بار جاقسىنىڭ باستاۋى

جەر بەتىندەگى كەز كەلگەن حالىقتىڭ ءوز ال­دىنا ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا, جەكە حالىق, ەگەمەن ەل, دەربەس مەملەكەت بولىپ قالىپ­تاسۋىنا ايەل-انالاردىڭ سىڭىرەر ەڭبەگى وراسان زور. اي­تالىق, تاريح قويناۋىنا نازار سالىپ كور­سەڭىز, كەشەگى داستان-جىرلارداعى گۇلبار­شىن مەن قۇرتقا, اقجۇنىس پەن نازىم, قىز جىبەك پەن بايان سۇلۋ, ايمان-شولپان, بەرتىندەگى ايشا ءبيبى مەن اباق انا, دومالاق انا مەن قىز ەنە, تاڭبالى تاري­حى­مىز­داعى حورەزمشاحتىڭ ايگىلى قايراتكەر اناسى تۇركەن حاتۋن, قاسىم حاننىڭ اناسى جاعان بيكە, تاۋكە حان مەن ەسىم حاننىڭ انالارى جاقسى بيكە, ۇلى اباي تاربيەسىن كورگەن زەرە مەن ۇلجان, قول باستاعان بوپاي حانىم, ەل بيلەگەن ايعا­نىم, ۇلپان سەكىلدى ت.ب. انالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى ەل ومىرىندە التىن ارىپتەرمەن ورنەكتەلگەن. اتتارى اتالعانى, اتالماعانى بار ءازيز انالارىمىز بۇكىل ۇلتىمىزدى تاربيەلەدى. حالىقتىعىمىزدى قالىپتاستىرىپ, بۇگىنگى كۇللى الەم مويىنداعان دەربەس مەملەكەتتىگىمىزدى باياندى ەتۋگە مول ۇلەس قوستى. بۇلار­دىڭ يگى ءداستۇرىن كەيىنگى ءىزباسار ۇرپاقتارى ابىرويمەن جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇگىندە دە قازاق ايەلى ەلىمىزدە بولىپ جات­قان بارلىق جاعىمدى جاڭالىقتارعا, قوعام­داعى ومىرشەڭ وزگەرىستەرگە, يدەيالىق-ساياسي, الەۋ­مەت­تىك-مادەني, حالىقارالىق-ديپلوماتيا­لىق جۇ­مىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ وتىر. دە­مو­­گرا­فيا­لىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, بىزدەگى جال­­پى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ تەڭ جارتى­سى­نان استامى ايەلدەردىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. بۇل – ۇلكەن كور­سەتكىش, جوعارى ناتيجە, جاق­سى­لىق­تىڭ نىشانى. ايەل-انا, قىزدار تاربيەسى تۋرالى ايتقان­دا, «قازاق قىزدارىنىڭ شامشىراعى» (م.اۋەزوۆ) قازاقتىڭ مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جايلى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سوناۋ وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل جىلدارىندا ومىرگە كەلگەن وقۋ ورنى – ءومىردىڭ تالاي-تالاي وتكەلدەرىنەن سۇرىنبەي ءوتىپ, ءوز مىندەتىن ابى­رويمەن اتقارىپ كەلە جاتقان بىردەن-ءبىر قارا­شاڭى­راق, قاسيەتتى مەكەن. ءبىلىم ورداسى اشىلار كەزەڭدە قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارعان قايراتكەر تۇلعا­لار­دىڭ ءبىرى نۇرتاس وڭداسىنوۆ اعامىز: «حا­لىققا قىزمەت ەتەمىز دەپ ءبىراز شارۋا ءبىتىر­دىك-اۋ دەپ ويلاي­مىن. قازاق كسر عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ, وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ىرگەسىن كوتەردىك. قىزدار پەدا­گو­گيكالىق ينس­تيتۋتىن اشۋ ءۇشىن شىن مانىندە ورتالىق ۇكى­مەتپەن ءبىراز شاي­قاسۋعا تۋرا كەلدى. ويتكەنى, قىزداردى بۇلاي ءبو­لىپ وقىتۋ باسقا رەسپۋب­ليكالاردىڭ بىردە-بىرىندە جوق. ال مەنىڭ ىشكى ماقساتىم – اۋىلداعى قا­راگوز قىزدار كەلىپ جوعارى ءبىلىم الىپ, قايىرا اۋىلعا بارسا, بالا وقىتىپ, ءبىلىم-سانامىز بيىكتەسە ەكەن دەگەن ارمان. جەنپي العاش اشىلىپ, العاش­قى ماماندار اۋىلعا اتتانعاندا مەنىڭ قۋانى­شىم­دا شەك بول­عان جوق. ول سەزىمىم, ول قۋانىشىم ءوزى­مە عانا ايان بۇل كۇندە», – دەپ اعىنان جارىلىپ ەسكە الادى. راسىندا دا ويلاپ قاراساڭىز, جەتپىس جىلعا جۋىق مەرزىم ىشىندە وسىناۋ وقۋ ورنىن بىتىرگەن قانشاما مىڭداعان قازاقتىڭ قىزدارى ءبىلىم ءنارى­ن­ەن سۋسىنداپ, مۇعالىمدىك ماماندىقتىڭ قىر-سى­رىن يگەرىپ شىقتى. ال سول ۇستازداردىڭ الد­ى­نان قانشاما جۇزدەگەن مىڭ جاس جەتكىنشەكتەر تاربيە ءتالىمىن الدى. ارينە, بۇل ۇلكەن يگىلىكتى ءىس. وقۋ ورداسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, بىزدەگى ءاربىر قازاق ازاماتىنىڭ ءومىرى وسى قازاقتىڭ مەم­لەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستي­تۋتى­مەن بايلانىستى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ويتكەنى, ءبىرىمىزدىڭ مەكتەپ قابىرعاسىنداعى نەمەسە جوعارى, ارناۋلى وقۋ ورنىنداعى ۇستازى­مىز, ەكىنشىمىزدىڭ جاقىن-جا­ما­عات, تۋعان-تۋىس, تا­نى­­سى­مىز, ەندى ءبىرىمىزدىڭ قىز­مەت­تەس دوس, جول­داسى­مىز, ەندى ءبىرىمىزدىڭ اسىل جارى­­مىز وسى جەردەن تۇلەپ ۇشقان تۇلەكتەر. قازىرگى ەل اعاسى بو­لىپ جۇرگەن ازاماتتارىمىزدىڭ بىرقاتارى­نىڭ مۇعالىم­دىك ماماندىقتى تاڭداۋىنا دا وسى وقۋ ورنىن العاشقى جىلدارى ءبىتىرۋشى­لەردىڭ – اياۋلى ۇستاز­دارىمىزدىڭ, اقىلشى اپا­لارىمىزدىڭ ىق­پال-اسەرى, ۇلگى-ونەگەسى مول بولعانى اركىمگە دە بەلگىلى. اتتارى التى الاشقا ايگىلى جازۋشىلارىمىز م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.نۇرشايىقوۆ ت.ت. ينس­تي­تۋت­تىڭ ءمان-ماڭىزى جايلى يگى تىلەك, جىلى لەبىزدەر ءبىل­دىرسە, ع.قايىربەكوۆ, م.ماقاتاەۆ, س.اسانوۆ, ءو.نۇر­عاليەۆ سىندى ءبىراز ارقالى اقىندار ولەڭ ورنەك­تەرىمەن, پوەزيا تىلىندە وقۋ ورنىن جارقىراتىپ اسپەت­تەگەن. اقىن سەرىك تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ: اسىل اۋەن ارالاسا شىڭ-قۇزدى, جاسىل باقتىڭ تىنىشتىعىن ءتۇن بۇزدى. عافەكەڭدەي بولام با دەپ جەنپي-دەن, مىنا مەن دە ىزدەپ تاپتىم ءبىر قىزدى, – دەپ جىرعا قوسقانىنداي, قىزدار ينستيتۋتىنىڭ تەرەزەسىنە تەلمىرىپ, بوساعاسىن كۇزەتىپ ءجۇرىپ ءوز باقى­تىن تاپقان كەشەگى بوزبالالار – بۇگىنگى اقىن­دارى­مىز بەن جازۋشىلارىمىز, اكىمدەرىمىز بەن باسشى­لارى­مىز, عالىمدارىمىز بەن كاسىپكەر-بيزنەس­مەن­دەرىمىز, بەلگىلى مادەنيەت جانە قوعام قايراتكەر­لەرى ەكەندىگى كوپكە ايان. ءومىردىڭ نەگىزى – قىز بالالاردىڭ جاقسى وقىپ, ءبىلىم الۋى, عيبراتتى تاربيە ونەگەسىن كورۋى اسا ساۋاپتى ءارى اناعۇرلىم جاۋاپتى ءىس. ول ۇلت بولا­شاعى, ەلدىڭ كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن مەملەكەتكە قا­جەتتى وتە ماڭىزدى شارۋا بولۋعا كەرەك. ويتكەنى, ءاربىر ءۇيدىڭ ۇيىتقىسى, وتباسىنىڭ بەرەكەسى, ءومىردى جالعاستىرۋ­شى, ەلدىڭ ءانى دە ءسانى دە – انا. ال قىز بالا – بولاشاق انا. سون­دىق­تان عا­سىر­ل­ار بويى قىز بالا­نىڭ ءتالىم-ءتار­بيەسى, ءبىلىم الۋى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. «جەر بەتىندەگى جاقسىلىق, ىزگىلىك, قا­يىرىم­دى­لىق اتاۋلى­نىڭ ءبارى دە انانىڭ اق سۇتىنەن تارالا­دى», – دەيدى ەلباسى. ورىندى اي­تىل­عان ءسوز. «الىپ – انادان تۋا­دى» دەمەكشى, 124 مىڭ پاي­عامبار, 128 مىڭ ءاۋ­ليە, ساحابالار, سان ميلليونداعان ەل بيلەگەن كو­سەم­دەر, ەل­باسىلار مەن قولبا­سى­لار, تورەلىك ايتقان بي­لەر مەن شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس شەشەندەر انا­ن­ىڭ اق سۇتىنەن ءنار العان, ايەلدىڭ باۋىر ەتىنەن جارالعان. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ بويىنداعى بار يگىلىكتى قاسيەت­تەردى – ءتىلىن, ءدىنىن, ءدىلىن, ادەت-عۇرىپ, سالت-ساناسىن, ۇلتتىق اتا ءداستۇرىن جەتكىزۋشى, دارىتۋ­شى, دامىتۋ­شى, ارينە, ايەل-انا. حالقىمىزدىڭ ىرىستى ىنتىما­عىن, بەرەكە-بىرلىگىن, تۋىستىڭ تاتۋلىعىن ىسكە اسىرا­تىن دا, ۇيىمداستىراتىن دا ايەل – انا. «اعايىن تاتۋ بولسا – ات كوپ, ابىسىن تاتۋ بولسا – اس كوپ», – دەگەن اتالى ءسوز وسىدان تۋسا كەرەك. باتىرلىقتىڭ, باتىلدىقتىڭ, شىدامدىلىق­تىڭ, تۇراقتىلىقتىڭ, دانالىقتىڭ, يناباتتىلىق­تىڭ, پاراساتتىلىق پەن اقىلدىلىقتىڭ, سەزىمتال­دىق پەن اسەمدىكتىڭ كوزى دە, ءوزى دە وسى – ايەل-انا. قازاقتا ادەتتە جاڭا جەرگە كەلىن بولىپ تۇسكەن قىز ءوز ەلىنىڭ بارلىق جاقسى قاسيەتتەرىن, بارلىق رۋحاني-مورالدىق قۇندىلىقتارىن وزىمەن بىرگە الا كەلىپ, تابالدىرىعىن اتتاعان بوساعانىڭ يگىلىگىنە, قالا بەردى بۇكىل سول ءبىر قاۋىم ەلگە سىڭىرگەن. بۇل جاقسى ءۇردىس, عيبراتتى ادەت, سايىپ كەلگەندە, بۇكىل ۇلتتىڭ بىرلىگىنە, رۋحاني بولمىسىنا يگى ىقپالىن تيگىزگەن. سوندىقتان اتا-انا قىزىنا: «بارعان جەرىڭنىڭ باعىن اشام دەپ بار» دەگەن تىلەك بىلدىرگەن. ويتكەنى, قىزى كەلىن بوپ تۇسكەن وتباسىنىڭ باعى اشىلسا, ونىڭ دا باقىتتى ءومىر سۇرەتىنىن سەزگەن. ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ جاراتۋشىسى اللاتاعا­لا­نىڭ سوڭعى ەلشىسى مۇحاممەد مۇستافا سالاللاھۋ عالەيھي ۋاسساللام ءوزىنىڭ حاديس-شاريفىندە: «ەي, يمان كەلتىرگەن پەندەلەر! سەندەر ءجانناتتى الىس­تان ىزدە­مەڭ­دەر, ول انانىڭ تابانىنىڭ استىندا», – دەپتى. بۇگىنگى مەرەيلى مەرەكە, ۇلكەن قۋانىش يەسى – قازاقتىڭ قاراكوز قىزدارى مەن انالارى جايلى جاقسى ءسوز, يگى تىلەكتەر ءالى دە جالعاسا تۇسەتىنى, ولاردىڭ ابىروي-بەدەلى كۇن ساناپ بيىكتەي بەرەتىنى انىق. ولارعا مەرەيلى مەرەكە قارساڭىندا جارىق دۇنيەدەگى بارشا جاقسىلىقتاردى تىلەي وتىرىپ, وتانىمىزدىڭ اسپانى ءاماندا اشىق, كۇنى نۇرلى بولعاي دەيمىز. باقتيار سمانوۆ, اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.