زاڭدى تاجىريبە پىسىقتايدى

جاقىندا پارلامەنت ءماجىلىسى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى كوميتە­ت ءتورايىمى گۇلنار ىقسانوۆا باستاعان دەپۋتاتتار توبى قوستاناي وبلىسىنا كەلدى. ايتا كەتەلىك, بۇل توپتىڭ اراسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ دە وكىلدەرى بولدى. وندا دەپۋتاتتار سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىندە بولىپ, جۇمىسشىلار وكىلدەرىمەن كەزدەستى. – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك كودەكسىنىڭ قولدانىلا باستاعانىنا ءبىر جىلعا جاقىن ۋاقىت بولدى. زاڭ تەوريا جۇزىندە جاسالعانىمەن, ونى شىنايى ومىردەگى تاجىريبە پىسىقتايدى. ءبىزدىڭ كەلۋ سەبەبىمىز دە وسى. جۇمىسشى, جۇمىس بەرۋشى, كاسىپوداق – ءۇش تۇعىر اراسىنداعى قاتىناس قالاي قالىپتاسىپ وتىر؟ ەڭبەك كودەكسى جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىنداعى كەلىسىمشارتقا باسىمدىق بەرەدى. ۇجىمدىق كەلىسىمشارت جۇمىسشىنىڭ, سونىمەن قاتار جۇمىس بەرۋشىنىڭ دە مۇددەسىن تولىققاندى قورعاي الىپ وتىر ما؟ ويتكەنى, ەڭبەك قاتىناستارى جۇمىسشى مەن جۇمىس بەرۋ­شىنىڭ قۇقىن عانا قورعاپ قويمايدى, ول ەكو­نوميكانىڭ دامۋىنا دا ىقپال ەتەدى. مىسالى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءار جۇمىسشى جىلىنا 14 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرەدى, ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 90 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. سوندىقتان, نارىققا, ۋاقىت وزگەرىستەرىنە قاراي ەڭبەك قاتىناستارىنىڭ دا ادامدار يگىلىگىنە, مەملەكەت مۇددەسىنە ساي دۇرىس قالىپتاسۋىن قاداعالاۋىمىز كەرەك, – دەدى پارلامەنت ءماجىلىسى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلنار ىقسانوۆا. «سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەس­تىگى» اكتسيونەرلىك قوعامى – ەلىمىز­دەگى ەڭ ءىرى ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ءبىرى. وندا بۇگىندە 20 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. جۇمىسشىلارعا بارلىق الەۋمەتتىك جاعداي جاسالعان. كاسىپورىنداعى ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىندە جىلىنا بەس مىڭعا جاقىن ادام دەنساۋلىعىن تۇزەيدى. ءار جۇمىسشىعا ول 25 مىڭ تەڭگەگە عانا تۇسەدى. قالعانىن ءوز مىندەتىنە العان كاسىپورىن جىلىنا 120 ميلليون تەڭگە بولەدى. سپورتتى دامىتۋ ءۇشىن دە وسىنشا قارجى جۇمسالادى. ال كاسىپورىنداعى ءار جۇمىسشى ءۇشىن تۇسكى تاماق تيىن-تەبەنگە عانا تۇسەدى دەسە بولادى. سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى بۇل ءۇشىن جىلىنا 1 ميلليارد تەڭگە جۇمسايدى. الىپ وندىرىستەگى كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى تاتيانا شەر­ستوبيتوۆا ەڭبەك كودەكسىنىڭ جاڭا نۇسقاسى جا­سالعان كەزدە جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا ەندى. كەز­دەسۋدە تاتيانا شەرستوبيتوۆا ۇلكەن ەڭبەك ۇجى­مىن­داعى كاسىپوداق ۇيىمى تاراپىنان زاڭنىڭ جاسالۋىنا قاتىسقانىن ماقتانىشپەن ايتتى. – مەن جۇمىس توبىندا بولعان كەزىمدە ۇجىمدىق كەلىسىمشارت تۋرالى وتە قىزۋ پىكىر-تالاستار بولدى. ءبىز كاسىپوداقتار تاراپىنان 170 ۇسىنىس ەنگىزدىك. ونىڭ بارلىعى دا وتە ماڭىزدى ەدى. ولار ەسكەرىلىپ, زاڭ قابىلداندى. بۇگىنگى مىندەت – وسى زاڭدى ءاربىر ەڭبەك ادامى ءبىلۋى ءتيىس. وسىعان وراي ءبىز جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن بىرىگىپ, زاڭدى ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى سەمينارلار وتكىزەمىز, – دەدى تاتيانا نيكولاەۆنا. ەڭبەك كودەكسىنىڭ جاسالۋىنا قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتاتى يرينا ارونوۆا دا ەڭبەك ادامدارىنىڭ باس­تى قۇجاتىنىڭ جاسالۋى كەزىندەگى پىكىرتالاسقا تاقىرىپ بولعان ەڭبەكاقى تولەۋ نورمالارى جونىندە ايتىپ ءوتتى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەن مينيسترلىك ماماندارى سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىندەگى جۇمىسشى ۇجىمدارىنان كەلگەن وكىلدەردى تىڭدادى, ولاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋ­اپ بەردى. ەڭبەك ۇجىم­دارىنىڭ وكىلدەرى اياعى اۋىر ايەلدەرگە بەرىلەتىن دەمالىس پەن وتەماقى, كۇن­دىز-ءتۇنى ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەي­تىن كاسىپ­ورىندارداعى جۇمىسشىلارعا جانە مەرەكە, دەمالىس كۇندەرى جۇمىس ىستەگەن ادامدارعا تولەنەتىن ەڭبەكاقى ماسە­لەلەرىن قوزعادى. – زاڭ قابىلداندى, بىراق بۇل ەڭبەك قاتىناستارىندا ەشقانداي تۇيتكىلسىز ماسەلە جوق دەگەن ءسوز ەمەس. زاڭ ءتىرى جان سەكىلدى بىزبەن قاتار ءومىر سۇرەدى. ەڭبەك كودەكسىندە بۇگىنگى قوزعالعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا ايتىلعان. ەگەر كاسىپورىننىڭ, ياعني جۇمىس بەرۋشىنىڭ ءار جۇمىسشى ءۇشىن ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك الەۋەتى ارتسا, وعان ۇجىمدىق كەلىسىمشارت ارقىلى قول جەتكىزۋى كەرەك. ءۇش جاقتى كەلىسىم ارقىلى جۇمىسشىعا كاسىپ­ورىننىڭ بارلىق جاعدايى اشىق, ءمولدىر بولۋى ءتيىس. زاڭ بويىن­شا, كاسىپوداق جانە جۇمىسشى وكىلدەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز جۇمىس بەرۋشى جۇمىس باعدارلاماسىن جاساي المايدى. وسىنى ءار جۇمىسشى تۇسىنسە ءلازىم, – دەدى گۇلنار ىقسانوۆا. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىمەن كەزدەسۋدەگى اڭگىمەدەن بەلگىلى بولعانداي, ەڭبەك ۇجىم­دارىنداعى ماسەلەلەر جالپى سيپاتقا يە بولعاندا زاڭعا كەز كەلگەن ۋاقىتتا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە بولادى. ال ادامدارعا ارىپتەستىك قاتىناستى ۇيرەنۋدى ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىر. ادەتتە, جۇمىسقا كىرگەن ادام جۇمىس بەرۋشىنىڭ شارتتارىنا كونەدى, ال كەلگەن مامان دا وعان ءوز شارتىن قويۋى ءتيىس. ارينە, بۇل جۇمىس بەرۋشىگە تاۋەلدىلىك باردا وڭاي ەمەس, نارىقتىڭ توسىن جاعدايلارى دا جەتكىلىكتى. وسىلاردىڭ بارلىعىندا جۇمىسشىنى, ەڭبەك ۇجىمىن كاسىپوداق قورعايدى. جاڭا زاڭدا كاسىپوداق الەۋەتى جاڭعىرتىلدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ جۇمىسشىلارمەن كەزدەسۋىندە كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ جاندانۋ كەرەكتىگى, بەلسەندىلىگى تۋرالى ايتىلدى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا «ەگەمەن قازاقستان» قوستاناي وبلىسى, رۋدنىي قالاسى