04 ناۋرىز، 2011

«ەۋرو-5»: رەسەي تاجىريبەسى

304 رەت كورسەتىلدى
گازەتىمىزدىڭ وتكەن نومىرىندە «ەۋرو-5»: قازاقستاندا بولا ما، جوق پا» دەگەن كوكەيكەستى ماسەلە توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعالعان ەدى. بۇگىن سول تاقىرىپتى جالعاستىرىپ، كورشى ەلدىڭ تاجىريبەسىن ورتاعا سالامىز. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان كەدەن وداعىنا ەنىپ وتىر، ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تۋرالى كەلىسىمدەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا دا كوپ قالعان جوق. وسى بىرلەستىكتەر شەڭبەرىندە مۇناي ونىمدەرى رىنوگى ءبىرتۇتاس رىنوگقا اينالادى، ستاندارتتار مەن ساپا دا بىردەي جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. ءبىزدىڭ رەسەيلىك كورشىلەرىمىز بەلسەندى مودەرنيزاتسيا جۇرگىزىپ «ەۋرو-5» ستاندارتتى مۇناي ونىمدەرىن شىعارىپ جاتقاندىعى كەزدەيسوقتىق ەمەس. «بعزججيمۇناي» باس ديرەكتورى، پروفەسسور، گۋبكين اتىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتى مۇناي وڭدەۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆلاديمير كاپۋستين قازاقستاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ دا جوعارى ساپالى جانارماي مەن ماي وندىرۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىنە سەنىمدى. – ۆلاديمير ميحايلوۆيچ، كەزىندە ءسىز ءبىزدىڭ قازاقستاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىت­تارىن جوبالاۋعا قاتىسقانسىز. رەسەي ۇكى­مەتىنىڭ باقىلاۋىمەن سالانى جاڭار­تا كەمەلدەندىرىپ وتىرعان رەسەيدىڭ بەدەلدى جوبالاۋ ۇيىمدارى ءبىرىنىڭ باسشىسى رەتىندە، الدىمەن مۇناي وڭدەۋدىڭ جالپى ۇردىستەرى تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتا كەتسەڭىز؟ – ءيا، ءبىزدىڭ ۇجىم 80 جىلدان استام قىز­مەت ىستەپ كەلەدى. ءتۇرلى كەزەڭدەردە كە­ڭەس ودا­­عىنىڭ مۇناي وڭدەۋ جانە مۇناي حيميا­سى زاۋىتتارىن ءدال وسى ينستيتۋت جوبالاعان بو­لا­تىن. ناقتىراق ايتساق، ءبىز شىمكەنتتەگى ءموز-ءدىڭ باستى جوبالاۋشىلارى بولدىق، پاۆ­­لودار ءموز-ءىن، گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) قا­لا­سىنداعى ءموز-ءدى جوبالاۋعا قاتىستىق. ءبى­راق ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى. سالا نەگىزىن قۇراپ وتىرعان تەحنولوگيالىق بازا ەسكىرگەن. قازىر 20-30 جىل بۇرىنعىدان جانارماي مەن جاعارماي ماتەريالدارىنا مۇلدەم جاڭا تالاپتار قويىلادى. ال سالانىڭ ستراتەگيا­لىق مىندەتى – سولارعا ساي بولۋ. بۇگىنگى تاڭ­دا­عى رەسەي مۇناي وڭدەۋىندەگى نەگىزگى ءۇردىس – جا­ڭارتا كەمەلدەندىرۋ، ياعني جاڭعىرتۋ «بعزججي­مۇناي» رەسەيدەگى مۇناي وڭدەۋدىڭ جانە مۇناي حيميا­سىنىڭ بىرقاتار نىساندارىنىڭ جوبا­لاۋى مەن قۇرىلىسىنا بەلسەنە قاتىسۋدا. سوڭ­عى بىرنەشە جىلدا ءبىز پەرم، ريازان، كيريش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋمەن اينالىستىق. رەسەيدىڭ نيجنەكامسكىدە ورنا­لاس­قان بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ جاڭا ءارى ەڭ ءىرى تانەكو زاۋىتىنىڭ (بۇل رەسەيدە كەڭەس وداعى كۇيرەگەننەن كەيىنگى جاڭا بۋىننىڭ ءبىرىنشى اۋقىمدى زاۋىتى) سالىنۋى مەن جابدىق­تا­لۋى­نا بەلسەنە قاتىسىپ كەلەمىز. سونداي-اق، ءبىز ماسكەۋ ءموز-ءىنىڭ جۇيەلىك قايتا قۇ­رۋىن­دا باس جوبالاۋشىلار بولىپ وتىرمىز، تو­بىلداعى مۇناي-حيميالىق كەشەنىندە اۋ­قىم­دى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەمىز. ينستيتۋت اكتيۆىندە مۇناي حيمياسىنىڭ بىرقاتار نى­سان­دارى بار جانە دە بۇل جۇمىس كەڭي بەرمەك. – كەيبىر مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، رەسەيدە مۇنايدىڭ شارتتى تونناسىنان ديزەلدىك جانارماي ءوندىرۋدى ەداۋىر كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن گيدروكرەكينگتىڭ جاڭا تەحنولوگياسى بار 12 ءىرى ءموز سالىنىپ نەمەسە ىسكە قوسىلىپ جاتىر. بۇل زاۋىت­تاردىڭ ىشىندە ءسىز ايتقان تانەكو ءموز-ءى دە بار. باسقاشا ايتقاندا، رەسەي كولىكتى «ديزەلدەۋدىڭ»، ديزەل جانار­مايىن تۇتى­نۋ­دىڭ جىلدام ءوسۋىنىڭ الەمدىك ءۇردىسىنىڭ اعىمىمەن كەلە جاتىر ما؟ – قازىر الەمدە «كۇردەلى» اۋىر مۇناي­دىڭ دا، ونىڭ ودان وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ دە، اتاپ ايتقاندا، مازۋت پەن گۋدروندى قايتا وڭدەۋدىڭ دە ءتۇرلى ادىستەرى بەلسەندى قول­دا­نى­لادى. بۇل قايتا وڭدەلۋى ەڭ قيىن مۇناي قالدىقتارى. الايدا ماسەلەنىڭ شەشىمى بار. سالادا مۇناي جانە ونىڭ قالدىق­تارىن ءىرى ونەركاسىپتىك كولەمدە وڭدەۋدىڭ ەكى نەگىزگى نۇسقاسى بار: نە ارتىقشىلىقتى «بەنزيندى» نۇسقا، نە ارتىقشىلىقتى «ديزەلدى» نۇس­قا. بۇل جاعدايدا شىعارىلىم الدىندا ءونىمنىڭ ەكولوگيالىق نورمالارعا قاتاڭ سايكەس كەلۋىنە باقىلاۋ قويۋ كەرەك. سون­دىق­تان، رەسەيدە ءموز ونىمدەرىنىڭ ەكولو­گيا­لىق پارامەترلەرىنىڭ قاتاڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتى قابىلدانىپ، جۇزەگە اسىرىلۋ­دا. رەگلامەنتكە سايكەس رف-نىڭ بارلىق كا­سىپورىندارى جانارماي بويىنشا «ەۋرو-3» تالاپتارىنا كوشكەن. وسىعان وراي ءار ءموز-ءدىڭ، ءار مۇناي كومپانياسىنىڭ ءوزىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق دامۋ جوسپارى بار. گيدروكرەكينگتى تاڭداۋعا سەبەپ كوپ. ونىڭ ىشىندە تازا رىنوكتىق فاكتورلار دا بار. ەگەر ءسىزدىڭ ءموز بار بولىپ، ءسىز جوعارى سا­پالى جانارماي الۋدىڭ ءادىسىن تاڭدا­ساڭىز، وندا ديزەل جانارمايىنىڭ تۇتى­نى­لۋى­نىڭ رىنوگتا با­سىم تۇسەتىندىگىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. وسى­دان كەلىپ، ءبىز رەسەيلىك زاۋىتتارعا كەز كەل­­گەن مۇنايدان، مۇناي­دى قايتا وڭدەۋ قال­دىق­تارى­نان، ۆاكۋمدى گازويلدەن، مازۋتتان، بيتۋمنان جانە باسقا دا اسا جوعارى ساپالى ديزەل جا­نار­مايىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن گيدروكرەكينگ تەح­نو­لوگياسىن ۇسىنامىز. مۇن­داي تاڭ­داۋدىڭ سەبەپتەرى ايقىن. بىرىنشىدەن، ءبىز بەنزيندى اۆتوموبيلدەر رىنوگىنداعى كەرى كەتۋ وتە ايقىن ەۋروپا رىنوگىن باعدارعا الىپ وتىر­مىز. بەنزيندى پايدالانۋ كۇرت ءتو­مەن­­دەپ، كەرىسىنشە، ديزەل جانارمايىن قول­دا­نۋ ءوسىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، ءاري­­نە، ديزەل جانارمايىنىڭ بولاشاعى زور، ونى العاشقى قاي­تا وڭدەۋ قالدىق­تارى­نان تەك گيدروكرەكينگتە الۋعا بولادى. سون­دىق­تان گيدروكرەكينگ پروتسەسى كوبىرەك قارا­جات تالاپ ەتكەنىمەن رىنوك تۇرعىسىنان بولاشاعى بار. رەسەي زاۋىتتارى­نىڭ وعان ۇلكەن كوڭىل ءبولۋى وتە ورىندى. – گيدروكرەكينگتى قولدانۋ تەك ەۋروپادا عانا كەڭ ەتەك جايىپ كەلە جاتقان جوق. Global Data حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنت­تىگىنىڭ سوڭعى ون جىلداعى مالىمەتتەرى بو­يىن­شا، قىتايدىڭ وزىندە وسى تەحنولو­گيا­نى بو­يىنشا قايتا وڭدەۋ كولەمى ءتورت ەسە ارت­قان. گيدروكرەكينگ ءونىمى اقش-تا دا بىرنەشە ەسە وسكەن. ونىڭ الەمدىك ترەندكە اي­نال­­عان­دىعى ما؟ – ءيا، تاعى قايتالاپ ايتايىن، ونى ءونىم­نىڭ امبەباپتىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى: بۇل تەحنولوگيادا ديزەل جانارمايىن ۆا­كۋم­دى گازويلدەن دە، كەز كەلگەن مۇناي قال­دىق­تارىنان دا وندىرۋگە بولادى. ۆا­كۋم­دى گازويل ارتىقشى­لىق­تى بولىپ تا­بى­لادى، ويتكەنى ول مازۋت فراك­تسياسىنىڭ جو­عارعى بولىگى، وندا مەتالدار، شايىرلار، اسفالتەندەر از. كوپ­تەگەن ەلدەردە ۆا­كۋم­دى گازويل گيدروكرەكينگى پايداسىنا تاڭ­­داۋ جاسالادى. قىتاي­دان دا «ديزەلدەۋدى» كو­رىپ وتىرمىز، بۇل جەردە دە، جالپى وسى اۋ­ماقتاعىداي، ديزەل وتى­نى­نا دەگەن قاجەت­تىلىك ءوسىپ كەلەدى. جاقىندا ءبىز وڭتۇستىك كورەيانىڭ مۇناي قالدىقتارى گيد­روكرەكينگى كەشەنى بار بۇگىنگى تاڭدا الەم­دەگى ەڭ ءىرى زاۋىت سالىنعان يوشۋ قالا­سىنداعى كاسىپورنىندا بولدىق. دەمەك، ءسىزدىڭ ايت­قانىڭىز دۇرىس، بۇل تەحنو­لو­گيا­نى ەنگىزۋ – عالامدىق ترەند. – ال گيدروكرەكينگتىڭ قايتا وڭدەۋ ەندەۋىن تەرەڭدەتەتىن باسقا تەحنولوگيالاردان نەسى ارتىق؟ – نەگىزىنەن گيدروكرەكينگ قالدىقتارى­نا سۇرانىس كوپ، جوعارى ساپالى سۇيىق مۇ­ناي ونىمدەرىن الادى (مىسالى، ديزەلدى جانارماي، بازالىق مايلار). كەز كەلگەن باسقا تەح­نولو­گيادا ءبىز باسقا تەحنولوگيالار كو­مەگى­مەن كەرەكتى پارامەترلەرگە دەيىن جەتكىزۋدى قاجەت ەتەت­ىن «جارتىلاي ءونىم» الامىز، وعان قوسىم­شا ولار كوپ مولشەردە كوكس شى­عادى. اۋىر مۇ­نايدان باسقا تەحنولو­گيا­لار­دى قولدانعان­دا 30 پايىزعا جۋىق كوكس شى­عادى. گيدروكرەكينگ العاشقى شىعىندار جا­عى­نان قاراجاتتى كوبى­رەك تالاپ ەتەتىن پروتسەسس بولعانىمەن، ءوزىن ءوزى اقتاۋى مەن ءتۇپ­كى پايداسى بويىنشا اناعۇر­لىم ۇتىم­دى. ەڭ باستىسى، ول جوعارى ساپالى جانارماي الۋدى بىردەن قامتاماسىز ەتەدى. رەسەيدە قازىر سونداي-اق جوعارى كلاستى مايلار ءوندىرۋ قاجەتتىلىگى بار، ولارعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ءدال وسى گيدروكرەكينگ مۇنايدىڭ كەز كەلگەن اۋىر قالدى­عى­نان ءىى – ءىىى توپتاردىڭ جوعارى ساپالى ماي­لارىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماي ءوندى­رى­سىنىڭ بو­لاشاعى وسى ونىمدەردە. ءى توپ (ساپا­سى تومەن، مينەرالدى مايلار) قازىرشە تۇ­تى­نۋ­شىعا كەڭىنەن تانىمال بولعانىمەن، قازىرگى كەزدە شىعارىلاتىن ماشينالار ءىى – ءىىى توپتى ماي­لاردى پايدالاناتىن ماشينالار. وسى­عان سايكەس، ەگەر ءبىز جوعارى ستان­دارت­تى جانار­ماي­عا كوشۋدى بەلگىلەگەن بول­ساق، دۆيگاتەلدەردە قولدانىلاتىن مايلار دا ساپاسى جا­عىنان وسى ستاندارتتارعا ساي كەلۋ كەرەك. – ءىى – ءىىى توپ مايلارىنىڭ نەگىزگى دەگەن ايىرماشىلىعى نەدە؟ – بۇل مايلار ءى توپ مايلارىنان ساپاسى جاعىنان مۇلدە باسقا ەكەندىگىن ءتۇسىنۋ كەرەك. مايلاردىڭ ءى توبى – مۇنايدى قايتا وڭدەۋدىڭ قاراپايىم العاشقى ساتىلارىنان: سەلەكتيۆتى تازارتۋ، دەپارافينيزاتسيا، دەسەريتيزاتسيادان كەيىن الىناتىن مايلار. بۇل پروتسەستەر ماي قۇرامىنداعى زيان­دى قوسپالاردى اجىراتىپ المايدى. ءىى جانە ءىىى توپ ونىمدەرى – انىقتالعان، قاتاڭ بەلگىلەنگەن قا­سيەتتەر جيىنتىعى بار سينتە­تي­كالىق مايلار. گيدروكرەكينگتىڭ ارقاسىندا ءوندىرۋشى دۆيگا­تەل­دىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ەداۋىر ۇزار­تا­تىن مۇلدەم جاڭا بىرەگەي قا­سيەت­تەرى بار مايلار وندىرە الادى. ءدال وسى تۇرعىدان قاراعاندا قا­زىر­گى رىنوگتاعى ولار­عا دەگەن سۇرانىس جو­عارى. ونىڭ ۇستىنە، مايدىڭ ساپاسى نەعۇر­لىم جوعارى بولسا، ونىڭ اۆوموبيلدەگى قول­دا­نىلۋ مەرزىمى سو­عۇرلىم ۇزاعىراق بولماق. بۇل جەردە قازىرگى زامانعى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن لامپالارمەن ۇق­ساستىق كەلتىرگەن ورىندى بولار ەدى: ولار قىم­بات، بىراق ونداعان جىلدار قىز­مەت ەتكەندە ولار ءوزىن تولىق اقتاپ شىعا­دى. سون­دىق­تان مۇناي وڭدەۋ سالاسىندا ءىى جانە ءىىى توپ بازالىق ماي­لارىنىڭ ءوندىرىسىن قۇرۋ – بو­لا­شاعى زور شەشىم. ارينە، ءى توپ ماي­لارى­نىڭ رىنوگتان ءبىر كۇندە كەتە قالۋىن كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق. الايدا، جاڭا ماشينالار ەسكى ماشي­نا­لاردىڭ ورنىن باسقان سا­يىن ء(بىزدىڭ رەسەيلىك تاجىريبەگە قاراعاندا، مەم­لەكەت بۇل پروتسەسكە سەبەپشى بولا الا­دى) جو­عارى ساپالى مايلارعا دەگەن سۇرانىس ءساي­كەسىن­شە ءوسىپ وتىرادى. 7–10 جىلدان كەيىن وعان بار­لىق ءوندىرىس پەن كولىك كوشەدى دەپ سەنىمدى ايتۋ­عا بولادى. بۇكىل الەمدە جوعارى كلاستى جاعار­ماي ماتەريال­دارىنا كوشۋ بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ كەلەدى، كەي (اقش، ەۋرووداق سياق­تى) جەرلەردە سينتە­تي­كالىق ونىمدەر رى­نوك­­تىڭ 50 جانە ودان دا كوپ پايىزىن الادى. ءبىز­دىڭ الدىمىزدا عا­لام­دىق ترەند تۇر. سون­دىق­تان دا قازىر بار­لىق ءموز-ءدى سالۋ جانە جاڭ­عىرتۋدىڭ رەسەيلىك جوبالارىندا ءىى – ءىىى توپتان تومەن ەمەس ماي­لاردى الۋ بەلگىلەنگەن. ول تا­تار­­ستان­داعى نيج­نەكامسك زاۋىتى، ساراتوۆ وب­لى­­سى­نىڭ نو­ۆو­كۋيبىشەۆتاعى زاۋىتى، ان­گارسك­دەگى جا­ڭا قۋاتتى زاۋىت. مۇناي ءوندىرۋ رى­­نوك­تىڭ بولاشاق تالاپتارىنا دايىن بولۋ كەرەك. – «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ وكىلى تۇ­ساۋ­كەسەرلەردىڭ بىرىندە، ەكى ساتىلى گيدروكرەكينگ تەك ديزەلدى جانارماي عانا ەمەس، بەنزين دە الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. باسقاشا ايتقاندا، تەحنولوگيا بىرەگەي بولىپ تابىلادى. – گيدروكرەكينگ، مەن اتاپ وتكەندەي، وتە يكەمدى پروتسەسس بولۋىمەن ىڭعايلى ەكەندىگى كۇمانسىز. كەرەك بولسا، مۇنايدان ۇلكەن ك­و­لەم­دە بەنزين الۋعا بولادى، كەرەك بولسا، كەروسين، ديزەل مايلار الۋعا بولادى. گيدروكرەكينگ تەح­نولوگياسى قازىرگى مۇناي وڭدەۋدە بولاشاعى بار پروتسەسس سانالادى. ارينە، كەز كەلگەن تەح­نو­لوگياداعىداي بۇل جەردە دە جۇمىس با­رى­سىندا قيىندىقتار بولادى. ماسەلەن، گيدروكرەكينگتىك بەنزين شىعا سالىسىمەن وكتان سا­نى­نىڭ (95 ءجا­نە ودان دا كوپ) جوعارى پارامەترلەرىن قام­تا­­ما­سىز ەتپەيدى، دەگەنمەن تەح­نو­لو­گيالىق ءما­سە­لەنى شەشۋگە ابدەن بولا­دى. سونى­مەن قاتار گيدروكرەكينگ ءادىسىنىڭ باستى ارتىق­شى­لىعى – جانارماي تازالىعىنىڭ پارامەترلەرىن «ەۋرو-5» جانە ودان جوعارى دەڭ­گەي­دە قامتاماسىز ەتەتىندىگى. ءداستۇرلى كاتاليتيكا­لىق كرەكينگتە مۇنداي ساپاعا قول جەتكىزۋ ءمۇم­كىن ەمەس، سون­دىقتان ول جەردە بەنزين قۇرا­مىن­داعى كۇكىرتتى، شەكتەلمەگەن كومىرسۋتەگىن جانە باسقا دا زيان­دى قوسپالاردى تومەندەتۋ ءۇشىن سۋمەن تازا­لاۋدىڭ ارنايى پروتسەستەرىن قوسۋعا تۋرا كەلەدى. سۋمەن تازالاۋ كەزىندە وك­تان سانى دا تۇسەدى، دەمەك، تاعى دا سونداي ماسەلە تۋىن­دايدى. الايدا، بۇل جەردە كاتا­ليتيكالىق كرەكينگ جانار­مايى­ن سۋمەن تازالاۋ – بولەك، قو­سىمشا ءارى ءبىرشاما قىمبات پرو­تسەسس ەكەندىگى قا­پەر­دە بولۋ كەرەك. باسقاشا ايتقاندا، قايتا ءوڭ­دەۋ پروتسەسىن تولىعىمەن قىمباتتاتاتىن قارجى سالۋ. ونىڭ ۇستىنە كاتاليتيكالىق كرەكينگتەن كەيىن «ەۋرو-5» نورمالارى دەڭگەيىندەگى بەن­زين الۋ ءۇشىن ونىڭ قوسىمشا تەرەڭ­دەتى­لگەن قايتا وڭدەۋىمەن اينالىسۋ كەرەك. الىناتىن ءونىم و باستان تازا بولىپ شىعا­تىن­دىقتان، گيدروكرەكينگ ونداي شىعىن­دار­دى تالاپ ەتپەيدى. سونىمەن قاتار، «ەۋرو-5»-ءتىڭ، اتاپ ايت­قان­دا، قۇرامىنداعى كۇكىرت مولشەرىنە قا­تىس­تى (50 ppm «ەۋرو-4»-پەن سالىس­تىر­عاندا 10 ppm) قا­تاڭ تالاپتارى تەك موتور جانار­مايى­نا، ديزەلگە، اۆياكەروسينگە عانا ەمەس، قايتا وڭدەۋ كە­زىن­دە الىناتىن قالدىق مازۋتقا، پەش جانار­مايى­نا دا قاتىستى ەكەندىگىن ەسكەرۋ كەرەك. سوعان ءساي­كەس، ءبىز «ەۋرو-5»-ءتى جاقىن ارا­داعى 4-5 جىل­عا باع­دار رەتىندە قابىلدا­عان­نان كەيىن زاۋىت­تار­­دى جاڭعىرتۋدا وسىلاردىڭ بارلىعىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. ءاۆتوموبيلدىڭ دە، كەمەنىڭ دە، قا­زاندىقتىڭ دا جانارمايى ج­ا­نىپ، كۇكىرت وكسيدى بولىنەدى. مۇناي وڭدەۋدە بۇلار تىكەلەي تاۋەلدى: شيكىزات قۇرامىنداعى كۇكىرت مولشەرى نەعۇر­لىم جوعارى بولسا، ونىڭ قالدىقتار قۇرامىن­داعى مولشەرى دە جو­عارى بولادى. گيدروكرەكينگ تەحنولو­گيا­سى «ەۋرو-5» دەڭگەيىن­دە بارلىق مۇ­ناي ءونىم­دەرى­نىڭ تازالىعىن قام­تا­ماسىز ەتۋگە ءمۇم­­كىندىك بەرەدى، سوندىقتان ونى تاڭداۋدىڭ ورىن­دى­لىعى ايدان انىق. رەسەي زاۋىتتارى وسى تەح­نولوگيامەن جابدىق­تالعان، وسىنداي ءونىم­دەر­­دى شىعارادى جانە ءتىپ­تى ولاردى ەۋروپاعا دا ەكسپورتتايدى. – قازاقستاندا سالانىڭ كەي مامان­دارى، ءبىر نارسە ويداعىداي شىقپاعاندا، سەبەپتى قازاقستاندىق مۇناي ساپاسىنان كورەدى. ءبى­راق تاتارستاننىڭ كەن ورنىن­داعى شىعا­رى­­لاتىن مۇنايدىڭ پارامەترلەرى قازاق­ستان­داعىدان تومەن بولماسا، جوعارى ەمەس. ال تانەكو وسى مۇنايدى پايدالانا وتى­رىپ، ءسىز ايتىپ وتكەن ەڭ جوعارعى ءىىى توپتاعى بازالىق مايلاردى، «ەۋرو-5» ستاندارتىنىڭ مۇناي ءونىم­دەرىن وندىرەتىن كەشەندى ىسكە قوسىپ كەلەدى... – مۇناي ساپاسى تومەن بولسا نەمەسە اۋىر بولسا، ونى قالاي ىسكە اسىرۋدىڭ ەش­قان­داي قۇپياسى جوق. تەحنولوگيالار كەڭى­نەن ءمالىم، ماسەلەن قازىرگى زامانعى ەكى سا­تىلى گيدروكرەكينگ تەحنولوگياسى كەز كەلگەن ءتىپتى كۇكىرتى وتە كوپ، اۋىر مۇناي­دان «ەۋرو-5» ساپالى بارلىق ونىمدەردى الۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. نەگىزى، ماسەلە مۇ­ناي ساپاسىندا ەمەس، ءسىزدىڭ ءوندىرىستى جاڭ­عىر­تۋ­عا باعىت­تاۋعا دايىن ينۆەستي­تسيا­لارىڭىزدا. – وتكەن جىلى پاۆلودارداعى كەڭەس­تە ءسىز وڭدەۋگە تۇسەتىن مۇناي پارامەترلەرى ۇنە­مى وزگەرىپ وتىراتىن كوپ ۇساق كەن ورىن­دارى بار قازاقستانعا، ءموز-ءدىڭ ۇشەۋىنە دە گيدروكرەكينگ تەحنولو­گيا­سى ءتيىمدى بولىپ تابىلادى دەگەن پىكىر ايتقان ەدىڭىز. – مەن قازىر دە سولاي ەسەپتەيمىن. بىراق بۇل جەردە ماسەلە قازاقستان ەكونوميكاسى قان­داي باعىتتا دامىپ كەلە جاتقان­دى­عىن­دا. ەگەر الەمدىك ۇردىستەرمەن ۇندەس بولسا، وندا سىزدەرگە قازىر گيدروكرەكينگ قوندىر­عى­لارىن سالا باستاۋ كەرەكتىگى ءسوزسىز. ال ەگەر سىزدەر الەم­­دىك ستاندارتتارعا ساي بو­لۋ­دى ماقسات تۇت­پاساڭىزدار، وندا ەسكى تەحنولوگيالارمەن دە ءومىر سۇرە بەرۋگە بولا­دى. ەگەر ءسىز قازاق­ستان زاۋىتتارىن بۇگىن ەسكىرگەن تەحنولوگيالارمەن جابدىق­تاسا­ڭىز نەمەسە سول كۇيىندە قالدىر­سا­ڭىز ولار، ارينە، قان­داي دا ءبىر ءونىم بەرەدى. ال ولار بەرەتىن ءونىم­نىڭ رى­نوك دا­مۋىنا قو­سا­ر ۇلەسى قانداي بولا­تىن­دىعى، ونىڭ قاجەت­تى­ل­­ىك­تەرىنە، قا­زاق­­س­تاننىڭ ەكس­پورت­­تىق مۇددە­لە­رى­­نە قان­شا­لىقتى جاۋاپ بەرەتىندىگى – باسقا ءما­سەلە. مە­­نىڭ پىكىرىمشە، ءسىز­دەردىڭ ەلدەرى­ڭىز­دە­گى­دەي وسىنداي وراسان كو­مى­ر­سۋ­تەگى شيكىزات قو­رى­نا يە بولا وتى­رىپ، سىزدەردىڭ قازىرگى زا­مان­عى مۇناي ءوند­ى­رەتىن جانە مۇناي حيميا­سى­مەن اي­نا­لى­سا­تىن كاسىپ­ور­­ىندارىڭىز بولۋ كەرەك. سونداي-اق، قازاقستاننىڭ كەدەن ودا­عى­نا ەنىپ وتىرعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك، ونىڭ كو­لىك­تىك كەڭىستىگى رەسەي جانە بەلورۋسسيامەن ءبىر­تۇ­تاس. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ارقىلى جانە رەسەي ار­قى­لى سالىنۋ ۇستىندەگى، جاقىندا سا­لى­نىپ بىتەتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك ءدالىزى وتەدى. بۇل ازياعا قازىرگى زا­مانعى ەۋ­رو­پا­لىق كولىك باراتىن مىقتى ماگيسترال بو­لا­دى. ونى قازىرگى زامانعى، جو­عا­رى ساپالى جانارمايمەن جانە مايلارمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك، سىزدەردىڭ ەلدەرى­ڭىزدىڭ ءيميدجى وسى­عان باي­لانىستى بولماق. سونداي-اق مۇناي ءونىم­­دەرىن وتكىزۋ رىنوك­تارى دا سىزدەردىڭ قارا­ماق­تارىڭىزدا، ال ول دەگەنىڭ وتە ۇلكەن رىنوك­تار. بۇگىنگى تاڭدا كە­دەندىك وداق جانە جاسا­لىپ وتىر­عان ءبىر­تۇتاس ەكونو­مي­كالىق كەڭىستىك شەڭ­بە­رىندە قا­تى­سۋشى ەلدەر تەك تاريفتىك سايا­سات­تى عانا ەمەس، تەحني­كالىق ستاندارت­تار­دى دا ءبىر ىزگە ءتۇ­سى­رەدى. بۇل جاعدايلاردى قا­زاق­ستان­دىق ءموز ءۇشىن تەحنولوگيالار تاڭداۋ­دا دا ەسكەرۋ قاجەت. رف-نىڭ «ەۋرو-5» ستان­دارتى­نا كىرۋىمەن ءتورت-بەس جىلدان كەيىن ءسىز­دەردىڭ زاۋىت­تا­رى­ڭىز ول جەرگە بۇل ستاندارتقا جاۋاپ بەرمەيتىن مۇناي ونىمدەرىن ەكسپورتتاي الۋى نەعايبىل. جالپى العاندا، بۇگىنگى تاڭداعى مۇناي وڭدەۋدى جاڭعىرتۋ سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە دەپ ويلاي­مىن. قازاق­ستاندا بار مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى قازىرگى­دەي وسىنشاما جوعارى بو­لىپ تۇرعاندا، ءسىز­دەر­دىڭ قازىرگى زامانعى جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىت­تارىڭىزدىڭ بول­ماۋىنىڭ ءوزى ابەستىك. اڭگىمەلەسكەن ەركىن ساعىندىق ۇلى.
سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار