڭ جانە قاراقان باستىڭ قامى ءۇشىن بۇرمالاۋشىلىقتىڭ قايدا ەكەنىن, ۇشىنشىدەن, ىسكەرلىك, پاراسات, سونداي-اق پىسىقايلىق قايدا ەكەنىن, ءتور­تىنشىدەن, حالىققا قىزمەت ەتۋدىڭ  قايدا ەكەنىن بىلۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزىڭىزدار. حالىققا وسى­ناۋ ماسەلەلەردى اقيقات ءتۇ­سىنۋگە كومەك­تە­سىڭىزدەر», دەگەن ءسوزى ءالى كۇنگە ماڭىزدى. وسى تالاپ-تىلەك جۋرناليستيكا مادە­نيە­تى مەن ەتيكاسىنىڭ الەمدىك ولشەم­دە­رى­مەن استاسىپ جاتىر. حالىقارالىق جۋرناليستەر وداعى 1986 جىلى بريۋسسەلدە وتكەن سەزىندە جاڭارتىلعان دەكلاراتسيا­سىن­دا: «شىن­دىقتى قاستەرلەۋ, ونى بىلگىسى كەلەتىن قاۋىمنىڭ قۇقىعىن قۇرمەتتەۋ – جۋرنا­ليس­تىڭ مارتەبەلى مىندەتى» ەكەنىن قاداپ ايتا وتى­رىپ, جەتە زەرتتەلگەن دەرەكتەرگە سۇيە­نۋ­گە, اقپارات قۇرالدارى ارقىلى شۋ كوتە­رۋ­دەن, ساياسي نەمەسە وزگە دە زا­لالدى كوزقا­راس­تاردى تىقپالاۋدان ادا بولۋعا, جاريا­لان­عان ماقالانىڭ ەلگە زيان شەكتىرەتىنى ءدا­لەلدەنسە, ونى جوندەۋ, ءتۇ­زەتۋ ءۇشىن بار ءمۇم­كىندىگىن سالۋعا شاقىر­عان بولاتىن. دەك­­­­­لا­راتسيادا, سونى­مەن بىرگە دەرەكتى قاسا­قا­نا بۇرمالاۋ, بىرەۋگە جالا جابۋ, ابى­رويىن توگۋ, كەلەمەجدەۋ, پارا الۋ ءتارىزدى قادامدار ايىپتالعان ەدى. قازاقستان ءسوز بوستاندىعىن العاش ءتا­ۋەل­سىزدىك العان كۇندەردەن باستاپ دەمو­كرا­تيالىق-رۋحاني دامۋدىڭ قاينار كوزى  رەتىندە قۇرمەتتەي وتىرىپ, ونىڭ ساقتالۋى جانە رەس­پۋبليكانىڭ ءوز ىشىندەگى وركەندەۋ جو­لى­نا سايكەس بولۋى ءۇشىن قاجەتتى ال­عى­شارت­تار­دىڭ ءبارىن جاساي الدى. مەملەكەت بۇ­قا­رالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, ونىڭ ءىشىن­دە ەۋروپا جۋرناليستيكاسى باياعىدا باستان كە­شىرگەن, بۇگىندە وسى قۇرلىق ءۇشىن كۇلكىلى بولىپ تابىلاتىن اۋديتوريانى ەلىك­تىرۋدىڭ ارزان جولدارى: دەرەكتەردى ارنايى بۇر­ما­لاۋ, جەكە كوزقاراسىن تاڭۋ, جۇرتتى قىزىق­تىرۋ ءۇشىن وقيعالاردى وي­دان قۇراستىرۋ, جاڭالىق اتاۋلىنىڭ بارىنە وپپوزيتسيالىق پيعىلدا بولۋ ءتارىزدى قا­دامدارىن سابىرلى­لىق­پەن رەتتەۋ باعىتىن ۇستاندى. الەمدىك اقپاراتقا كەيبىر ىرگەلەس ەلدەردەگىدەي ۇركە, جاتسىنا قاراعان جوق.  پرەزيدەنتتىڭ 1997 جىل­عى 3 جەلتوق­سان­داعى «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ءبىر­تۇ­تاس اقپارات كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ تۋ­را­لى» جارلىعىندا مەملەكەتتىك كوممۋنيكا­تسيا­لىق ورتا قۇرۋ ار­قىلى باق-تىڭ قىز­مەتىن جەتىلدىرۋدىڭ جول­دارى كەڭ دە ناقتى اتالىپ كورسەتىلدى. رەس­پۋبليكانىڭ اقپارات كەڭىستىگىن سايا­سيلان­دى­رۋعا بولمايتىندى­عى­نا, الەمدىك ءتاجىري­بە­لەر­دىڭ ۇزدىك ۇلگى­لەرىنە ۇمتىلا وتىرىپ, وعان ۇلتتىق, قازاق­ستاندىق مازمۇن بەرۋگە, جاڭا تەحنو­لوگيا­لاردى بارىنشا جەدەل مەڭ­گەرۋگە نازار اۋدارىلدى. جارلىقتا العا قويىلعان مىندەتتەرگە سايكەس 1991 جىلعى 28 تامىزدا قابىلدانعان «ءباسپاسوز جانە بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭ تولىق­تىرىلدى. 1999 جىلى مەملەكەتتىك ەمەس باق كوبەيىپ, ءىرى مەديا قۇرىلىم­دا­رىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى وعان وزگەر­تۋلەر ەنگىزىلدى. تەلەاقپاراتتىڭ وسى كەزەڭدەگى قىزمە­تى­نە ءبىر اۋىز سوزبەن باعا بەرسەك, ول كۇردەلى ەكونوميكالىق قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلە وتىرىپ, الەمدىك تەلەجۇيەگە بەيىمدەلە الدى. تەلەجۋرناليستيكا ەلىمىزدە حابار تا­راتىپ جاتقان شەتەلدىك ارنالارمەن باسە­كەگە ءتۇسۋ ۇستىندە كاسىپتىك شىڭدالدى. قا­زاقستان سىرتتان اقپارات الا وتىرىپ, عا­لام­عا ءوزىن تانىستىرۋ مۇراتىن جۇزەگە اسىر­­دى. 2002 جىلى جاھاندىق ەفيرگە شىققان «CaspioNet» سپۋتنيكتىك تە­لە­ار­نا­سى بايلانىس جانە اقپارات مينيس­تر­لىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا قازىرگى تاڭدا ەۋروپا, ورتالىق شىعىس, ازيا جانە افريكا ەل­دەرىنە بىرنەشە تىلدە حابار تاراتادى. سون­داي-اق, مەملەكەتتىك تە, جەكە دە تەلەارنالار وسى زامانعى تەحنيكامەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ارنالار سانى كۇرت ارتتى, قازىرگى تاڭدا سەكسەننەن استام تەلەارنا بار بولسا, ونىڭ 22-ءسى عانا مەملەكەتتىك, قالعانى دەربەس. رەسپۋبليكاداعى ءسوز بوستاندىعىن قۇرمەتتەۋ مەن قامقورلىق­تىڭ ناتيجەسى وسىنداي. قانداي باعىتتى تاڭدايمىز؟ قازاقستان – حالىققا اقپاراتتى ەركىن تاڭداۋعا تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە جان-جاقتى مۇمكىندىك بەرگەن بىردەن-ءبىر مەملەكەت. ءبىز­دىڭ وسى كەڭدىگىمىزدى سىنايتىندار دا, قول­داي­تىندار دا بار. سىنايتىندار شەتەلدىك ارنالار ارقىلى جەتەتىن ءتۇرلى حابارلار مەن كوركەم فيلمدەردە قازاق ۇلتىنىڭ ءداس­تۇرىنە ساي كەلمەيتىن, جاستاردى ودان تايدىراتىن ارەكەتتەر ناسيحاتتالاتىنىن كول­دەنەڭ تار­تادى. مەملەكەتتىك تەلەار­نا­لاردىڭ تىلگە, ۇلتتىق باسقا دا قۇندىلىق­تارعا ءالى دە سا­مارقاۋ ەكەندىگىنە قىن­جىلادى. «ايقىن» گازەتىنىڭ 2010 جىلعى № 38 سانىندا جاريالانعان «قورعانسىز قازاق كورەرمەنىن كىم ويلايدى؟» دەگەن ماقالادا «قازاقستاندىق كورەرمەن كورىپ وتىرعان كوپ­تەگەن تەلەونىمدەر قازاق حالقىنىڭ تا­بي­عي سۇرانىسىنان الشاق» دەلىنگەن. وسى­دان ارىلۋ ءۇشىن اۆتور مەملەكەت قۇرۋشى قازاق ۇلتىنىڭ رۋحاني قاجەتىن وتەۋگە ار­نالعان تەلەجوبالاردى رەسپۋبليكاداعى بار­­لىق ار­نا­لاردىڭ تۇجىرىمداماسىنا ەنگىزۋدى ۇسى­نادى. جاستارعا قاپتاپ كەتكەن توك-شوۋلار­دان گورى اعارتۋشىلىق مازمۇنى جوعارى تەلەونىمدەر پايدالى ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى. «حابار» اگەنتتىگى اقپاراتتىق باع­دارلا­مالار ديرەكتسياسىنىڭ اتقارۋشى پروديۋسەرى ەركىن بايعابىل ۇلى  («ايقىن» 2010 № 205) اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك مەملەكەتتىك ءتىل ارقىلى ساقتالاتىنىنا ءمان بەرەدى, بىرقاتار دەربەس ارنالاردا ەل نازارىن اۋداراتىنداي جاڭا قازاقشا  باعدارلا­ما­لار جاسالماي وتىر­عانىنا, «31 ارنا», «7 ار­نا», «نتك», «ستۆ», «ەرا» ارنالارى ەفيردى  رە­سەيلىك باع­دارلامالارمەن تول­تىراتىندى­عى­نا  ءدا­لەلدەر كەلتىرەدى. مۇن­داي كورىنىس­تەر­دەن مەم­لەكەتتىك ارنالار دا  ادا ەمەس ەكە­نىن ايتا كەتەيىك. «قازاقستان» ارناسى­نىڭ ءبىر كۇنگى ەفيرلىك باع­دار­لاماسىندا رەسەي مەن باسقا دا شەتەلدەر تەلەكومپانيا­لا­رىنىڭ توعىز ونىمىنە سەگىز ساعات ءبو­لىن­گەن. كورەرمەندەر سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك ارنالار اشىپ جاتقان تەلەجوبالار كور­شى ەلدىڭ ەسكىرگەن تەلەباعدارلا­مالا­رى­نىڭ ءساتسىز كوشىرمەسى ەكەندىگىنە دە الاڭدايدى. وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەرگە ءۇن قوسقان تاعى ءبىر جۋرناليست كامشات تاسبولات «ەۋرونيۋس», «روسسيا-24» سەكىلدى جاڭالىق­تار­دى قازاق تىلىندە تاۋلىك بويى تاراتاتىن, «ناشە كينو» ءتارىزدى وتاندىق فيلمدەردى كۇندىز-ءتۇنى كورسەتەتىن ارنالاردىڭ جوقتى­عىن ەلەۋلى ولقىلىعىمىز دەپ بىلەدى. قاي جاعىنان دا دالەلدى وسى وي-بايلام­داردىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى – قازاق تىلىندە اقپا­رات بەرەتىن دارا تەلەارنا اشۋ. بۇل وسى قا­زىر ايتىلىپ جۇرگەن ۇسىنىس ەمەس, كوپتىڭ تالايدان بەرى قوزعاپ كەلە جاتقان تالابى. انى­عىندا تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدە وسى كۇن­گە دەيىن مەملەكەتتىك تىلدە تازا حابار تاراتاتىن تەلەارنانىڭ بولماۋىن ەندىگى جەردە, ەكونوميكا دامىعان, الەمدىك دەڭ­گەيدەگى تەلەتەحنيكا يگەرىلە باستاعان, حا­لىق­تىڭ ءتول ءتىلى مەن مادەنيەتىنە قۇش­تارلىعى ارتقان كەزەڭدە الدەقانداي سەبەپتەرمەن ءتۇسىندىرۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي ارنا ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنا قاجەت بولسا, ەكىنشى جاعىنان سول ۇلتتىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋگە تالپىنىپ وتىرعان, رەسپۋبليكامىزدا تۇرا­تىن ەتنوستار وكىلدەرىنە دە كەرەك. قوعامدى ۇيىتاتىن قۋاتتى كۇش ءتىل بولسا, بۇگىنگى تاڭ­دا ونى ناسيحاتتايتىن, بەدەلىن كوتە­رە­تىن رۋحاني قۇرالدىڭ قۇدىرەتتىسى – تەلەۆيدەنيە. وسى اسا وزەكتى ماسەلەگە رەسپۋبليكا ۇكى­مەتى وقتىن-وقتىن كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى ونىڭ نازارىن بۇ­عان ۇدايى اۋدارىپ تا وتىر. الايدا جۇزەگە اسىرۋ شارالارى ازىرگە ناقتى قولعا الىن­عان جوق. پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ بۇعان تاياۋدا, بايلانىس جانە اقپارات مي­نيسترلىگىنىڭ القا ماجىلىسىندە تاعى دا ورال­دى. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭىس­تىگى جاي­لى اڭگىمەلەي كەلىپ: «الداعى 4-5 جىلدا اقپاراتتىق نارىق تولىق وزگەرەدى, مۇنىڭ ءبارى قازاق تىلىندەگى اقپاراتقا سال­ماق سالادى. ناعىز باسەكەلەستىك ەندى باستالدى. سون­دىقتان دا بىزگە تاۋلىك بويى قازاقشا حابار تاراتاتىن ارنا اشۋ كەرەك. ال تەلەارنا اشپاي, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتامىز دەۋ بەكەرشىلىك», – دەگەن ەدى. ءبىز, ءبىر توپ دەپۋتاتتار ۇكىمەت باسشى­سى­نان وسى تاپسىرمانى جەكە باسشى­لى­عىنا الۋدى ءوتىنىپ وتىرمىز. بۇگىندە اتال­عان مىندەتتى ءساتتى ورىنداۋ ءۇشىن مۇمكىندىك مول. 2010 جىلى قولعا الىنعان, ءتيىستى جەمىسىن بەرە باستاعان ساندىق تەلەۆيزياعا كوشۋ جۇ­مىسى ءارى قاراي جوسپارلى جال­عاسادى. 2015 جىلى رەسپۋبليكا ءوڭىرىنىڭ 98 پايىزى وسى جۇيەمەن قامتىلادى. قىسقا مەرزىمدە اتالعان تەحنولوگيانىڭ بەرەرىن ءتيىمدى پاي­دالانىپ, «بالاپان» ارناسىن اشىپ ۇلگەر­گەن مينيسترلىك ەندىگى كەزەكتە «ءبىلىم», «ءما­دەنيەت» ارنالارىن ىسكە قوسپاق. مەملەكەتتىڭ قازىرگى رۋحاني سۇرانىسىن سارالاساق, تىلگە قۇرمەت, ونى ناسيحاتتاۋ مەن ۇيرەتۋ قۇرالدارىنا دەگەن زارۋلىك كۇن ءوت­كەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن كورەمىز. مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس ىستەيتىن جەكە ارنا بارشا قازاقستاندىقتار قولداپ وتىرعان الەۋمەتتىك-رۋحاني ءمانى ەرەكشە مىندەتتى دايەكتى جۇزەگە اسىرۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسار ەدى. وسى تۇستا ايتا كەتەلىك, مۇنداي ۇلتتىق ارنانى «قازاقستان» تەلەراديوكور­پوراتسيا­سى­نىڭ نەمەسە «ەلارنانىڭ» نەگىزىندە اشۋ تۋرالى ۇسىنىستار بار. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, شىعارماشىلىق قولتاڭباسىن قالىپتاستى­رۋعا بىرقاتار ۋاقىت جۇمساعان, تۇراقتى كو­رەرمەن قاۋىمى بار, مەملەكەتتىك مازمۇن­داعى جانە قازاق مىنەزدى ارنالاردى ساقتاپ, مۇلدە جاڭا تەلەوتاۋدىڭ شاڭىراعىن كو­تەرگەن ءجون. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن شە­تەلدەردىڭ تەلەونىمدەرىنەن وقشاۋلاۋ ءجو­نىندەگى ۇسىنىستارعا كەلسەك, ونى وسى پىكىرلەردى قوز­عاۋشىلاردىڭ دەڭگەيىندە قوس­تاۋ قيىن. الەم ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋ­مەت­تىك-رۋحاني قارىم-قاتىناستاردى كۇ­شەي­تىپ جاتقان شاقتا, وركە­نيەتتەر الماسۋ كەزە­ڭىن­دە, ادامزاتتىڭ بارلىق سالادا ورتاق كۇش-جىگەر جۇمساي وتىرىپ دامي­تىنى ۋاقىت وتكەن سايىن دالەلدەنە تۇسكەن ىن­تىماققا ءزارۋ زاماندا اقپاراتتىق وق­شاۋ­لانۋ قولىڭ­دى ءجىپسىز بايلاۋمەن بىردەي. ءبىز عالام­داعى وزگەرىستەرگە جاھانعا تانىلعان تەلەارنالار ارقىلى قانىپ كەلەمىز. سىرت­قى دۇنيە قا­لاي قۇبىلۋدا, قانداي ساياسي اعىمدار بەلەڭ الۋدا, ەكونوميكالىق با­عىت-باعدارلامالار­دىڭ استا­رىندا نەندەي تىڭ وي-يدەيالار بار, ادام­زاتتىق مادەنيەت قانداي قۇندى شىعار­ما­شىلىق تۋىن­دىلارمەن بايىتىلۋدا دەگەن الۋان ءتۇرلى ساۋالدارعا سولاردى كورىپ-تىڭداۋ ارقىلى جاۋاپ تابامىز. مۇنداي كولەمدە جان-جاقتى حابار تاراتۋعا ءوزىمىز­دىڭ تەلە­جۇ­يەمىز ازىرگە قابىلەتسىز. ءبىردى-ەكىلى ارنانىڭ شەتەلدەردە ءبىرلى-جارىم تىلشىلەر قوسىنى بار. ولاردىڭ قىزمەتى نەگىزىنەن رەسپۋب­لي­كانىڭ باسقا مەملەكەتتەردەگى رەس­مي قىز­مەتىن وقتا-تەكتە بەرۋمەن شەكتەلەدى. ال وتاندىق تەلەجۋرناليستيكا الەم­­دىك ءور­كە­نيەتتى بىزگە جەتكىزبەك تۇگىلى ەلدىڭ تاريحى, باي ادەبي-مادەني مۇراسى جان-جاقتى زەردەلەنگەن, وتكەن كۇننىڭ رۋحاني قۇندى­لىق­تارىن بۇگىنگى زاماننىڭ وزگەرگەن, ۇدايى جاڭعىرۋ, تولىسۋ ۇستىندە بولاتىن جاڭا كوركەم­دىك تالاپتارىمەن ۇيلەس­تىرە كور­سەتەتىن جوتالى تەلەحابارلارعا دا جا­رىتپاي وتىر. جوعارىداعى ويدى قامشىلاۋشىلار تمد ەلدەرىندەگى كەيبىر قادامداردى تىلگە تيەك ەتەدى. سول مەملەكەتتەر ساياسات­تانۋ­شى­لارى مەن جۋر­ناليستەرىنىڭ وي-بايلام­دا­رى­نا سۇيەنەدى. ماسەلەن, ءازىرباي­جان­داعى «حا­زار تۆ» تەلە­ارناسىنىڭ ءتىلشىسى فيرۋزا قۇربانلىنىڭ  «ءازىر­بايجاندا ءتىلدى ساقتاۋ ءۇشىن شەتەلدىك ارنالارعا تىيىم سالىندى» (ايقىن» 2010, № 242) دەگەن سۇحباتى وق­شاۋلانۋعا ۇمتىلۋ­شى­لاردىڭ اراسىندا  ەداۋىر اڭگىمە بولدى. «مۇنى ءوز ەلىمىزدە نەگە قولدانبايمىز؟» دەگەن پىكىرلەر ءار گازەتتە قىلاڭ بەردى. ف.قۇربانلى اتالعان ەلدە رەسەيدىڭ تە­لە­ارنالارىن كورسەتۋگە تىيىم سالىن­عا­نىن ايتادى. مۇنداي تىيىم باسقا دا ەلدەردىڭ ارنالارىنا قولدانىلادى. ورىس تىلىندەگى حابارلار بەرىلەتىن بولسا, ءازىر­بايجان تىلىنە مىندەتتى تۇردە اۋدارىلادى. وسى تالاپ­تار­دىڭ ورىندالۋىن تەلەۆيزيا مەن راديونىڭ قىزمەتىن باقىلايتىن ارنايى ورگان قاداعالايدى ەكەن. اعايىنداس حالىقتىڭ ءتىلشىسى وسىلاي دەي وتىرىپ, ەلدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگى  تازا ازىربايجاندىق تەلەونىمدەرمەن ايقىن­دال­مايتىنىن, شەتەل ارنالارىن جۇرت كابەلدىك جۇيە ارقىلى كورىپ جاتقانىن, ءتۇر­كيا تەلەۆيدەنيەسىنىڭ ىقپالى كۇشتى ەكەنىن ايتادى. بۇدان قانشاما وقشاۋ­لا­نامىن دە­سەڭ دە, وعان ەلدىڭ ۇلتتىق قۇرامى تولىق مۇمكىندىك بەرسە دە, ءبىرجولا تۇيىق­تالا المايتىنىڭدى كورەسىڭ. حالىق قاي زاماندا دا وزگە دۇنيەدەن ءبو­لىنبەگەن, قاناتتاسا, ارالاسا دامىعان. ەش­قانداي دا وركەنيەت تەك ءوز قازانىندا عانا قايناعان ەمەس. جاڭا تولقىن تىڭ ويلار مەن شەشىمدەردى ىزدەيدى. ءوز ورتا­سىنان تاپ­قان­دى يگەرگەن سوڭ الەمگە كوز سالادى. سول تۇستا جاھانعا جالتاقتاما دەپ تىيىپ تاس­تاساڭ, ءورىسىن تارىلتاسىڭ, قوعام­دىق دامۋ تۇيىقتالا كەلە توقىرايدى. سوندا نە ىستەيمىز؟ الەمدە ءوزىنىڭ تەلەكەڭىستىگىن قورعاۋدىڭ سان الۋان تاسىلدەرى مەن امالدارى بار. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءتيىمدىسى – وتاندىق تەلەارنالاردىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن كۇ­شەيتۋ. ءبىز قازىر وسى جولدا كەلەمىز. بۇل – ۇزاق تا قيىن جول. ول مەملەكەتتىڭ تە­لە­اقپاراتقا دەگەن تۇراقتى قامقورلىعىن قا­جەت ەتۋمەن بىرگە وسى سالاداعى كوپتەگەن شىعارماشىلىق-تەحنيكالىق مىندەتتەردى سا­پالى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەدى. باسقا ولقىلىقتارىمىزدى بىلاي قويعاندا, رەسپۋبليكادا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلەكتروندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مەنەدجمەنتتىك جانە ماركەتينگتىك ساياساتى قا­لىپتاسقان جوق. ولاردىڭ دەڭگەيى الەمدىك ستاندارتتان كوپ تومەن. ەكىنشى كەمشىن سالا – قازىرگى زامانعى تەلەۆيدەنيەنىڭ شىعارماشىلىق, وپەراتور­لىق جانە رەجيسسەرلىك ەرەكشەلىكتەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن جۋرناليستەردىڭ تاپشى­لىعى. مۇ­نى تەلەارنالاردىڭ باسشىلىعى دا, جۋر­ناليستەردىڭ وزدەرى دە مويىندايدى. ولار وسىنداي كاسىبي ماماندار دايار­لايتىن ال­ماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتى مەن ورتالىق ازيا كينو جانە تەلەۆيدەنيە تەحنيكاسى ينستي­تۋتىنىڭ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى جۋرناليستيكا فاكۋلتە­ت­تەرىنىڭ, ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى ونەر اكا­دەمياسىنداعى تەلەۆيدەنيە فاكۋلتەتىنىڭ جۇمىسىنان جاڭا ماز­مۇن مەن كۇرت وزگەرىستەر كۇتەدى. ولار الەم­دىك تالاپقا ساي ءبىلىم بەرەتىن ارناۋلى وقۋ ورىن­دارىنىڭ دەڭگەيىنە جەتۋدىڭ امالدا­رىن قاراستىرۋ ۇستىندە. بۇل ءۇردىستىڭ قا­شان­عا سوزىلارى دا بەلگىسىز. سوعان وراي اتال­عان سالانى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ ءجۇر­گەن عالىمدار مەن بەلگىلى تەلەجۋرناليستەر استانادان بارلىق جاعىنان قام­تاماسىز ەتىلگەن, شەتەلدەردىڭ بىلگىر مامان­دارى ءدارىس بەرەتىن ماسسمەديا جانە كوممۋنيكاتسيا ينستيتۋتىن اشۋدى ۇسىنادى. اق­پاراتتىڭ قازىرگى جانە ەرتەڭگى قوعامداعى ايرىقشا ىقپالىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز دە وسى ۇسىنىستى قولدايمىز. ازىرگە تالاپ-تىلەك تۇرىندەگى بۇل ينستيتۋت بولاشاقتا ۆا­شينگ­تونداعى «تەلەۆيدەنيە جانە را­ديو­حابارلارىن تاراتۋ اكادامياسى» نەمەسە نيۋ-يوركتەگى تەلە جانە راديو ونەرى فاكۋلتەتى ۇلگىسىندە ۇيىمداستىرىلعانى دۇرىس بولار ەدى. تەلەكەڭىستىكتىڭ ءتورىن سىرتقى اق­پا­رات­قا بەرىپ قويماۋدىڭ الەمدە بار, ءبىز قولعا الا قويماعان تاعى ءبىر جولى – تورتكۇل دۇنيەگە قانات جايىپ جىبەرگەن ءىرى تەلەراديوكومپانيالارمەن تۇراقتى شى­عار­ما­شى­­­لىق-تەحنولوگيالىق باي­لا­نىس ورناتۋ. قا­زاق تەلەۆيدەنيەسى قازىرگە دەيىن شەتەلدىك تەلەكورپوراتسيالاردىڭ بىزدەن باسقا اۋدي­توريا­عا لايىقتالعان, وزدەرىنىڭ ءمۇد­دە­لەرىن كوزدەگەن ونىمدەرىن قىرۋار قار­جىعا ساتىپ الۋمەن كەلەدى. ەندى ولارمەن بىرىككەن تەلەجوبالاردى دايارلاۋعا كوشۋ قاجەت. رەسپۋب­لي­كا­مىز­دىڭ ءححى عاسىردا باتىس­پەن دە, شى­عىسپەن دە, دۇنيەنىڭ ءتورت قيى­رىنىڭ بارىمەن دە تىزە قوسا وتى­رىپ تول­عاي­تىن ويى جەتەرلىك. عالامنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىمەن تاريحىمىز تامىرلاس. تۇركى ءدۇ­نيەسىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىمەن رۋحاني استاسىپ كەتكەنبىز. ورتاق تا­ريح­تىڭ, ءبۇ­گىنگى ساباقتاسا دامۋدىڭ اياسىندا تالاي قۇندى تەلەباع­دار­لامالاردى بىزدە جوق, ولاردا بار مۇرالارعا, اعايىنداردىڭ باي ءىس-تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ جاساي الار ەدىك. تەلەۆيدەنيە سالاسىنداعى ءساتتى شارا­لارىمەن تانىلا باستاعان بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى ەندى وسى جۇيەنى ءتۇ­بەگەيلى قولعا الۋعا ءتيىس. مەنشىك تۇرىنە قا­راماستان بارلىق وتاندىق تەلەارنالاردان شەتەلدىك ارنالاردىڭ حابارلارىن ترانسلياتسيالاۋدى قىسقارتىپ, الگىندەي بىرىككەن جوبالاردى تالاپ ەتەتىن ۋاقىت جەتتى. ونداي جوبالاردىڭ ءمان-مازمۇنىن مي­نيس­ترلىكتىڭ ءوزى ايقىنداپ, ەلىمىزدەگى تە­لەاقپاراتتىق ساياساتتىڭ قۇرامداس ءبولى­گىنە اينالدىرۋى قاجەت. ءبىز وسىنداي شارالاردىڭ ماڭىزدى­لى­عىن اتاپ كورسەتۋمەن بىرگە تەلەەكراندى ۇلتتىق ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپ تۇرعىسى­نان تازارتۋ باعىتىندا باتىل قادامدارعا باراتىن كەز كەلدى دەپ ەسەپتەيمىز. دەموكراتيا دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ەۋروپا بۇل ورايدا بىزدەن كوش بويى وزىق تۇر. باتىستىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىندە جاس تولقىننىڭ مورالدىق-رۋحاني ءتار­بيەسىنە زاردابىن تيگىزەتىن حابارلارعا بايا­عىدا تىيىم سالىنعان. امەريكا قۇ­راما شتاتتارىندا «فەدەرالدىق باقىلاۋ كو­ميسسياسى» تەلەباعدارلامالاردى ۇلت­تىق, مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان كۇن­دەلىكتى ءجىتى قاداعالايدى. فرانتسيادا سوناۋ 1993 جىلى قۇرىلعان «بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­دارىنداعى اۋديوۆيزۋالدىق كەڭەس» جاس­تار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان اقپاراتتىڭ بارلىق تۇرىنە ساراپتاما جا­ساۋعا, قاجەت دەپ تاپسا ەفيرگە جىبەرمەۋگە قۇقىلى. 1997 جىلى يتاليادا باق-تى قا­داعالاۋ كوميتەتى ۇيىم­داس­تىرى­لىپ, وتان­دىق جانە شەتەلدىك حا­بارلاردى ۇلتتىق ءسۇز­گىدەن وتكىزۋگە كىرىستى. وسى تاقىلەتتەس قۇرىلىمدار گەرمانيادا دا بار. ەندەشە, قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىندا بايلانىس جانە اقپارات مينيس­ترلىگىنىڭ جانىنان وسىن­داي ارنايى كومي­تەتتىڭ نەمەسە كەڭەس­تىڭ اشىلۋى ءبىزدىڭ قازىرگى جاعدايىمىزدا ارتىق بولماس ەدى. وتاندىق تەلەكەڭىستىكتى تۇيىقتاماي قور­عاۋدىڭ  سىننان وتكەن تاجىريبەلەرىنىڭ ءبىرى – شەتەل تەلەارنالارىنا حالىق­ارالىق جانە رەسپۋبليكالىق زاڭناما­لار­دىڭ نەگىزىندە قۇ­قىقتىق جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ. قا­زاقستان حالقى كورىپ تىڭ­دايتىن تەلەراديو­كومپانيا­لار قاي ەلدىكى بولسا دا وتاندىق باق-قا قويىلاتىن تا­لاپتاردى قۇرمەتتەۋى جانە ورىنداۋى  كەرەك. مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتەن قازىرگى كۇندە باقىلاۋسىز قالىپ وتىرعان كابەلدىك جانە سپۋتنيكتىك تەلەارنالار دا شەت قالماۋعا ءتيىس. اتالعان تالاپ جۇزەگە اسى­رىلسىن دەسەك, قازاق­ستان­نىڭ قازىرگى اق­پارات كەڭىستىگىندەگى ارنا­لار­دى مەملەكەتتىك ليتسەنزيالاۋدان وتكىزۋدى قولعا الۋ قاجەت بولادى. تەلەۆيدەنيە رۋحاني قۇندىلىق بولا وتىرىپ, ەكونوميكالىق-كوممەرتسيالىق سالا بولىپ تابىلادى. كەيبىر دەرەكتەرگە قا­راعاندا, تەلەكوممەرتسيالىق تابىس الەم­دىك مۇناي ساۋداسىنان تۇسەتىن كىرىستەن اسىپ تۇسكەن كورىنەدى. سوندىقتان ونىڭ كىمنىڭ, قاي مەنشىكتىڭ قولىنا كوشۋ كەرەكتىگى الەم­دە قازىرگە دەيىن پىكىر تالاسىن تۋعى­زىپ كەلەدى. ەۋروكوميسسيانىڭ 2005 جىلى ساندىق تەلەۆيدەنيەگە جەدەل كوشۋ تۋرالى شەشىمىنەن كەيىن انالوگتىق تەلەۆيدەنيەگە قارجى ءبولۋدى توقتاتىپ, ىسكە جەدەل كىرىسكەن كورشىلەس ەلدەر دە وسى تاقىرىپتا باس قاتىرۋدا. ولاردىڭ قاي­سىبىرى اقپارات تاراتۋ رىنوگىن ليبە­ري­زاتسيالاۋدى ۇسىنىپ وتىر. ساندىق تەحنولوگيا مەملەكەت بيۋد­جەتى ەسەبىنەن  تولىق ەنگىزىلگەن سوڭ جەكەمەنشىككە بەرىلگەنى ءتيىمدى دەپ سانايدى. مۇنداي بايلامدى ۋكراينا مەن گرۋزيا حوش كورەدى. ال رەسەي, بەلارۋس, وزبەك­ستان, ارمەنيا مەن ءازىربايجان مەملەكەت­تىڭ باقىلاۋىندا بولۋىن قالايدى. وسى ۇيعارىم, تەلەۆي­دە­نيەنىڭ, اسىرەسە شەكسىز تەحنيكالىق ءمۇم­كىن­دىككە يە بولاتىن سان­دىق تەلەۆي­دەنيەنىڭ باستاپقى كەزەڭدە مەم­لەكەتتىڭ قاداعالاۋىندا قالۋى تەلە­كەڭىستىگىن ەندى-ەندى تۇگەندەپ جاتقان ءبىز ءۇشىن قولايلى دەمەكپىز. تەحنولوگيالىق جا­عىنان با­رىنشا جەتىلدىرىلگەن ەلەك­ترون­دى بۇقا­رالىق اقپارات قۇرالدارىن مەنشىككە بەرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى جاسالماي جاتىپ, جەكە كوممەرتسيالىق جانە باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ قولىنا ۇستاتا سالۋ ورنى تولماس قاتەلىككە اينالار ەدى. جاڭا زاڭ جوباسىندا بۇل وزەكتى ماسەلە مەيلىنشە ايقىن زەردەلەنۋى كەرەك. سون­داي-اق قازاقستاندىق كونتەنت قۇرۋدىڭ جول­­دارى دا قاراستىرىلۋعا ءتيىس. بۇ­لارسىز تە­لەاقپارات جۇيەسى زاڭ تۇرعى­سىنان تولىق تۇگەندەلمەيدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي, تەلەكەڭىستىك, تە­لەاقپارات سالاسىندا اتقارىلاتىن شارالار ۇشان-تەڭىز ءارى كۇردەلى. قازاقستان سەكىلدى شار­تاراپقا اشىق مەملەكەتتە ولار­­دى جۇزەگە اسى­رۋ كەزىندە بارىنشا با­يىپ­تى بولۋ قاجەت. اق­پاراتتىق-يدەو­لو­گيا قاي كەزەڭدە دە ۇلتتىق قا­ۋىپسىزدىك مۇددەسىنە نەگىزدەلۋگە ءتيىس. الدان سمايىل, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.