ەرتەگىشى

ەرتەگىنىڭ رۋحاني تاربيەلىك ءمانى زور. الايدا, ءبىز بۇگىن­دە ونى ەستەن شى­­عارىپ بارا جاتقان­داي­مىز. بۇل رەتتە كەشەگى حالىق قاھار­مانى باۋىرجان مو­مى­ش­ ۇلىنىڭ: «ەرتەكسىز وسكەن بالا رۋحاني مۇگەدەك بالا. ءبىزدىڭ قازىرگى بالالارى­مىز­دىڭ نە اجەلەرى, نە شەشەلەرى ەرتەگى ايتا بىلمەيدى. سودان – قورقام», – دەگەن جاندى ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. راس, بۇگىن­گى قوعامدا ەرتەگى ايتۋ قولدانىستان شى­عىپ, ونىڭ ورنىن ادام ساناسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن تەحنولوگيالار باسۋدا. كۇنى كەشە ەرتەگىمەن ۇيقىعا بولەنەتىن جاس بالا بۇگىندە مر3 دەيتىن اۋەنمەن, اگەنت دەگەن جاۋمەنەن ۇي­قى­عا ورانۋى بۇل كۇندەرى قالىپتى جاع­داي­­عا اينالعان. ال بۇل – اششى دا بولسا شىن­دىق. وعان اتا-انالاردىڭ دا ەتى ۇيرە­نىپ كەت­كەندەي. ءيا, ەرتەگىنىڭ ءبۇلدىرشىن­دەرىمىز­گە بەرەرى مول ەكەندىگىن ەسكەرەتىن انالارىمىز ساۋ­ساقپەن سانارلىق. سولار­دىڭ ءبىرى – كەزىندە بۇكىل قازاق دالاسىنىڭ بالدىرعان­دارىنا ارناپ, كەشكىلىك ۋاقىت­تاردا راديودان ەرتەگى وقىعان شىرىن-ءبۇبى اجە جايلى سىر اقتارساق دەپ ەدىك. اتاقتى پەداگوگ سۋحوملينسكي: «بالا كەزدە ءۇش جاستان ون ەكى جاسقا دەيىنگى ارا­لىق­تا ءار ادام ءوزىنىڭ رۋحاني دا­مۋى­نا قا­جەت­تى نارسەنىڭ ءبارىن دە ەرتەگىدەن الادى», – دەگەن ەكەن. وسى قاعيدانى ۇلگى تۇتاتىن «ال­تىن القا» يەگەرى شى­رىن-ءبۇبى اسۋباەۆا ءبۇ­گىن­دە كوپ بالالى انا, كەشەگى ۇستاز, ءبۇ­گىندە زەينەتكەر, نەمەرە مەن شوبەرەنىڭ قى­زى­عىنا تويماي وتىر­عان سۇيىكتى اجە. ونىڭ قوڭىر داۋى­سىن قالىڭ جۇرتشىلىق «قازاق راديو­سى» ار­قىلى تانيدى. ءيا, حالىق اۋزىن­­داعى ۇلت­تىق ناقىش پەن دىلىمىزگە ساي ەرتەگىلەردى كە­زىندە «ديكتور» اجەمىز «قازاق راديو­سى» ار­ق­ىلى جاڭعىرتقان بولاتىن. سول كەزدەرى سان ۇلتتىڭ ەرتەگىلەرىن قازاق تىلىندە سويلە­تىپ, ءبۇلدىر­شىن­دەرىمىزدى ءتاتتى ۇيقىعا بولەدى, ولاردىڭ قيالىن ۇشتادى. ول ايتاتىن ەرتەگىلەردى راديو تىڭدار­مان­­دارىنىڭ بەلگىلى ءبىر اۋديتورياسى اسى­عا كۇتتى. ۇرپاق تاربيە­سىنە جانى دا اۋى­راتىن ەستى اجەمىز «شالقار» را­ديو­سى ارقىلى دا بۇگىنگى ۇرپاق تاربيەسى جاي­لى پىكىرلەرى مەن اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ وتى­­را­تىن. ءاري­نە, وزگەگە اقىل-كەڭەس ايتۋ ءۇشىن ءبىلىم-بىلىك كەرەك. ال شىرىن-ءبۇبى انا­مىز­­دىڭ رۋحاني بولمىس-ءبىتىمى باي, كوشەلى جان. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ءومىر­گە كەلگەن اسىل اجە بۇل كۇندەرى 67 جاس­تا. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مامان­دى­عى بويىن­شا ءبىلىم الىپ, ەڭبەك جولى­نىڭ 32 جىلىن ۇستازدىق ەتۋگە ارناعان. 1962 جى­لى ومىرلىك جارى سوۆەتحان م ۇلىك­باي ۇلى­مەن باس قو­سىپ, وتاۋ تىگەدى. ەرى ەكەۋى ءار ءتۇرلى وقۋ ورىن­دارىندا سا­باق بەرىپ, زامان تالابىنا لايىقتى عۇمىر سۇرە­دى. الاي­دا, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇ­مىرت­­قا­لاي­تىنداي وسىناۋ تىنىش كە­زەڭدە 1992 جىلى جولداسى ءومىر­دەن ءوتىپ, نەبارى 48 جاسىندا جەتى بىردەي بالامەن جەسىر قالادى. ول كەزدە بالالارى دا تىم جاس بولاتىن. ەڭ كىشىسى جەتى جاسار عانا ەدى. بىرىنشىدەن اللا­نىڭ, ەكىنشىدەن ەل-جۇرتى­نىڭ كومەگىمەن اۋىر جۇكتى ارقا­لاپ, جەتى بالانى باعىپ-قاعىپ, ەشكىمنەن كەم قىل­ماي ءوسىردى. ارينە, مۇنداي اۋىرت­پالىق وعان وڭاي تيمەدى. ايتسە دە ول وزىنە تىرەكتى يمانعا ۇيىپ, ناماز وقۋ­دان تاپتى. ۋاقىت وتە كەلە, بالالارى جوعارى ءبىلىم الدى, كەلىن ءتۇسىرىپ, قىز ۇزاتتى. كەلىندەرىن تۋعان قىزىنداي ايالادى. سودان دا شى­عار, ەل بۇگىندە ونى تاماشا ەنە, اسىل جاندى انا رەتىندە تانيدى. كەلىن دەمەكشى, مىنا ءبىر ءجايتتى ول ءجيى ەسكە الادى دەسەك, اياعى اۋىر كەلىنىنىڭ ءوزدى­گىنەن بوسانا المايتىندىعىن دارىگەر­لەر ەسكەرتكەن بولاتىن. شىرىن-ءبۇبى اجە اللا­تاعالا­دان ونىڭ اماندىعى مەن ساۋلى­عىن, وزدىگىنەن بوسانۋىن تىلەپ, كوز جاسىن كول ەتكەن. اسىرە­سە, بالانى ءىشتى جارىپ الامىز دەگەن سوزدەن سەسكەنگەن انا كەلىنىنىڭ بۇعان دەيىن ەكى بالا­نى ومىرگە اكەلگەندىگىن, ءۇشىنشى­سىن بوسانۋعا دا شاماسى كەلەتىندىگىن العا تارتىپ, دارىگەرلەرگە قارسى ءۋاج اي­ت­ىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز مويىنىنا الىپ, وپەراتسيا جاساۋعا جول بەرمەگەنى ەسكە ءتۇس­سە, ءجۇ­رەگى شىمىرلاپ قويا بەرەدى. راس, سول جولى انانىڭ ايتقانى بو­لىپ, كەلى­نى­نىڭ مەر­­زىمى جەتىپ, ءوزى بوسان­عان. ءبىر قىزىعى, بالا بۇركەنشەك جەيدەمەن تۋىل­عان ەكەن. سويتسە, جەيدەگە ورا­نىپ تۋىلعان نارەس­تە اللاتاعا­لا­نىڭ جەر بەتىنە جىبەرگەن مىڭ نارەستەسىنىڭ بىرىندە عانا كەزدەسەتىن كورى­نە­دى. باتىر­لىق پەن تاۋەكەلشىل­دىكتى قا­جەت­سىنەتىنى مۇنداي تاباندىلىق­تىڭ ار­قا­سىندا با­تىل قادام جاساعان اجە ءسوي­تىپ نەمەر­ە­سىنىڭ جانىن امان الىپ قالعان. شىرىن-ءبۇبى اجە تاۋەكەلشىلدىكتى قانشالىقتى بويىنا سىڭىرسە, سونى­مەن قوسا مەيىرىمدىلىك پەن جۇرەك جىلۋىنا دا سونشالىق باي. قورىتا كەلگەندە, اسىل اجە بۇگىندە قازاقى سالت-ءداستۇردى بويىنا ءسىڭىرىپ, ۇل-قىزدارىنا باعا جەتپەس تاربيە بەرىپ وتىر. سوندىقتان دا ۇمىت قالىپ بارا جاتقان ەرتەگى ايتۋ ءداستۇرىن جاڭعىر­تىپ جۇرگەن شىرىن-ءبۇبى سياقتى اجە­لەر قاتارى كوبەيە تۇسسە ەكەن دەيسىڭ. وي­لاپ قاراساق, دۇنيەگە كەلگەن ءاربىر پەن­­دە­نىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى سانا­لى ۇرپاق ءسۇيىپ, ونى تاربيەلى ەتىپ ءوسىرۋ. ال تاربيەنىڭ نەگىزگى ماقساتى – دەنى ساۋ, رۋحاني ويلاۋ دارەجەسى بيىك, مادەنيەت­تى, پاراساتتى, ار-وجدانى مول, ەڭبەك­قور, ىسكەر, بويىندا باسقا دا يگى قاسيەت­تەر قالىپتاسقان ۇرپاققا تاربيە بەرۋ. ال تاربيەنىڭ ىشىندە ەرتەگىنىڭ رۋحاني ءمانى ەرەكشە. ول بالاعا رۋحاني ءلاززات بەرىپ قانا قويماي, قيالعا قانات ءبىتىرىپ, بالا رۋحىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىن ۇمىتپايىق, زامانداس! جۇلدىز ءبايدىلدا. الماتى وبلىسى.