ءارى دەمالىس, ءارى تابىس كوزىنە اينالىپ وتىر
ەلباسىمىزدىڭ ۇلت جوسپارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 100 ناقتى قادامىنىڭ 57-قادامىندا تۋريستىك كلاستەرلەر قۇرۋدا ۇزدىك تاجىريبەسى بار ستراتەگيالىق ينۆەستورلار تارتۋ جايى اتاپ كورسەتىلگەن. وڭتۇستىكتە تۋريزم باعىتى, ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ دامۋ قارقىنى قالاي؟ وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە قاراستى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ قۇرىلۋى, ونداعى تۋريزم باعىتىنداعى اتقارىلىپ وتىرعان ىستەر مەن تۋريستەردىڭ كەلۋ قارقىنى تۋرالى ايتپاقپىز.
بۇل ورايدا ەلىمىزدە 2000 جىلداردان بەرى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قۇرۋ, ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ تەتىكتەرى قولعا الىنا باستادى.
كەزىندە الاشتىڭ ايتۋلى ازاماتى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ايرىقشا ەڭبەگى, ەلگە جاناشىرلىعى مەن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا 1926 جىلدىڭ شىلدە ايىندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق «اقسۋ-جاباعىلى» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى قۇرىلعان. بيىل وعان 90 جىل تولدى. قورىق اۋماعىندا بۇگىنگى كۇنى جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە, اتقا ءمىنىپ سەرۋەندەۋشىلەرگە, اۆتوكولىكپەن ءجۇرىپ تاماشالاۋشىلارعا ارنالعان, تالاي شەتەلدىك تۋريستەردىڭ تابانى تيگەن تالدىبۇلاق, جەتىمساي, بايباراق, كىشى قايىڭدى شاتقالى – ۇلكەن قايىڭدى اسۋى, كىشى قايىڭدى شاتقالى – ۇلكەن قايىڭدى شاتقالى, ۇلكەن قايىڭدى شاتقالى – بويداقساي شاتقالى – قىز ولگەن كولى – قاسقابۇلاق شۇقىرى, ۇلكەن قايىڭدى شاتقالى – ۇلكەن قايىڭدى اسۋى, اقسۋ وزەنى كانونى – اقسۋ وزەنىنىڭ كوپىرى, اقسۋ وزەنى كانونى – تاياقسالدى شاتقالى, كوكساي شاتقالى – كوكساي كولى باعىتتارىنداعى 10 تۋريستىك سوقپاق وتاندىق جانە شەتەلدىك تۋريستەرگە ساپالى قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. بۇل سوقپاقتار ارقىلى تالاس الاتاۋى, قاراتاۋ جانە بورالداي تاۋلارىنىڭ اسەم تابيعاتىن, وسىمدىكتەر دۇنيەسىن تاماشالاپ قانا قويماي, جابايى جان-جانۋارلارمەن ءجيى ۇشىراسۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا تيان-شان قوڭىر ايۋى, ءسىبىر تاۋ ەشكىسى, تيان-شان جانە قاراتاۋ ارقارلارى سياقتى اڭدار وسى قورىق اۋماعىن مەكەن ەتەدى. سونداي-اق, قورىق كەڭسەسىندە جابايى اڭ-قۇستارعا ارنالعان مۋزەي ورنالاسقان.
وتكەن جىلى قورىق 1 471 تۋريست قابىلداپ, تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق قىزمەتتەن 5 395 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قارجى تۇسىرگەن. تۋريستەردىڭ ىشىندە ەلىمىزدەن وزگە اقش, ەۋروپا, ازيا قۇرلىقتارىنىڭ بىرنەشە مەملەكەتتەرىنەن تۋريستەر كەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا جاباعىلى اۋىلىندا قورىقتىڭ 10 ادامعا ارنالعان قوناقۇيى مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قوناق-ۇيلەرى جۇمىس ىستەيدى.
قۋانتارلىق جاعداي, 2015 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا يۋنەسكو تاراپىنان «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنا بيوسفەرالىق رەزەرۆات دارەجەسى بەرىلدى. «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىن ون جىلدان اسا باسقارعان قورىق باسشىسى ا.مەڭلىبەكوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, كوپتەگەن جىلدار بويى جوعالىپ كەتكەن قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن قار بارىسى مەن تۇركىستان سىلەۋسىنى سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارعا ۇشىراسا باستاعان.
«اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنان كەيىن 2004 جىلعا دەيىنگى سەكسەن جىلعا جۋىق ۋاقىت ارالىعىندا زاڭدى تۇلعا مارتەبەسى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار وڭتۇستىك ءولكەمىزدە قۇرىلماعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن قاراتاۋ ارقارى قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقان تۇستا, وسى ارقارلاردى قورعاۋ ماقساتىندا تۇركىستان وڭىرىندەگى قاراتاۋ تاۋىنىڭ 34 300 گەكتار ۋچاسكەسىنە 2004 جىلى «قاراتاۋ» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى قۇرىلدى. وسىلاي بۇل دا ءبىر شەشىمىن تاپقان ءىس بولدى. سەبەبى, قورىق قۇرىلعان جىلى قورىق اۋماعىندا ارقارلار سانى شامامەن 38
باستى قۇراسا, قورعاۋ جانە كۇزەتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى مەكەمە باسشىسى ج.ادىلباەۆتىڭ جۇيەلى جولعا قويۋى ناتيجەسىندە ون شاقتى جىلدا 8,5 ەسەگە كوبەيىپ, بيىلعى جىلدىڭ باسىنا 321 باستى قۇراپ وتىر. بۇل قورىقتا دا حانتاعى-كەمپىرتاس باعىتىندا تۋريستىك سوقپاق ۇيىمداستىرىلىپ, جۇمىستار اتقارىلۋدا. 2015 جىلى بارلىعى 86 تۋريست «قاراتاۋ» قورىعى اۋماعىندا بولىپ, تابيعاتىن تاماشالاعان. تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق قىزمەتتەن تۇسكەن قارجى كولەمى 500 مىڭ تەڭگەگە جەتتى.
وسىدان كەيىن 2006 جىلدىڭ اقپان ايىندا وبلىستىڭ تۇلكىباس, تولەبي جانە قازىعۇرت اۋداندارىنىڭ تاۋلى اۋماعىندا «سايرام-وگەم» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى قۇرىلدى. بيىلعى جىلى بۇل پاركتىڭ قۇرىلعانىنا ون جىل تولدى. ون جىل كولەمىندە پاركتە ءتۋريزمدى دامىتۋدا, عىلىمي جۇمىستار جاساۋ, قورعاۋ كۇزەتۋ باعىتتارىندا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلدى. بۇل پاركتى ءسوز ەتكەندە, ونىڭ قۇرىلۋىنا مۇرىندىق بولىپ, ون جىل كولەمىندە باسقارعان جەڭىسبەك تۇرعانوۆتىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋ ءجون.
ۇلتتىق پاركتىڭ قورىقتارعا قاراعاندا ەرەكشەلىگى: مۇندا شەكتەۋلى شارۋاشىلىق ايماقتارىندا بەلگىلى ءبىر شارۋاشىلىقپەن اينالىسۋ مۇمكىندىگى بار. قازىرگى تاڭدا پاركتىڭ دامۋ جوسپارىنا سايكەس 34 ۋچاسكە ۇزاق مەرزىمدى جالعا بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, «التىن ءدان» جشس, «East West company LTD» جشس, «Balnur» جشس, «قاسقاسۋ تۋر» جشس دەمالىس ايماقتارى, وندا تەك جەرگىلىكتى ەمەس شەتەلدىك تۋريستەر دە كەلىپ تازا اۋامەن تىنىستاپ, دەمالىستارىن وتكىزىپ جاتادى. وتكەن جىلعى ماۋسىمدا بارلىعى 15 764 ادام تۋريستىك رەكرەاتسيالىق ماقساتتا پارك اۋماعىندا بولعان. اقىلى قىزمەتتەن 15930,7 مىڭ تەڭگە قارجى تۇسىرىلگەن.
پارك اۋماعىندا بۇگىنگى تاڭدا ماقپال كولى, وگەم اۋىلى – سۋسىڭگەن كولى, سازان اتا وزەنى بويىنداعى پەتروگليفتەر, سايرامسۋ كولى, سارىايعىر وزەنى – سۋسىڭگەن كولى, بوزتورعاي جىلعالارى, سايرامسۋ وزەنى – ۆلاديسلاۆ شىڭى – سايرامسۋ وزەنى, قاسقاسۋ وزەنى – سۋسىڭگەن كولى, سارىايعىر وزەنى بويىنداعى شاتقال, قۇس بازارى تۋريستىك باعىتتارى جۇمىس جاساپ كەلەدى.
رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردان وزگە جەرگىلىكتى ماڭىزعا يە سىرداريا-تۇركىستان مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركى 2012 جىلى قۇرىلدى. وڭىرلىك پارك اۋماعىندا دا بورالداي شاتقالى – تۇرا جارتاسى, شۇقىرشاق سارقىراماسى, بۇقار بۇعىلارى تۋريستىك سوقپاقتارى اشىلعان. تۇركىستان قالاسى اۋماعىنداعى بۇقار بۇعىلارى سوقپاعىمەن سەرۋەندەۋ بارىسىندا پارك فيليالىنىڭ سىرداريا وزەنى جاعالاۋىنان بۇقار بۇعىلارىن كەزدەستىرىپ, تاماشالاۋعا بولادى. بۇل بۇعىلار كەزىندە تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىق تويىنا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تارتقان ۇلكەن تارتۋى بولاتىن. بۇگىنگى كۇنى بۇعىلار سانى كوبەيىپ جۇزدەن اسىپ وتىر.
وسى جەردە تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن استانا ماڭىندا قۇرىلعان «جاسىل ايماق» بەلدەۋى وڭتۇستىك وڭىرىندە دە جالعاسىن تاۋىپ, شىمكەنت قالاسى ماڭىنداعى «جاسىل ايماق» بەلدەۋى 6 000 گەكتارعا جۋىقتاپ كەلەدى. بۇدان بولەك, قوستۇرا – تۇتتىبۇلاق قويناۋى – قاسقاباستاۋ – مويناق وتكەلى – بورالداي شاتقالى, قاراجان تاۋى – ورتا سۇڭگى شاتقالى, اياق سۇڭگى وزەنى – اياق سۇڭگى شاتقالى, شاردارا سۋ قويماسى ماڭى – بايىرقۇم كوپىرى تۋريستىك مارشرۋتتارى بەكىتىلگەن.
وڭىرلىك پارك قۇرىلعانعا دەيىنگى وسى اۋماقتاردا قىزمەتتەرىن اتقارىپ كەلگەن 13 اڭشىلىق القاپ قىزمەتتەرىن توقتاتىپ, بۇگىنگى كۇندە ول جەرلەردە تۋريزم باعىتىندا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, 9 ۋچاسكە تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق ماقساتتا ۇزاق مەرزىمدى جالعا بەرىلدى. وتكەن جىلى پارك اۋماعىندا 2 184 ازامات بولعان. تۋريستىك قىزمەتتەن تۇسكەن قارجى كولەمى 1 831 مىڭ تەڭگە.
جالپى العاندا وتكەن جىلى وبلىستاعى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعا اۋماقتارعا كەلۋشىلەردىڭ سانى 19 505 ادامدى قۇراپ, تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق قىزمەتتەردەن 23 ملن تەڭگەدەن استام قارجى تۇسىرىلگەن. بيىلعى جىلدىڭ 9 ايىندا تابيعي اۋماقتاردى تاماشالاۋعا كەلگەن تۋريستەر سانى 20 470 ازاماتتى قۇراپ, 16 ملن-نان استام قارجى بيۋدجەتكە قۇيىلدى.
ءالى دە ولكەمىزدە ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا قىرۋار جۇمىستار جاساۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان, وڭتۇستىك ءوڭىرىندە تۋريزم يندۋسترياسىمەن جانە رەكرەاتسيالىق قىزمەتتەرمەن اينالىساتىن ۇيىمداردى ءبىر جەرگە توعىستىرۋ, ۇزدىك ينۆەستورلار تارتا وتىرىپ تۋريستىك كلاستەرلەر قۇرۋ – سالا ماماندارىنىڭ باستى مىندەتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2013 جىلعى 30 مامىرداعى №577 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ» تۇجىرىمداماسىنىڭ ەكوجۇيەلەردى ءتيىمدى باسقارۋ ءجانە ساقتاۋ بولىگىندە ورمان, بالىق شارۋاشىلىعىمەن بىرگە ءتىرى تابيعاتتى كەشەندى باسقارۋ مەن ەكولوگيالىق تۋريزم ءماسەلەلەرى قارالعان بولاتىن. وندا قازاقستاندا ەكولوگيالىق تۋريزمنىڭ, ونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىمنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعى, سونىمەن بىرگە, ەكوتۋريزم لاندشافتارىنىڭ ساقتالۋىنا باسا كوڭىل ءبولۋ كورسەتىلگەن.
ءسويتىپ, ءبىز وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ۇلتتىق پاركتەرى مەن قورىقتارى جايلى ءسوز ەتتىك. وتانىمىزدىڭ وسىنداي بايلىعى تۇرعاندا كوپتەگەن قالتالى ازاماتتارىمىز وزگە مەملەكەتتەردىڭ ەكوتۋريزمىنە قارجى قۇيىپ جاتادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ تابيعاتى الەمدەگى ماقتاۋلى ەلدەردىڭ عاجايىپتارىنان ەش كەم ءتۇسپەيدى. ءوزىمىزدىڭ ەكوتۋريزمدى دامىتۋ – ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە سالىنعان زور ينۆەستيتسيا ەكەندىگىن ازاماتتارىمىز ۇمىتپاسا ەكەن.
مۇحيددين ايازوۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە
جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى
شىمكەنت
