بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدەن سىرتقا تاسىمالداناتىن مۇنايعا كەدەندىك باج سالىعى تونناسىنا 40 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. جاڭا سالىق كودەكسىندە كەيبىر سالىقتاردىڭ ستاۆكالارىن ءبىرشاما تومەندەتۋ, سالىقتىق اكىمشىلىك جۇيەنى جەتىلدىرۋ, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا سالىنعان جالپى جۇكتەمەنى تومەندەتۋ, سونداي-اق ءوندىرۋشى سەكتوردان تۇسەتىن كىرىستى كوتەرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ وتىر.
ال مۇنايدىڭ قۇنى كۇننەن كۇنگە شارىقتاي باستاعاننان بەرى, مۇنايشىلار اراسىندا اتالمىش سالانىڭ تيىمسىزدىگى تۋرالى اڭگىمەلەر دە جيىلەۋدە. ەگەر دە وسى ءبىر وعاشتاۋ ماسەلەگە ماماندار مەن ساراپشىلار تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, ءسوز بولىپ جۇرگەن بۇل پروبلەمانىڭ سىرت قاراعانداعىدان دا ماڭىزدى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
قازاقستاندىق مۇنايشىلار سالىق كودەكسىن قۇرمەت تۇتامىز دەپ وتىر. ويتكەنى ول وزىق, ءتۇسىنىكتى, ال ونىڭ شيكىزات سەكتورىنا ارتىلعان سالماقتى كوبەيتىپ, شيكىزاتتىق ەمەس سالانىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋ ءپرينتسيپى ءوز جەمىسىن بەرۋدە.
سونداي اق, سالىق كودەكسىنە سايكەس سالىقتىڭ ءمولشەرى مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىنە پروپورتسيالى بولىپ وتىر. كودەكس قاتال, بىراق ادىلەتتى. بۇگىندە مۇنايشىلاردىڭ سالىق كودەكسى مەملەكەتتىڭ بيزنەسكە دەگەن قاتىناسىنىڭ بولجامدىلىعىن ايقىنداپ وتىر دەگەنىنە قوسىلماۋعا بولمايدى. سالىق كودەكسى ونەركاسىپتىڭ دامۋىن بولجاۋعا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, ىسكەرلىكتىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, ۇزاق مەرزىمدى سەرىكتەستىك قۇرۋعا ءمۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
سونىمەن, كودەكس مۇنايشىلارعا قانداي مىندەت جۇكتەپ وتىر؟ سالىق كودەكسىنە سايكەس, مۇناي كومپانيالارى ء(ونىمدى بولىسۋشىلەر كەلىسىمى بويىنشا ىستەيتىندەردى ساناماعاندا) باسقالار سياقتى – تاپقان پايداعا سالىناتىن سالىقتى جانە پقوس – پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىن تولەيدى. ەگەر تابىلعان پايدا شىعىننان 25 پايىزعا اساتىن بولسا, وندا جوعارعى پايداعا ستاۆكاسى 60 پايىزدان سالىق سالىنادى. وعان قوسا, مۇناي ەكسپورتىنا سالىناتىن رەنتا سالىعى ەسەپتەلەدى. بۇل سالىقتىڭ مولشەرى مۇناي باعاسىنا بايلانىستى مۇناي باعاسى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, بۇل سالىقتىڭ مولشەرى دە سوعۇرلىم كوپ بولادى. مۇنايشىلار سونىمەن قاتار كورپوراتيۆتىك كىرىس سالىعىن تولەيدى, ەكولوگيالىق تولەمدەر جاسايدى. «KAZENERGY» قاۋىمداستىعى ساراپشىلارىنىڭ ەسەپتەۋلەرىنشە, جالپى العاندا شامامەن 33 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرەتىن ەڭ ءىرى 9 كومپانيا, ءبىر باررەل مۇنايدىڭ باعاسى 75 دوللار بولىپ تۇرعاندا, ورتاشا ساتۋ تيىمدىلىگىنىڭ (رەنتابەلدىكتىڭ) 21,6%-نا يە بولادى دا, سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسەنتى 63,38% قۇرايدى.
ءبىر باررەلدىڭ باعاسى 95 دوللار بولعاندا, وسى كومپانيالار, مۇناي ءوندىرۋدىڭ اتالعان كولەمىن ساقتاي وتىرىپ, تيىمدىلىكتىڭ 24,22%, ال سجك – (سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسيەنتى) 62,86%-نا يە بولادى. ياعني, كۇتكەنىمىزدەي, پايدا كولەمى ارتىپ, سالىق ءجۇكتەۋ كوەففيتسيەنتى ازداپ تومەندەگەن. ءبارى دە قيسىنعا كەلىپ تۇر. سوندا قاراما-قايشىلىق نەدە بولىپ وتىر؟ 2010 جىلدىڭ 16 تامىزىندا مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنە سالىناتىن كەب – كەدەندىك ەكسپورتتىق باج سالىعى قابىلدانباي تۇرعاندا, ەشقانداي قاراما-قايشىلىق بولماعان ەدى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنا ءسايكەس, شيكى مۇنايدىڭ ءبىر تونناسىنىڭ باج سالىعىنىڭ مولشەرى 20 دوللار بولسا, وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, تونناسىنا 40 دوللاردى قۇرادى.
كەدەندىك باج سالىعى زەرتتەلگەن 9 كومپانيانىڭ «تيىمدىلىك – سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسيەنتى» اراسالماعىن قالاي وزگەرتتى؟ «KAZENERGY» ماماندارىنىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ءبىر توننا ءۇشىن 20 دوللار دەڭگەيىندە ەنگىزىلگەننەن كەيىن بۇل كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگىن 18,69% دەيىن ءتۇسىرىپ جىبەرسە, ال سجك 67,66%-عا دەيىن كوتەرىلگەن. ەكسپورتتى كەدەندىك باج سالىعى تولەمدەرىنىڭ سوماسى شامامەن 80 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ەكسپورتتىق كەدەندىك باجدىڭ دەڭگەيى تونناسىنا 40 دوللار بولعاندا, ساتۋ تيىمدىلىگى 16, 17%-عا دەيىن تومەندەپ, ال سجك دەڭگەيى 72,21%-گە دەيىن كوتەرىلەدى. بۇل جاعدايدا تولەنگەن كەدەندىك باج سالىعىنىڭ كولەمى شامامەن 160 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ەگەر تەوريالىق ەسەپتى قويا تۇرىپ, ءىس جۇزىندە قارايتىن بولساق, ءبىر سۇحباتىندا «KAZENERGY» باس ديرەكتورى جانبولات ءسارسەنوۆ اتاپ وتكەندەي, 2010 جىلى ەكبس (ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى) ءبىر تونناعا 20 دوللار بولعاندا, باج تولەۋشىلەردىڭ بارلىعى جالپى العاندا شامامەن 80 ملرد. تەڭگەدەن ايىرىلعان. كولەمى ەكى ەسە ارتىپ, ەكسپورتتىڭ اۋقىمى سول قالپىندا قالعان جاعدايدا, جوعالتىلاتىن قارجىنىڭ سوماسى دا, ارينە, ەكى ەسە كوبەيەدى. قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ جاناما شىعىندارىنا كاپيتالدانۋى مەن اكتسيالار باعاسىنىڭ تومەندەۋى, جاڭا قورلاردى يگەرۋ ءىسىنىڭ توقىراۋى, ءوندىرىستىڭ قىسقارۋى نەمەسە ءوسۋىنىڭ باسەڭدەۋى سالدارىنان ايىرىلىپ قالعان پايداسىن دا جاتقىزۋ كەرەك.
ۇلگى رەتىندە «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىن الىپ قارايىق. ەكبس جۇمىس ىستەگەن ءۇش اي ىشىندە, كومپانيانىڭ نارىقتاعى كاپيتالدانۋى 1,5 ميلليارد دوللارعا تومەن ءتۇسىپ كەتتى. ال «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق-نىڭ نەگىزگى اكتسيونەرى بولىپ وتىرعان ۇكىمەتتىڭ جوعالتقانى 1 ميلليارد دوللاردى قۇراپ وتىر. بۇل ەكبس-تىڭ ارقاسىندا 2010 جىلعى بيۋدجەتكە تۇسكەن قاراجاتتان ەسەلەنە اسىپ تۇسەدى. ءبىر قىزىعى, كەزىندە قارجى مينيسترلىگى مۇناي ەكسپورتىنا كەدەندىك باج سالىعىن ەنگىزگەندە «قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن مۇناي-گاز كومپانيالارىنا بۇنىڭ ايتارلىقتاي كەسىرى تيمەيدى. كومپانيالاردىڭ سالىق سالىناتىن تابىستارى ازاياتىندىقتان كورپوراتيۆتىك كىرىس سالىعىنا قاتىستى تولەمدەر ازايادى. ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىن قابىلداۋدىڭ ءناتيجەسىندە جالپى سالىق جۇكتەمەسى بار بولعانى 2,5-3 پايىزدىق تارماققا كوتەرىلەدى» دەپ سەندىرگەنى ەستە. ال ءىس جۇزىندە, مۇلدە باسقاشا بولىپ شىقتى: ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ءبىر توننا ءۇشىن 20 دوللاردى قۇراي تۇرىپ باررەلدىڭ باعاسى 60 دوللاردان اسقاندا, كومپانيانىڭ سالىقتىق جۇكتەمەسى 4-5 پايىزعا, ال ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ءبىر توننا ءۇشىن 40 دوللاردى قۇراعان جاعدايدا باررەلدىڭ قۇنى 75 دوللار بولسا سالىق جۇكتەمەسى 9 پايىزعا كوبەيەدى.
پايدا كوزىن جوعالتىپ, بيۋدجەتكە دەگەن تولەمدەر كولەمiنىڭ وسۋىنەن بولەك, نەلىكتەن مۇنايشىلار ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىن الىپ تاستاۋدى قولداپ وتىر؟ ءبىرىنشى سەبەبى – مۇنايدى سىرتقا شىعارۋدىڭ ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ەكسپورتقا سالىناتىن رەنتالىق سالىقپەن قاباتتاسىپ وتىر. ياعني, مۇناي كومپانيالارى قوسارلانعان سالىق تولەيتىن بولدى دەگەن ءسوز. بار ايىرماشىلىعى تەك تولەۋ ءتاسىلدەرىندە عانا. رەنتالىق سالىق سالىق كودەكسىمەن بەلگىلەنگەن. ول پارلامەنتتە ۇزاق مەرزىمدى سالداردى باعالاي وتىرىپ, سالىق جۇكتەمەسىنىڭ اقىلعا قونارلىق كولەمىن كەشەندى تالقىلاۋ ءناتيجەسىندە قابىلدانعان. مۇناي ەكسپورتىنىڭ رەنتالىق سالىعى ينۆەستورلارعا تۇسىنىكتى, ايقىن ءارى بولجاۋعا كەلەتىن مەحانيزم. ول ۇلتتىق قورعا تۇسەدى. ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىن ۇكىمەت پارلامەنتتىڭ ماقۇلداۋىنسىز بەلگىلەيدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي ءتاسىل سالىق سالماعىنىڭ ەش بولجامعا كونبەي, ەش نەگىزسىز, ەش ەسەپتەۋلەرسىز وزگەرىپ, مۇناي-گاز سالاسى كومپانيالارىنىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ وتىر. ەكسپورتتىق باج سالىعى ەسەبىنەن تۇسكەن قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جىبەرىلىپ, سونىڭ جەتىسپەۋشىلىكتەرىن جابادى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەسەپتەۋلەرىنە سايكەس, مۇنايعا ەكب (ەكسپورتتىق كەدەندىك باج) ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا, بيۋدجەتكە 2011 جىلى 421 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءتۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەگەر دە مۇنايدىڭ سول ەكسپورتتىق كولەمiنە قوسارلانعان سالىقتىڭ سالىناتىنىن ەسەپكە الماساق, بۇل, ارينە وڭتايلى ءىس. ەگەر دە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ تيىمدىلىگىنە قاۋىپ تونبەگەندە عوي ەكب سالىعىن رەنتالىق سالىقپەن قاتار تولەتۋدى بار بولعانى زاڭنىڭ سوراقىلىعى دەۋگە بولار ەدى, ەكب جاڭا سالىق كودەكسى قابىلدانعانشا كۇشىندە بولىپ, سودان كەيىن مۇنايدى ەكسپورتتاۋدىڭ رەنتالىق سالىعىنا اۋىستىرىلۋى كەرەك بولاتىن. ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, كودەكس قابىلدانباي تۇرعاندا, ءبىر سالىقتىڭ ورنىنا ەكىنشى ءبىر سالىقتىڭ كەلەتىنى جوبالانعان بولاتىن. «KAZENERGY» قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قىركۇيەك ايىندا بولعان وتىرىسىندا سالىق كەڭەسشىلەرى پالاتاسىنىڭ جەتەكشىسى اندرەي حورۋنجي بۇل جايىندا ەسكە سالدى.
الايدا, مۇنايشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قىسقا مەرزiمدi مۇددەلەر سالانى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزiمدi كەلەشەگىنە بالتا شاپقانمەن بىردەي بولدى. ءبىر- ەكى جىل ىشىندە بۇل شارا قازىناعا قوسىمشا تابىس اكەلۋى مۇمكىن, بىراق ءبارىن الىپ قوياتىن بولسا, وندا كومپانيالاردىڭ ودان ءارى دامۋىنا ەشتەڭە قالماسى حاق. ەگەر دە ينۆەستيتسيا تابىسپەن قوسا ءوندىرىلىپ الىناتىنداي بولماسا, ونى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ نارىقتىق ەكونوميكادا كاسىپكەرلىكتى وزىنە شىعىن بولاتىنداي ەتىپ ينۆەستيتسيالاۋعا ءماجبۇر ەتۋگە بولمايدى. ەگەر بۇكىل تابىس سوڭعى تيىنعا دەيىن سالىق تولەۋگە كەتەتىن بولسا, ەشكىم دە ينۆەستيتسيالامايدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ونسىز دا ءىرى كاپيتالدى كەرەك ەتەتىن سالا, ءارى ءوندىرىستىڭ اعىمداعى كولەمىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قاشاندا قارجى كوزى كەرەك. كەن ورىندارىنىڭ سارقىلاتىن ۋاقىتى دا بولادى, سوندىقتان جاڭا كەن ورىندارىن گەولوگيالىق بارلاپ ءارى كەن قازۋ جۇمىستارىن ۇزبەي جۇرگىزىپ وتىرۋ كەرەك. وتكەن داعدارىس مۇنايشىلاردىڭ احۋالدىڭ ءوزگەرۋىنە جانە تابىستارىنىڭ تومەندەۋىنە قانشالىقتى سەزىمتال كەلەتىنىن اڭعارتقان بولاتىن.
«كوپتەگەن كومپانيالارعا ءوندىرىستى قىسقارتۋعا, ال باسقالارىنا – ينۆەستيتسيالىق جوسپارلاردى قايتا قاراپ, مۇناي شىعارۋ قارقىنىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى», دەپ ەسكە سالدى جانبولات سارسەنوۆ. بۇل سالا ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرعانىمەن, ونىڭ قارقىنى ءباسەڭسىپ قالدى: 2009 جىلى 76,45 ميلليون توننا ءوندىرىلگەن بولسا, وتكەن جىلى ءونىمنىڭ مولشەرى 79,5 ميلليون توننا بولدى. ال بۇعان دەيىنگى ءوسىمنىڭ دەڭگەيى ەكى ەسە ءتۇسىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە, ۇكىمەتتىڭ جوسپارى بويىنشا, 2015 جىلى مۇناي ءوندىرۋ 100 ميلليون تونناعا جەتۋ كەرەك, ول ءۇشىن بۇل سالاعا ينۆەستيتسيالار قاجەت. سونىمەن قاتار, مىسالى «قازمۇنايگاز» سياقتى كومپانيالاردىڭ ءداستۇرلى ءوڭدىرىس ايماقتارىندا مۇناي ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى وتە جوعارى. جانە كاسىپكەرلىكتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋ ءۇشىن ءاربىر دوللار ماڭىزدى. بۇل جاعدايدا ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىنىڭ وسكەنى كومپانيا جۇمىسىنا ەلەۋلى كەسىرىن تيگىزۋدە.
قازىرگى سالىق سالۋ جۇيەسىنىڭ وزىندە دە كوپتەگەن جوسپارلار ءتيىمسىز بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, ۇكىمەت ءتيىمسىز كەن ورىندارى بويىنشا قاۋلىعا قول قويعان. دەسە دە, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدەگى شارالاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىڭ قيسىنعا كەلەتىن سالىق ساياساتى بولا الار ەدى. ويتكەنى, سالىق جۇكتەمەسى بىردەي بولعاندا, كەيبىر ۇڭعىمالار مەن مۇناي كەنىشتەرىن ءالى دە يگەرە بەرۋگە بولادى, ال سالىق سالماعى باسقالاي بولسا, ول كەنىشتەردى جاۋىپ, وزگەلەرىن بۇرعىلاۋعا تۋرا كەلىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە, كەدەندىك باجدىڭ بولجاۋعا كەلمەيتىندىگى مۇناي باعاسىنىڭ بولجاۋعا كونبەيتىندىگىمەن استارلاسىپ, جۇدىرىق ۇستىنە جۇدىرىق بولىپ, مۇناي-گاز سالاسى قوسىمشا تاۋەكەلدەرگە تاپ بولۋدا.
كەدەندىك باج تاقىرىبى تالقىلانعان سايىن, دايەك رەتىندە رەسەيدىڭ ۇلگىسى تىلگە تيەك بولىپ ءجۇر. ساراپشىلار ءويتىپ سالىستىرۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. بىرىنشىدەن, رەسەيدە رەنتالىق سالىق جوق, ونىڭ ۇستىنە, بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا پقوس (پايدالى قازبالار ءوندىرۋ سالىعى) نولدىك مولشەرلەمەمەن سانالادى. ەكىنشىدەن, ونداعى مۇنايدىڭ ەلەۋلى بولىگى وڭدەۋدەن ءوتىپ, ەل ىشىندە عانا تۇتىنىلادى. سول سەبەپتى رەسەيلىك مۇناي وندىرۋشىلەرگە سىرتقا شيكى مۇنايدى ەمەس, دايىن ءونىمدى شىعارۋ ءتيىمدى. ءۇشىنشىدەن, مەملەكەت سارقىلعان, قايتا يگەرىلىپ جاتقان نەمەسە كۇردەلى كەن ورىندارى ءۇشىن سان ءتۇرلى سالىق جۇيەسىن قاراستىرعان. رف ۇكىمەتى 2020 جىلعا دەيىن مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن سالىقتاردى ازايتىپ, ۇنەمدەلگەن قارجىنى مۇناي ءوندىرىسى مەن مۇناي وڭدەۋگە باعىتتاۋدى تالاپ ەتپەكشى. اتاپ ايتار بولساق, رەسەي ۇكىمەتى مۇناي كومپانيالارى ءۇشىن 2020 جىلعا دەيىن سالىقتى 73%-دان 65%-عا دەيىن تومەندەتپەكشى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, ءبىزدىڭ بەتالىسىمىز كەرىسىنشە.
ەكسپورتتىق باج سالىعى ەنگىزىلگەلى بەرى ىلەسپە گازدى كادەگە جاراتۋ سەكىلدى ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا كەرەكتى تابىس ازايدى. وسىعان بايلانىستى, ىسكە تارتىلعان نەسيەلەر سوماسى دا ءوسىپ, ءوندىرىس ورىندارى قوسىمشا شىعىنعا ۇشىرادى دەيدى, «KAZENERGY»-گە كىرەتىن كومپانيالاردىڭ ءبىرى. باسقالارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, مۇنايدى از كولەمدە وندىرەتىن كىشىگىرىم كومپانيالار, نەگىزگى جۇمىستى اتقارۋعا كەرەكتى قاراجاتتان باسقا, ارتىق قارجىلارى جوق ەكەن. ەگەر كومپانيالاردا ونداي ارتىق اقشا بولسا عوي, ولار, ءسوزسىز ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتالار ەدى.
سوڭعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپ تەك كومپانيالار اراسىندا عانا كوتەرىلىپ جۇرگەن جوق, سونىمەن قاتار, «KAZENERGY» قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە دە تالقىلانىپ ءجۇر. قاۋىمداستىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نۇرلان وتەنوۆ بۇل ماسەلەدەگى ەڭ كەلەڭسىز جاعداي, «كومپانيالار وزدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتارىنىڭ ناشارلاعاندىعىن» العا تارتادى, ال «ەكب دەڭگەيىنىڭ قالاي بەلگىلەنەتىنى ءتۇسىنىكسىز بولعاندىقتان, ولار بولاشاقتا مىندەتتى تولەمدەر كولەمىنىڭ قانداي بولارىن بولجاي المايدى», دەپ ەسەپتەيدى.
جانبولات سارسەنوۆتىڭ ايتقاندارىن تاعى دا ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قابىلدانعان جاڭا سالىق كودەكسىندە, كومپانيالار ءوزدەرىنىڭ تيىمدىلىكتەرىن 25 پايىزدان ارتىق دارەجەدە ساقتاپ قالۋ كەرەك دەلىنگەن. «KAZENERGY» مۇشەلەرى البەتتە, وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن اتقاراتىن بولادى, بىراق ەندى كومپانيالار وزدەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن, الەۋمەتتىك كومەكتەردى قىسقارتىپ, مامانداردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋدا ۇنەمدەۋلەرىنە تۋرا كەلەدى, دەيدى مۇنايشى.
«جاقىندا ۇكىمەت 2010-2014 جىلدار ارالىعىنداعى مۇناي-گاز سەكتورىن دامىتۋ جونىندە قۇنى 34 ميلليارد قۇرايتىن باعدارلامانى بەكىتىپ, ونىڭ باسىم بولىگى كومپانيالاردىڭ ءوز قارجىسى مەن نەسيەلەرى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى دەپ ۇيعارعان ەدى, دەپ قاۋىمداستىق ەسكە سالىپ وتىر. ماسەلەن, قمگ مۇناي وڭدەۋدى 25 پايىزعا كوتەرىپ, ونى 87-90%-عا تەرەڭدەتىپ, رەسپۋبليكامىزدى ساپالى موتور جانارمايىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ميللياردتاعان دوللار جۇمساۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل مۇنايشىلارعا سالىنعان ينۆەستيتسيالىق جۇكتەمەلەر ءوسىپ, مىندەتتەر كوبەيدى, ال ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر تومەندەپ بارادى دەگەن ءسوز.
بۇل ماسەلەنىڭ تولىق دايەكتەمەسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ اتىنا جىبەرگەن سۇراعىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ميحايل بورتنيك بايانداعان بولاتىن. ەكب پرينتسيپتەرى سالىق كودەكسىنە نەگىز بولعان قاعيدالارعا قايشى كەلەتىندىگىن اتاپ ءوتىپ, زاڭدى سۇراقتار قويىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا ەكب ءوز اسەرىن قالاي تيگىزۋى مۇمكىن دەگەن ماسەلەنى قارجى مينيسترلىگى مەن سالالىق مينيسترلىكتەر تالقىلادى ما. اسىرەسە جەدەلدەتىلگەن يندۋستريالاندىرۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى شەتەلدىك كاپيتالدىڭ ءبىرتالاي كولەمىن تارتۋدى كوزدەيتىندىكتەن, ينۆەستورلاردىڭ كوزقاراسىنا جانە قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالعا مۇنداي شەشىم قانداي اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەلدەگى سالىق ءتارتىبى بولجاۋعا كەلەتىندەي بولۋ ءۇشىن ۇكىمەت قانداي شارا قولدانىپ وتىر دەپ, ەلىمىزدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق ساياساتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەرەكتى جانە ءبىر ماڭىزدى ساۋال قويعان ەكەن.
بۇل جەردە مۇنايشىلار: نەگىزىندە ۇكىمەت پەن مۇنايشىلار اراسىندا قاراما-قايشىلىقتار جوق دەپ وتىر. قاراما-قايشىلىق قىسقا مەرزىمدى مۇقتاجدىقتار مەن ۇزاق مەرزىمدى ماسەلەلەردە عانا بولىپ وتىر. قازىر ءبىرىنشىسى باسىم بولىپ تۇر. بىراق بۇل جاعداي قانشالىقتى ۇزاققا بارار ەكەن؟
دەسە دە, «KAZENERGY» سىندارلى ديالوگ جولىمەن كەلە جاتىرمىز دەپ مالىمدەپ وتىر. قاۋىمداستىق مۇنايعا سالىقتى قيسىنعا كەلتىرىپ سالۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن دايىنداپ قويدى. قمگ جانە «سامۇرىق-قازىنا»-نىڭ قولداۋىمەن سالانىڭ كومپانيالارىنا بىرىڭعاي قاراماي, سالىق جۇكتەمەسىن ۇتىمدى ەتۋ تۋرالى ۇكىمەتكە ۇسىنىستار جوبالارى جىبەرىلدى.
زارينا امراەۆا.
بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدەن سىرتقا تاسىمالداناتىن مۇنايعا كەدەندىك باج سالىعى تونناسىنا 40 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. جاڭا سالىق كودەكسىندە كەيبىر سالىقتاردىڭ ستاۆكالارىن ءبىرشاما تومەندەتۋ, سالىقتىق اكىمشىلىك جۇيەنى جەتىلدىرۋ, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا سالىنعان جالپى جۇكتەمەنى تومەندەتۋ, سونداي-اق ءوندىرۋشى سەكتوردان تۇسەتىن كىرىستى كوتەرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ وتىر.
ال مۇنايدىڭ قۇنى كۇننەن كۇنگە شارىقتاي باستاعاننان بەرى, مۇنايشىلار اراسىندا اتالمىش سالانىڭ تيىمسىزدىگى تۋرالى اڭگىمەلەر دە جيىلەۋدە. ەگەر دە وسى ءبىر وعاشتاۋ ماسەلەگە ماماندار مەن ساراپشىلار تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق, ءسوز بولىپ جۇرگەن بۇل پروبلەمانىڭ سىرت قاراعانداعىدان دا ماڭىزدى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
قازاقستاندىق مۇنايشىلار سالىق كودەكسىن قۇرمەت تۇتامىز دەپ وتىر. ويتكەنى ول وزىق, ءتۇسىنىكتى, ال ونىڭ شيكىزات سەكتورىنا ارتىلعان سالماقتى كوبەيتىپ, شيكىزاتتىق ەمەس سالانىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋ ءپرينتسيپى ءوز جەمىسىن بەرۋدە.
سونداي اق, سالىق كودەكسىنە سايكەس سالىقتىڭ ءمولشەرى مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىنە پروپورتسيالى بولىپ وتىر. كودەكس قاتال, بىراق ادىلەتتى. بۇگىندە مۇنايشىلاردىڭ سالىق كودەكسى مەملەكەتتىڭ بيزنەسكە دەگەن قاتىناسىنىڭ بولجامدىلىعىن ايقىنداپ وتىر دەگەنىنە قوسىلماۋعا بولمايدى. سالىق كودەكسى ونەركاسىپتىڭ دامۋىن بولجاۋعا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, ىسكەرلىكتىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, ۇزاق مەرزىمدى سەرىكتەستىك قۇرۋعا ءمۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
سونىمەن, كودەكس مۇنايشىلارعا قانداي مىندەت جۇكتەپ وتىر؟ سالىق كودەكسىنە سايكەس, مۇناي كومپانيالارى ء(ونىمدى بولىسۋشىلەر كەلىسىمى بويىنشا ىستەيتىندەردى ساناماعاندا) باسقالار سياقتى – تاپقان پايداعا سالىناتىن سالىقتى جانە پقوس – پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعىن تولەيدى. ەگەر تابىلعان پايدا شىعىننان 25 پايىزعا اساتىن بولسا, وندا جوعارعى پايداعا ستاۆكاسى 60 پايىزدان سالىق سالىنادى. وعان قوسا, مۇناي ەكسپورتىنا سالىناتىن رەنتا سالىعى ەسەپتەلەدى. بۇل سالىقتىڭ مولشەرى مۇناي باعاسىنا بايلانىستى مۇناي باعاسى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, بۇل سالىقتىڭ مولشەرى دە سوعۇرلىم كوپ بولادى. مۇنايشىلار سونىمەن قاتار كورپوراتيۆتىك كىرىس سالىعىن تولەيدى, ەكولوگيالىق تولەمدەر جاسايدى. «KAZENERGY» قاۋىمداستىعى ساراپشىلارىنىڭ ەسەپتەۋلەرىنشە, جالپى العاندا شامامەن 33 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرەتىن ەڭ ءىرى 9 كومپانيا, ءبىر باررەل مۇنايدىڭ باعاسى 75 دوللار بولىپ تۇرعاندا, ورتاشا ساتۋ تيىمدىلىگىنىڭ (رەنتابەلدىكتىڭ) 21,6%-نا يە بولادى دا, سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسەنتى 63,38% قۇرايدى.
ءبىر باررەلدىڭ باعاسى 95 دوللار بولعاندا, وسى كومپانيالار, مۇناي ءوندىرۋدىڭ اتالعان كولەمىن ساقتاي وتىرىپ, تيىمدىلىكتىڭ 24,22%, ال سجك – (سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسيەنتى) 62,86%-نا يە بولادى. ياعني, كۇتكەنىمىزدەي, پايدا كولەمى ارتىپ, سالىق ءجۇكتەۋ كوەففيتسيەنتى ازداپ تومەندەگەن. ءبارى دە قيسىنعا كەلىپ تۇر. سوندا قاراما-قايشىلىق نەدە بولىپ وتىر؟ 2010 جىلدىڭ 16 تامىزىندا مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنە سالىناتىن كەب – كەدەندىك ەكسپورتتىق باج سالىعى قابىلدانباي تۇرعاندا, ەشقانداي قاراما-قايشىلىق بولماعان ەدى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنا ءسايكەس, شيكى مۇنايدىڭ ءبىر تونناسىنىڭ باج سالىعىنىڭ مولشەرى 20 دوللار بولسا, وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, تونناسىنا 40 دوللاردى قۇرادى.
كەدەندىك باج سالىعى زەرتتەلگەن 9 كومپانيانىڭ «تيىمدىلىك – سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسيەنتى» اراسالماعىن قالاي وزگەرتتى؟ «KAZENERGY» ماماندارىنىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ءبىر توننا ءۇشىن 20 دوللار دەڭگەيىندە ەنگىزىلگەننەن كەيىن بۇل كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگىن 18,69% دەيىن ءتۇسىرىپ جىبەرسە, ال سجك 67,66%-عا دەيىن كوتەرىلگەن. ەكسپورتتى كەدەندىك باج سالىعى تولەمدەرىنىڭ سوماسى شامامەن 80 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ەكسپورتتىق كەدەندىك باجدىڭ دەڭگەيى تونناسىنا 40 دوللار بولعاندا, ساتۋ تيىمدىلىگى 16, 17%-عا دەيىن تومەندەپ, ال سجك دەڭگەيى 72,21%-گە دەيىن كوتەرىلەدى. بۇل جاعدايدا تولەنگەن كەدەندىك باج سالىعىنىڭ كولەمى شامامەن 160 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ەگەر تەوريالىق ەسەپتى قويا تۇرىپ, ءىس جۇزىندە قارايتىن بولساق, ءبىر سۇحباتىندا «KAZENERGY» باس ديرەكتورى جانبولات ءسارسەنوۆ اتاپ وتكەندەي, 2010 جىلى ەكبس (ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى) ءبىر تونناعا 20 دوللار بولعاندا, باج تولەۋشىلەردىڭ بارلىعى جالپى العاندا شامامەن 80 ملرد. تەڭگەدەن ايىرىلعان. كولەمى ەكى ەسە ارتىپ, ەكسپورتتىڭ اۋقىمى سول قالپىندا قالعان جاعدايدا, جوعالتىلاتىن قارجىنىڭ سوماسى دا, ارينە, ەكى ەسە كوبەيەدى. قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ جاناما شىعىندارىنا كاپيتالدانۋى مەن اكتسيالار باعاسىنىڭ تومەندەۋى, جاڭا قورلاردى يگەرۋ ءىسىنىڭ توقىراۋى, ءوندىرىستىڭ قىسقارۋى نەمەسە ءوسۋىنىڭ باسەڭدەۋى سالدارىنان ايىرىلىپ قالعان پايداسىن دا جاتقىزۋ كەرەك.
ۇلگى رەتىندە «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىن الىپ قارايىق. ەكبس جۇمىس ىستەگەن ءۇش اي ىشىندە, كومپانيانىڭ نارىقتاعى كاپيتالدانۋى 1,5 ميلليارد دوللارعا تومەن ءتۇسىپ كەتتى. ال «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق-نىڭ نەگىزگى اكتسيونەرى بولىپ وتىرعان ۇكىمەتتىڭ جوعالتقانى 1 ميلليارد دوللاردى قۇراپ وتىر. بۇل ەكبس-تىڭ ارقاسىندا 2010 جىلعى بيۋدجەتكە تۇسكەن قاراجاتتان ەسەلەنە اسىپ تۇسەدى. ءبىر قىزىعى, كەزىندە قارجى مينيسترلىگى مۇناي ەكسپورتىنا كەدەندىك باج سالىعىن ەنگىزگەندە «قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن مۇناي-گاز كومپانيالارىنا بۇنىڭ ايتارلىقتاي كەسىرى تيمەيدى. كومپانيالاردىڭ سالىق سالىناتىن تابىستارى ازاياتىندىقتان كورپوراتيۆتىك كىرىس سالىعىنا قاتىستى تولەمدەر ازايادى. ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىن قابىلداۋدىڭ ءناتيجەسىندە جالپى سالىق جۇكتەمەسى بار بولعانى 2,5-3 پايىزدىق تارماققا كوتەرىلەدى» دەپ سەندىرگەنى ەستە. ال ءىس جۇزىندە, مۇلدە باسقاشا بولىپ شىقتى: ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ءبىر توننا ءۇشىن 20 دوللاردى قۇراي تۇرىپ باررەلدىڭ باعاسى 60 دوللاردان اسقاندا, كومپانيانىڭ سالىقتىق جۇكتەمەسى 4-5 پايىزعا, ال ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ءبىر توننا ءۇشىن 40 دوللاردى قۇراعان جاعدايدا باررەلدىڭ قۇنى 75 دوللار بولسا سالىق جۇكتەمەسى 9 پايىزعا كوبەيەدى.
پايدا كوزىن جوعالتىپ, بيۋدجەتكە دەگەن تولەمدەر كولەمiنىڭ وسۋىنەن بولەك, نەلىكتەن مۇنايشىلار ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىن الىپ تاستاۋدى قولداپ وتىر؟ ءبىرىنشى سەبەبى – مۇنايدى سىرتقا شىعارۋدىڭ ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ەكسپورتقا سالىناتىن رەنتالىق سالىقپەن قاباتتاسىپ وتىر. ياعني, مۇناي كومپانيالارى قوسارلانعان سالىق تولەيتىن بولدى دەگەن ءسوز. بار ايىرماشىلىعى تەك تولەۋ ءتاسىلدەرىندە عانا. رەنتالىق سالىق سالىق كودەكسىمەن بەلگىلەنگەن. ول پارلامەنتتە ۇزاق مەرزىمدى سالداردى باعالاي وتىرىپ, سالىق جۇكتەمەسىنىڭ اقىلعا قونارلىق كولەمىن كەشەندى تالقىلاۋ ءناتيجەسىندە قابىلدانعان. مۇناي ەكسپورتىنىڭ رەنتالىق سالىعى ينۆەستورلارعا تۇسىنىكتى, ايقىن ءارى بولجاۋعا كەلەتىن مەحانيزم. ول ۇلتتىق قورعا تۇسەدى. ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىن ۇكىمەت پارلامەنتتىڭ ماقۇلداۋىنسىز بەلگىلەيدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي ءتاسىل سالىق سالماعىنىڭ ەش بولجامعا كونبەي, ەش نەگىزسىز, ەش ەسەپتەۋلەرسىز وزگەرىپ, مۇناي-گاز سالاسى كومپانيالارىنىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ وتىر. ەكسپورتتىق باج سالىعى ەسەبىنەن تۇسكەن قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جىبەرىلىپ, سونىڭ جەتىسپەۋشىلىكتەرىن جابادى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەسەپتەۋلەرىنە سايكەس, مۇنايعا ەكب (ەكسپورتتىق كەدەندىك باج) ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا, بيۋدجەتكە 2011 جىلى 421 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءتۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەگەر دە مۇنايدىڭ سول ەكسپورتتىق كولەمiنە قوسارلانعان سالىقتىڭ سالىناتىنىن ەسەپكە الماساق, بۇل, ارينە وڭتايلى ءىس. ەگەر دە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ تيىمدىلىگىنە قاۋىپ تونبەگەندە عوي ەكب سالىعىن رەنتالىق سالىقپەن قاتار تولەتۋدى بار بولعانى زاڭنىڭ سوراقىلىعى دەۋگە بولار ەدى, ەكب جاڭا سالىق كودەكسى قابىلدانعانشا كۇشىندە بولىپ, سودان كەيىن مۇنايدى ەكسپورتتاۋدىڭ رەنتالىق سالىعىنا اۋىستىرىلۋى كەرەك بولاتىن. ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, كودەكس قابىلدانباي تۇرعاندا, ءبىر سالىقتىڭ ورنىنا ەكىنشى ءبىر سالىقتىڭ كەلەتىنى جوبالانعان بولاتىن. «KAZENERGY» قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قىركۇيەك ايىندا بولعان وتىرىسىندا سالىق كەڭەسشىلەرى پالاتاسىنىڭ جەتەكشىسى اندرەي حورۋنجي بۇل جايىندا ەسكە سالدى.
الايدا, مۇنايشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قىسقا مەرزiمدi مۇددەلەر سالانى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزiمدi كەلەشەگىنە بالتا شاپقانمەن بىردەي بولدى. ءبىر- ەكى جىل ىشىندە بۇل شارا قازىناعا قوسىمشا تابىس اكەلۋى مۇمكىن, بىراق ءبارىن الىپ قوياتىن بولسا, وندا كومپانيالاردىڭ ودان ءارى دامۋىنا ەشتەڭە قالماسى حاق. ەگەر دە ينۆەستيتسيا تابىسپەن قوسا ءوندىرىلىپ الىناتىنداي بولماسا, ونى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ نارىقتىق ەكونوميكادا كاسىپكەرلىكتى وزىنە شىعىن بولاتىنداي ەتىپ ينۆەستيتسيالاۋعا ءماجبۇر ەتۋگە بولمايدى. ەگەر بۇكىل تابىس سوڭعى تيىنعا دەيىن سالىق تولەۋگە كەتەتىن بولسا, ەشكىم دە ينۆەستيتسيالامايدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ونسىز دا ءىرى كاپيتالدى كەرەك ەتەتىن سالا, ءارى ءوندىرىستىڭ اعىمداعى كولەمىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قاشاندا قارجى كوزى كەرەك. كەن ورىندارىنىڭ سارقىلاتىن ۋاقىتى دا بولادى, سوندىقتان جاڭا كەن ورىندارىن گەولوگيالىق بارلاپ ءارى كەن قازۋ جۇمىستارىن ۇزبەي جۇرگىزىپ وتىرۋ كەرەك. وتكەن داعدارىس مۇنايشىلاردىڭ احۋالدىڭ ءوزگەرۋىنە جانە تابىستارىنىڭ تومەندەۋىنە قانشالىقتى سەزىمتال كەلەتىنىن اڭعارتقان بولاتىن.
«كوپتەگەن كومپانيالارعا ءوندىرىستى قىسقارتۋعا, ال باسقالارىنا – ينۆەستيتسيالىق جوسپارلاردى قايتا قاراپ, مۇناي شىعارۋ قارقىنىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى», دەپ ەسكە سالدى جانبولات سارسەنوۆ. بۇل سالا ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرعانىمەن, ونىڭ قارقىنى ءباسەڭسىپ قالدى: 2009 جىلى 76,45 ميلليون توننا ءوندىرىلگەن بولسا, وتكەن جىلى ءونىمنىڭ مولشەرى 79,5 ميلليون توننا بولدى. ال بۇعان دەيىنگى ءوسىمنىڭ دەڭگەيى ەكى ەسە ءتۇسىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە, ۇكىمەتتىڭ جوسپارى بويىنشا, 2015 جىلى مۇناي ءوندىرۋ 100 ميلليون تونناعا جەتۋ كەرەك, ول ءۇشىن بۇل سالاعا ينۆەستيتسيالار قاجەت. سونىمەن قاتار, مىسالى «قازمۇنايگاز» سياقتى كومپانيالاردىڭ ءداستۇرلى ءوڭدىرىس ايماقتارىندا مۇناي ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى وتە جوعارى. جانە كاسىپكەرلىكتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋ ءۇشىن ءاربىر دوللار ماڭىزدى. بۇل جاعدايدا ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىنىڭ وسكەنى كومپانيا جۇمىسىنا ەلەۋلى كەسىرىن تيگىزۋدە.
قازىرگى سالىق سالۋ جۇيەسىنىڭ وزىندە دە كوپتەگەن جوسپارلار ءتيىمسىز بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, ۇكىمەت ءتيىمسىز كەن ورىندارى بويىنشا قاۋلىعا قول قويعان. دەسە دە, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋدەگى شارالاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىڭ قيسىنعا كەلەتىن سالىق ساياساتى بولا الار ەدى. ويتكەنى, سالىق جۇكتەمەسى بىردەي بولعاندا, كەيبىر ۇڭعىمالار مەن مۇناي كەنىشتەرىن ءالى دە يگەرە بەرۋگە بولادى, ال سالىق سالماعى باسقالاي بولسا, ول كەنىشتەردى جاۋىپ, وزگەلەرىن بۇرعىلاۋعا تۋرا كەلىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە, كەدەندىك باجدىڭ بولجاۋعا كەلمەيتىندىگى مۇناي باعاسىنىڭ بولجاۋعا كونبەيتىندىگىمەن استارلاسىپ, جۇدىرىق ۇستىنە جۇدىرىق بولىپ, مۇناي-گاز سالاسى قوسىمشا تاۋەكەلدەرگە تاپ بولۋدا.
كەدەندىك باج تاقىرىبى تالقىلانعان سايىن, دايەك رەتىندە رەسەيدىڭ ۇلگىسى تىلگە تيەك بولىپ ءجۇر. ساراپشىلار ءويتىپ سالىستىرۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. بىرىنشىدەن, رەسەيدە رەنتالىق سالىق جوق, ونىڭ ۇستىنە, بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا پقوس (پايدالى قازبالار ءوندىرۋ سالىعى) نولدىك مولشەرلەمەمەن سانالادى. ەكىنشىدەن, ونداعى مۇنايدىڭ ەلەۋلى بولىگى وڭدەۋدەن ءوتىپ, ەل ىشىندە عانا تۇتىنىلادى. سول سەبەپتى رەسەيلىك مۇناي وندىرۋشىلەرگە سىرتقا شيكى مۇنايدى ەمەس, دايىن ءونىمدى شىعارۋ ءتيىمدى. ءۇشىنشىدەن, مەملەكەت سارقىلعان, قايتا يگەرىلىپ جاتقان نەمەسە كۇردەلى كەن ورىندارى ءۇشىن سان ءتۇرلى سالىق جۇيەسىن قاراستىرعان. رف ۇكىمەتى 2020 جىلعا دەيىن مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن سالىقتاردى ازايتىپ, ۇنەمدەلگەن قارجىنى مۇناي ءوندىرىسى مەن مۇناي وڭدەۋگە باعىتتاۋدى تالاپ ەتپەكشى. اتاپ ايتار بولساق, رەسەي ۇكىمەتى مۇناي كومپانيالارى ءۇشىن 2020 جىلعا دەيىن سالىقتى 73%-دان 65%-عا دەيىن تومەندەتپەكشى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, ءبىزدىڭ بەتالىسىمىز كەرىسىنشە.
ەكسپورتتىق باج سالىعى ەنگىزىلگەلى بەرى ىلەسپە گازدى كادەگە جاراتۋ سەكىلدى ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا كەرەكتى تابىس ازايدى. وسىعان بايلانىستى, ىسكە تارتىلعان نەسيەلەر سوماسى دا ءوسىپ, ءوندىرىس ورىندارى قوسىمشا شىعىنعا ۇشىرادى دەيدى, «KAZENERGY»-گە كىرەتىن كومپانيالاردىڭ ءبىرى. باسقالارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, مۇنايدى از كولەمدە وندىرەتىن كىشىگىرىم كومپانيالار, نەگىزگى جۇمىستى اتقارۋعا كەرەكتى قاراجاتتان باسقا, ارتىق قارجىلارى جوق ەكەن. ەگەر كومپانيالاردا ونداي ارتىق اقشا بولسا عوي, ولار, ءسوزسىز ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتالار ەدى.
سوڭعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپ تەك كومپانيالار اراسىندا عانا كوتەرىلىپ جۇرگەن جوق, سونىمەن قاتار, «KAZENERGY» قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە دە تالقىلانىپ ءجۇر. قاۋىمداستىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نۇرلان وتەنوۆ بۇل ماسەلەدەگى ەڭ كەلەڭسىز جاعداي, «كومپانيالار وزدەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتارىنىڭ ناشارلاعاندىعىن» العا تارتادى, ال «ەكب دەڭگەيىنىڭ قالاي بەلگىلەنەتىنى ءتۇسىنىكسىز بولعاندىقتان, ولار بولاشاقتا مىندەتتى تولەمدەر كولەمىنىڭ قانداي بولارىن بولجاي المايدى», دەپ ەسەپتەيدى.
جانبولات سارسەنوۆتىڭ ايتقاندارىن تاعى دا ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قابىلدانعان جاڭا سالىق كودەكسىندە, كومپانيالار ءوزدەرىنىڭ تيىمدىلىكتەرىن 25 پايىزدان ارتىق دارەجەدە ساقتاپ قالۋ كەرەك دەلىنگەن. «KAZENERGY» مۇشەلەرى البەتتە, وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن اتقاراتىن بولادى, بىراق ەندى كومپانيالار وزدەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن, الەۋمەتتىك كومەكتەردى قىسقارتىپ, مامانداردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋدا ۇنەمدەۋلەرىنە تۋرا كەلەدى, دەيدى مۇنايشى.
«جاقىندا ۇكىمەت 2010-2014 جىلدار ارالىعىنداعى مۇناي-گاز سەكتورىن دامىتۋ جونىندە قۇنى 34 ميلليارد قۇرايتىن باعدارلامانى بەكىتىپ, ونىڭ باسىم بولىگى كومپانيالاردىڭ ءوز قارجىسى مەن نەسيەلەرى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى دەپ ۇيعارعان ەدى, دەپ قاۋىمداستىق ەسكە سالىپ وتىر. ماسەلەن, قمگ مۇناي وڭدەۋدى 25 پايىزعا كوتەرىپ, ونى 87-90%-عا تەرەڭدەتىپ, رەسپۋبليكامىزدى ساپالى موتور جانارمايىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ميللياردتاعان دوللار جۇمساۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل مۇنايشىلارعا سالىنعان ينۆەستيتسيالىق جۇكتەمەلەر ءوسىپ, مىندەتتەر كوبەيدى, ال ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر تومەندەپ بارادى دەگەن ءسوز.
بۇل ماسەلەنىڭ تولىق دايەكتەمەسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ اتىنا جىبەرگەن سۇراعىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ميحايل بورتنيك بايانداعان بولاتىن. ەكب پرينتسيپتەرى سالىق كودەكسىنە نەگىز بولعان قاعيدالارعا قايشى كەلەتىندىگىن اتاپ ءوتىپ, زاڭدى سۇراقتار قويىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا ەكب ءوز اسەرىن قالاي تيگىزۋى مۇمكىن دەگەن ماسەلەنى قارجى مينيسترلىگى مەن سالالىق مينيسترلىكتەر تالقىلادى ما. اسىرەسە جەدەلدەتىلگەن يندۋستريالاندىرۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى شەتەلدىك كاپيتالدىڭ ءبىرتالاي كولەمىن تارتۋدى كوزدەيتىندىكتەن, ينۆەستورلاردىڭ كوزقاراسىنا جانە قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالعا مۇنداي شەشىم قانداي اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەلدەگى سالىق ءتارتىبى بولجاۋعا كەلەتىندەي بولۋ ءۇشىن ۇكىمەت قانداي شارا قولدانىپ وتىر دەپ, ەلىمىزدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق ساياساتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەرەكتى جانە ءبىر ماڭىزدى ساۋال قويعان ەكەن.
بۇل جەردە مۇنايشىلار: نەگىزىندە ۇكىمەت پەن مۇنايشىلار اراسىندا قاراما-قايشىلىقتار جوق دەپ وتىر. قاراما-قايشىلىق قىسقا مەرزىمدى مۇقتاجدىقتار مەن ۇزاق مەرزىمدى ماسەلەلەردە عانا بولىپ وتىر. قازىر ءبىرىنشىسى باسىم بولىپ تۇر. بىراق بۇل جاعداي قانشالىقتى ۇزاققا بارار ەكەن؟
دەسە دە, «KAZENERGY» سىندارلى ديالوگ جولىمەن كەلە جاتىرمىز دەپ مالىمدەپ وتىر. قاۋىمداستىق مۇنايعا سالىقتى قيسىنعا كەلتىرىپ سالۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن دايىنداپ قويدى. قمگ جانە «سامۇرىق-قازىنا»-نىڭ قولداۋىمەن سالانىڭ كومپانيالارىنا بىرىڭعاي قاراماي, سالىق جۇكتەمەسىن ۇتىمدى ەتۋ تۋرالى ۇكىمەتكە ۇسىنىستار جوبالارى جىبەرىلدى.
زارينا امراەۆا.
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا «ورتالىق ازيا مۇراتى» اتتى جاڭا مونوگرافيا تانىستىرىلدى
ايماقتار • بۇگىن, 00:05
شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى تۇرعىنداردى جەكە-جەكە قابىلدادى
ايماقتار • كەشە
جاستار • كەشە
ەلىمىزدە جاڭا اۆتوكولىكتەردىڭ ساتىلىمى ارتتى
قوعام • كەشە
قازاقستاننىڭ سەگىز وبلىسىندا تاسجولدارداعى قوزعالىس شەكتەلدى
قازاقستان • كەشە
ەرتەڭ استانانىڭ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
ناۋرىز ايىندا وتەتىن ۇبت-عا 184 مىڭ تالاپكەر قاتىسادى
ءبىلىم • كەشە
سەمسەرشى سوفيا اكتاەۆا ازيا جارىسىنىڭ جۇلدەگەرى
سپورت • كەشە
