– جانداربەك ەرمەك ۇلى, ءبىرىنشى كەزەكتە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى بويىنشا اۋداندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– بيىلعى جىلدىڭ ەرەكشە ەكەنىن كۇللى قازاقستاندىقتار جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, جاقىندا حالقىمىز ءۇشىن ءمانى دە, ماڭىزى دا زور ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەكەسى استانادان باستاۋ الىپ, جەر-جەردە اتالىپ وتەتىنى ءمالىم. جىل باسىنان بەرى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ تاجىريبەلىك كەزەڭى باستالدى. ونىڭ ىشىندە اۋدان اكىمدەرىنىڭ قۇزىرەتىنە 100 قادامنىڭ 57 قادامى كىرەدى. سوعان ساي ءبىز دە ۇلت جوسپارىندا بەلگىلەنگەن ورەلى مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا بارىنشا كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمىلدىرۋدامىز. قازىر اۋدان كولەمىندە 48 قادامدى ىسكە اسىرۋ شارالارى قولعا الىندى, 9-ى بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. باتىرلار مەن اقىندار ەلى اتانعان ءبىزدىڭ كيەلى جەرىمىزدە ۇلى جامبىلدىڭ ەسىمىمەن بايلانىسپايتىن بىردە-ءبىر دۇنيە جوق. جامبىل بابامىزدىڭ اتى اتالعاندا, وسى اۋداننىڭ ءاربىر ازاماتى وزىنە قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن جاقسى تۇسىنەدى جانە ونىڭ ءوزى ءۇشىن سونشالىقتى مەرەي ەكەنىن ىشتەي سەزىنەدى. بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, كورنەكتى عالىم مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆ: «جامبىل ءوز زامانىنىڭ تۇتاس كەلبەتىن جاسادى. ول – تاريحتا مىڭ جىلدا ءبىر-اق كەزدەسەتىن, قايتالانبايتىن, قۇدىرەتىنە تاڭ قالدىرا بەرەتىن, مەيىرىڭدى قاندىرا بەرەتىن جۇمباق جان», دەپ ەدى ءبىر سوزىندە. ءبىز ءبارىمىز وسى ءسوزدىڭ ماعىناسىنا ءاردايىم تەرەڭ ۇڭىلە تۇسكەن سايىن, ۇلى جىراۋ وتكەن توپىراقتا تۋعانىمىزدى زور ماقتانىش سانايمىز.
– اۋداننىڭ جاعرافيالىق ورنالاسۋ ىڭعايلىلىعى, حالىقتىڭ كۇنكورىس كوزى تۋرالى بىرەر ءسوز ايتساڭىز.
– الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان وسىناۋ قاسيەتتى اۋداننىڭ جەر اۋماعى 19,3 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. بارلىعى 24 اۋىلدىق وكرۋگكە بولىنگەن 62 ەلدى مەكەندەگى حالىق سانى 155,8 مىڭ ادام. جالپى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى دا جىل سايىن تۇراقتى ءوسۋ ۇستىندە دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز. اۋدان حالقىنىڭ نەگىزگى كاسىبى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بولىپ تابىلادى. وسى جەردە مال جانە ەگىنشىلىك سالاسىندا ىلگەرى باسقان جۇمىسىمىزدى ناقتى دەرەكتەرمەن اتاپ وتكەن ورىندى. ماسەلەن, بيىلعى جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيىنگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 23 528,8 ملن تەڭگەنى قۇرادى. ءىرى قارا مال باسى – 111 272, قوي مەن ەشكى – 570 175-كە, جىلقى – 27 968-گە, تۇيە 1536 باسقا جەتتى. نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا 14 395,3 ملن تەڭگە بولدى. وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن «يمپەريا فۋد» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ 3 مىڭ باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭىن, ەسىمى ەلىمىزگە ەتەنە تانىس ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى, ايگىلى بالۋان جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ اعامىز جەتەكشىلىك ەتەتىن «مىڭباي» شارۋا قوجالىعىنىڭ 1 000 باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭىن, جاڭادان بوي كوتەرگەن «تابىس» شارۋا قوجالىعىنىڭ تاۋارلى ءسۇت كەشەنىن, توعىز اي ىشىندە 35 088 مىڭ دانا ساپالى تاۋىق جۇمىرتقاسىن وندىرگەن «سۇڭقار» الماتى قۇس فابريكاسىن, اپورت الماسىنىڭ ماۋەلى باعىن قايتا جانداندىرعان «راناي» شارۋا قوجالىعىن, بىلتىر وبلىستا ەڭ ۇزدىك شارۋاشىلىق اتانعان «ر-كۇرتى» جشس سياقتى ونداعان شارۋاشىلىق نىساندارىنىڭ تابىسىن اتاپ وتكەن دۇرىس. مەملەكەتتىك «ىرىس» باعدارلاماسىمەن بىلتىر ۇزىناعاش اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «بەيبىت» شارۋا قوجالىعى نەگىزىندە تاۋارلى ءسۇت فەرماسى قۇرىلىپ, «اۋىلدى قارجىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى ارقىلى رەسەيدەن 120 باس اسىل تۇقىمدى سيىر ساتىپ اكەلىندى.
– وبلىستا جاسالىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلگەن جەر كارتاسىن سىزدەر پايدالاناسىزدار ما؟
– البەتتە. اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى جەرلەردى نارىقتىق اينالىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن تۇگەندەۋ جۇرگىزىلدى. سول جەردى يگەرۋدىڭ مونيتورينگىن جۇرگىزۋدە ەلەكتروندى جەر كارتاسى پايدالانىلادى. اۋداندا بوس جاتقان 36,1 مىڭ گەكتار جەر تەلىمى انىقتالدى. ناتيجەسىندە 561 گەكتار جەر پايدالانىلا باستادى, 3 070 گەكتار جەر مەملەكەتكە قايتارىلدى, يەسىز 32 469 گا جەر جونىندە ماتەريالدار مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ ءۇشىن سوتقا بەرىلەدى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتسەم, قۇرىلىس سالاسىندا رۇقسات الۋ ارەكەتى وڭتايلاندىرىلدى. ءۇش ساتىلى قاعيدا ەنگىزىلىپ, قۇجاتتاردى بەرۋ مەرزىمى ەكى ەسەدەن استام ۋاقىتقا قىسقاردى. جىل ىشىندە اۋداندا قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 162 783,6 ملن تەڭگە بولدى. «وڭىرلەردى دامىتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بىرنەشە ەلدى مەكەننىڭ ىشكى جولدارىن جوندەۋگە دە قوماقتى قارجى ءبولىندى. ءبىزدىڭ اۋداندا 623 شاقىرىمدى قۇرايتىن ىشكى شارۋاشىلىق سۋ ارنالارى بار. ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وسى ىشكى ارنالاردىڭ ءبىراز ۋاقىت قاراۋسىز قالعانى دا راس. ەندى ونى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جەدەل قولعا الىپ جاتىرمىز. اۋداننىڭ مەليوراتسيا كارتاسى قايتا جاسالىپ, 2020 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇش ايماققا ءبولىنىپ جوسپارلاندى. 10,5 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى قامتيتىن بۇل جوبا جۇزەگە اساتىن كۇن دە الىس ەمەس.
– ءوندىرىس ورىندارى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ونەركاسىپ سالاسىندا دا ىزدەنىستى ىستەرىمىزدىڭ ناتيجەسىن كورە باستادىق. تەمىرجول اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «كۇرتى» جشس-ءنىڭ گرانيت وڭدەۋ زاۋىتى, قارعالى اۋىلىنداعى «احبك قارعالى» جشس-ءنىڭ ماتا, مەديتسينالىق داكە شىعاراتىن تسەحى, «ور-اي» جشس-ءنىڭ الكوگولسىز سۋسىندار وندىرەتىن تسەحى, «نيكەم» جشس-ءنىڭ پلاستماسسا بۇيىمدارى مەن ۆاتين ءوندىرۋ تسەحى, بەرىكتاس اۋىلىنداعى «اۆرازيا-997» جشس-ءنىڭ الكوگولسىز سۋسىندار ءوندىرۋ تسەحى – سونىڭ ايعاعى. حالىقتىڭ تۇرمىسى تۋرالى جاۋابىمدى تولىقتىرا تۇسسەم, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ورتاشا ايلىق جالاقى 116,3 پايىزعا ارتىپ, 88 959 تەڭگەنى قۇرادى. بولشەك ساۋدا-تاۋار اينالىمى 10 869,8 ملن تەڭگە بولدى. شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بارلىعىن ەسەپتەگەندە 7 668 بىرلىك تىركەلدى. سوعان ساي ولاردان بيۋدجەتكە تۇسكەن تولەمدەر دە 1 817,5 ملن تەڭگەگە جەتتى. ءدال قازىر بيۋدجەتتىك تۇسىمدەردىڭ ورىندالۋ كورسەتكىشى – 111,0%. جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسى بويىنشا بيىل 2 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلدى.
– جەتىسۋ حالىق تىعىز ورنالاسقان اۋداننىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, قاجەتتىلىككە وراي ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا دا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ جاتقان شىعار؟
– اۋداندا 2015 جىلى 6 ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپ تىركەلگەن. بىلتىر ەڭبەكشىارال اۋىلىندا قۇنى 663 ملن تەڭگەلىك 280 ورىندىق مەكتەپ ءۇيى, بيىل جاڭاقۇرىلىس اۋىلىندا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا جالپى قۇنى 1 ملرد. 573 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 600 ورىندىق ورتا مەكتەپ سالىنىپ ءبىتىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا, اقسەڭگىر اۋىلىندا جالپى قۇنى 1 ملرد 505 ملن 749 مىڭ تەڭگە تۇراتىن 450 ورىندىق مەكتەپ ءۇيى, ۇزىناعاش اۋىلىندا جالپى قۇنى 1 ملرد 924 ملن 839 مىڭ تەڭگەلىك 1200 ورىندىق مەكتەپ ءۇيى سالىنۋدا. قاينازار اۋىلىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان 1 ملرد 372 ملن 37 مىڭ تەڭگە قارجىعا 600 ورىندىق مەكتەپ ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. قارعالى اۋىلىندا 600 ورىندىق مەكتەپ ءۇيى قۇرىلىسىن باستاۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 20 ملن تەڭگە, ءا.بەيسەۋوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ جانىنان قوسىمشا عيمارات قۇرىلىسىن باستاۋعا 100 ملن تەڭگە قارجى ءبولىندى. ەلباسىنىڭ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى جەتكىنشەكتەردىڭ بالاباقشامەن قامتىلۋىن 2020 جىلعا دەيىن 100 پايىزعا جەتكىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى بويىنشا بۇگىنگى كۇنگە بۇلدىرشىندەردى بالاباقشامەن قامتۋ دەڭگەيى 94,2 پايىزعا جەتتى. 2014-2015 جىلدار ارالىعىندا جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن دەگەرەس, اقسەڭگىر, تاڭبالىتاس, ىنتىماق, قاينازار, جاڭاقۇرىلىس اۋىلدارىندا جاڭا دارىگەرلىك امبۋلاتوريا سالىندى. ولاردىڭ بارلىعى وسى زامانعى جەتىلگەن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن, بىلىكتى دارىگەر ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا قىزمەت ەتۋدە.
– جامبىل اۋدانى اقىندار مەن باتىرلار ەلى دەپ دارىپتەلەتىندىكتەن, حالقىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىن تولىقتىرا ءتۇسۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالاردى ايتىپ وتسەڭىز.
– اۋدانىمىزدىڭ مادەنيەت, رۋحانيات سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىنە دە سىرت اعايىن تامسانا كوز سالادى. بىزدەگى ورتالىق كىتاپحانانىڭ, اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى ونەرپازداردىڭ, ء«سۇيىنباي سازى» فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ, جامبىلدىڭ, ءسۇيىنبايدىڭ, ۇمبەتالىنىڭ ادەبي ەسكەرتكىش-مۋزەيلەرىنىڭ, «تاڭبالى» تابيعي قورىق اسپان استى مۇراجايىنىڭ داڭقى كوپكە ءمالىم. وتكەن جىلى ءسۇيىنباي بابامىزدىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. مەرەكە اياسىندا انكارا قالاسىندا ءسۇيىنباي اتىنداعى ساياباق اشىلدى. سول جەرگە بيىل اقىننىڭ كەۋدەمۇسىنى ورناتىلدى. تۇركسوي-دىڭ قولداۋىمەن تۇركيادا اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن ونىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ء«سۇيىنباي ارون ۇلى» اتتى ماقالا, ەسسەلەر جيناعى جارىق كوردى. الماتىدا جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ الدىندا اقيىق اقىننىڭ ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. باسقا دا مادەني, رۋحاني شارالار جالعاسىن تاۋىپ, جىر سۇلەيىنىڭ مۇرالارىمەن قالىڭ جۇرتشىلىق قۋانا قاۋىشتى. بيىل جامبىل جاباەۆتىڭ 170 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي اقىن مۇراجايى 165 ملن تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. سەربيا مەملەكەتىندە ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن جامبىل جاباەۆتىڭ ءبيۋستى ورناتىلدى. اۋداننىڭ ء«سۇيىنباي سازى» ءانسامبلى تۇركيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەملەكەتتەرىندە ونەر ساپارىمەن بولدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جانە اۋدان حالقىنىڭ باستاماسىمەن كوپتەگەن مادەني شارالاردىڭ تياناعى كەلتىرىلدى. ءار ەلدى مەكەندە اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ارقاۋ ەتكەن جيىندار, كەزدەسۋلەر ءالى دە جالعاسىن تابۋدا. وسىنىڭ ءبارى ارينە, قاسيەتتى جەردىڭ, قۇدىرەتتى ەلدىڭ ارقاسى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. سوندىقتان دا ەلباسىمىز نۇسقاعان يدەياعا ساي قازاق ەلىنىڭ ماڭگىلىككە سالتانات قۇرۋى ءۇشىن تامشىداي بولسا دا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسساق دەپ ۇمتىلامىز.
اڭگىمەلەسكەن نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
