04 ناۋرىز، 2011

«قارا التىننىڭ» بۇگىنى مەن ەرتەڭى

318 رەت كورسەتىلدى
بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدەن سىرتقا تاسىمالداناتىن مۇنايعا كەدەندىك باج سا­لى­عى تونناسىنا 40 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى. جاڭا سالىق كودەكسىندە كەيبىر سالىقتاردىڭ ستاۆكالارىن ءبىرشاما تومەندەتۋ، سالىقتىق اكىمشىلىك جۇيەنى جەتىلدىرۋ، ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا سالىنعان جالپى جۇكتەمەنى تومەندەتۋ، سونداي-اق ءوندىرۋشى سەكتوردان تۇسەتىن كىرىستى كوتەرۋ ماسەلە­لەرى قاراستىرىلىپ وتىر. ال مۇنايدىڭ قۇنى كۇننەن كۇنگە شارىقتاي باستاعاننان بەرى، مۇنايشىلار اراسىندا اتالمىش سالانىڭ تيىمسىزدىگى تۋرالى اڭگىمەلەر دە جيىلەۋدە. ەگەر دە وسى ءبىر وعاشتاۋ ماسەلەگە ماماندار مەن س­ا­راپشىلار تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق، ءسوز بولىپ جۇرگەن بۇل پروبلەمانىڭ سىرت قاراعانداعىدان دا ماڭىزدى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. قازاقستاندىق مۇنايشىلار سالىق كودەكسىن قۇر­مەت تۇتامىز دەپ وتىر. ويتكەنى ول وزىق، ءتۇسى­نىك­تى، ال ونىڭ شيكىزات سەكتورىنا ارتىلعان سالماقتى كوبەيتىپ، شيكىزاتتىق ەمەس سالانىڭ جۇگىن جەڭىل­دەتۋ ءپرينتسيپى ءوز جەمىسىن بەرۋدە. سونداي اق، سالىق كودەكسىنە سايكەس سالىقتىڭ ءمول­شەرى مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىنە پروپورتسيالى بولىپ وتىر. كودەكس قاتال، بىراق ادىلەتتى. بۇگىندە مۇناي­شى­لار­دىڭ سالىق كودەكسى مەملەكەتتىڭ بيزنەسكە دەگەن قا­تى­ناسىنىڭ بولجامدىلىعىن ايقىنداپ وتىر دەگەنىنە قو­سىلماۋعا بولمايدى. سالىق كودەكسى ونەركاسىپتىڭ دا­مۋىن بولجاۋعا، ينۆەستيتسيا تارتۋعا، ىسكەرلىكتىڭ ايا­سىن كە­ڭەيتىپ، ۇزاق مەرزىمدى سەرىكتەستىك قۇرۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرىپ وتىر. سونىمەن، كودەكس مۇنايشىلارعا قانداي مىندەت جۇك­تەپ وتىر؟ سالىق كودەكسىنە سايكەس، مۇناي كوم­پا­نيا­لارى ء(ونىمدى بولىسۋشىلەر كەلىسىمى بويىنشا ىستەيتىندەردى ساناماعاندا) باسقالار سياقتى – تاپقان پاي­دا­عا سالىناتىن سالىقتى جانە پقوس – پايدالى قاز­با­لاردى ءوندىرۋ سالىعىن تولەيدى. ەگەر تابىلعان پايدا شىعىننان 25 پايىزعا اساتىن بولسا، وندا جوعارعى پايداعا ستاۆكاسى 60 پايىزدان سالىق سالىنادى. وعان قوسا، مۇناي ەكسپورتىنا سالىناتىن رەنتا سالىعى ەسەپتەلەدى. بۇل سالىقتىڭ مولشەرى مۇناي باعاسىنا بايلانىستى مۇناي باعاسى نەعۇرلىم جوعارى بولسا، بۇل سالىقتىڭ مولشەرى دە سوعۇرلىم كوپ بولادى. مۇ­ناي­­شى­لار سونىمەن قاتار كورپوراتيۆتىك كىرىس سالىعىن تولەيدى، ەكو­لوگيالىق تولەمدەر جاسايدى. «KAZENERGY» قاۋىم­­­داستىعى ساراپشىلارىنىڭ ەسەپتەۋلەرىنشە، جال­پى العاندا شامامەن 33 ميلليون توننا مۇناي ءوندى­رەتىن ەڭ ءىرى 9 كومپانيا، ءبىر باررەل مۇنايدىڭ باعاسى 75 دوللار بولىپ تۇرعاندا، ورتاشا ساتۋ تيىمدىلىگىنىڭ (رەنتابەلدىكتىڭ) 21،6%-نا يە بولادى دا، سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسەنتى 63،38% قۇرايدى. ءبىر باررەلدىڭ باعاسى 95 دوللار بولعاندا، وسى كوم­پانيالار، مۇناي ءوندىرۋدىڭ اتالعان كولەمىن ساق­تاي وتىرىپ، تيىمدىلىكتىڭ 24،22%، ال سجك – (سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسيەنتى) 62،86%-نا يە بولادى. ياعني، كۇتكەنىمىزدەي، پايدا كولەمى ارتىپ، سالىق ءجۇ­ك­­تەۋ كوەففيتسيەنتى ازداپ تومەندەگەن. ءبارى دە قي­سىن­عا كە­لىپ تۇر. سوندا قاراما-قايشىلىق نەدە بو­لىپ وتىر؟ 2010 جىلدىڭ 16 تامىزىندا مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنە سالىناتىن كەب – كەدەندىك ەكس­پورت­تىق باج سالىعى قابىلدانباي تۇرعاندا، ەش­قان­داي قارا­ما-قايشىلىق بولماعان ەدى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىنا ءساي­كەس، شيكى مۇنايدىڭ ءبىر تونناسىنىڭ باج سالى­عى­نىڭ مولشەرى 20 دوللار بولسا، وسى جىل­دىڭ 1 قاڭ­تارى­نان باستاپ، تونناسىنا 40 دوللاردى قۇرادى. كەدەندىك باج سالىعى زەرتتەلگەن 9 كوم­پا­نيا­نىڭ «تيىمدىلىك – سالىق جۇكتەمەسىنىڭ كوەففيتسيەنتى» ارا­سال­­­ماعىن قالاي وزگەرتتى؟ «KAZENERGY» ما­مان­دا­رى­­نىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا، ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ءبىر توننا ءۇشىن 20 دوللار دەڭ­گەيىن­د­ە ەنگىزىلگەننەن كەيىن بۇل كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگىن 18،69% دەيىن ءتۇسىرىپ جىبەرسە، ال سجك 67،66%-عا دەيىن كوتە­رىل­گەن. ەكسپورتتى كەدەندىك باج سالىعى تولەم­دەرىنىڭ سوماسى شامامەن 80 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ەكسپورتتىق كەدەندىك باجدىڭ دەڭگەيى تونناسىنا 40 دوللار بولعاندا، ساتۋ تيىمدىلىگى 16، 17%-عا دەيىن تومەن­دەپ، ال سجك دەڭگەيى 72،21%-گە دەيىن كوتەرىلەدى. بۇل جاعدايدا تولەنگەن كەدەندىك باج سالىعىنىڭ كو­لە­مى شامامەن 160 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ەگەر تەو­ريا­لىق ەسەپتى قويا تۇرىپ، ءىس جۇزىندە قارايتىن بولساق، ءبىر سۇح­باتىندا «KAZENERGY» باس ديرەكتورى جانبولات ءسار­سەنوۆ اتاپ وتكەندەي، 2010 جىلى ەكبس (ەكس­پورتتىق كەدەندىك باج سالىعى) ءبىر تونناعا 20 دوللار بولعاندا، باج تولەۋشىلەردىڭ بارلىعى جالپى العاندا شامامەن 80 ملرد. تەڭگەدەن ايىرىلعان. كولەمى ەكى ەسە ارتىپ، ەكس­پورت­­تىڭ اۋقىمى سول قالپىندا قالعان جاع­دايدا، جوعال­تى­لا­تىن قارجىنىڭ سوماسى دا، ارينە، ەكى ەسە كوبەيەدى. قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ جاناما شى­عىن­دارىنا كاپيتالدانۋى مەن اكتسيالار باعاسى­نىڭ تومەندەۋى، جاڭا قورلاردى يگەرۋ ءىسىنىڭ توقىراۋى، ءوندى­رىس­تىڭ قىسقارۋى نەمەسە ءوسۋىنىڭ باسەڭدەۋى سالدارىنان ايىرىلىپ قالعان پايداسىن دا جاتقىزۋ كەرەك. ۇلگى رەتىندە «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىن الىپ قارايىق. ەكبس جۇمىس ىستەگەن ءۇش اي ىشىندە، كومپانيانىڭ نارىقتاعى كاپي­تال­دانۋى 1،5 ميلليارد دوللارعا تومەن ءتۇسىپ كەتتى. ال «قاز­مۇناي­گاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق-نىڭ نەگىزگى اكتسيونەرى بولىپ وتىرعان ۇكىمەتتىڭ جوعالتقانى 1 ميلليارد دوللاردى قۇراپ وتىر. بۇل ەكبس-تىڭ ارقاسىندا 2010 جىلعى بيۋدجەتكە تۇسكەن قاراجاتتان ەسەلەنە اسىپ تۇسەدى. ءبىر قىزىعى، كەزىندە قارجى مينيسترلىگى مۇناي ەكسپورتىنا كەدەندىك باج سالىعىن ەنگىزگەندە «قازاق­ستاندا جۇمىس ىستەيتىن مۇناي-گاز كومپانيالارىنا بۇنىڭ ايتارلىقتاي كەسىرى تيمەيدى. كومپانيالاردىڭ سالىق سالىناتىن تا­بىس­تارى ازايا­تىن­دىقتان كورپوراتيۆتىك كىرىس سالىعىنا قاتىستى تولەمدەر ازايادى. ەكس­پورتتىق كەدەندىك باج سا­لىعىن قابىلداۋدىڭ ءناتي­جە­سىن­دە جالپى سالىق جۇكتە­مەسى بار بولعانى 2،5-3 پايىز­دىق تارماققا كوتەرىلەدى» دەپ سەندىرگەنى ەستە. ال ءىس جۇزىندە، مۇلدە باسقاشا بولىپ شىقتى: ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى ءبىر توننا ءۇشىن 20 دوللاردى قۇراي تۇرىپ باررەلدىڭ باعاسى 60 دوللاردان اسقاندا، كوم­پا­نيا­نىڭ سالىقتىق جۇكتەمەسى 4-5 پايىزعا، ال ەكس­پورت­تىق كەدەندىك باج سالىعى ءبىر توننا ءۇشىن 40 دوللاردى قۇراعان جاعدايدا باررەلدىڭ قۇنى 75 دوللار بولسا سالىق جۇكتەمەسى 9 پايىزعا كوبەيەدى. پايدا كوزىن جوعالتىپ، بيۋدجەتكە دەگەن تولەمدەر كو­لەمi­نىڭ وسۋىنەن بولەك، نەلىكتەن مۇنايشىلار ەكس­پورت­تىق كەدەندىك باج سالىعىن الىپ تاستاۋدى قول­داپ وتىر؟ ءبىرىنشى سەبەبى – مۇنايدى سىرتقا شىعارۋ­دىڭ ەكسپورت­تىق كەدەندىك باج سالىعى ەكسپورتقا سا­لى­ناتىن رەنتا­لىق سالىقپەن قاباتتاسىپ وتىر. ياعني، مۇناي كوم­پانيا­لارى قوسارلانعان سالىق تولەيتىن بولدى دەگەن ءسوز. بار ايىر­ماشىلىعى تەك تولەۋ ءتا­سىل­دەرىندە عانا. رەنتالىق سالىق سالىق كودەكسىمەن بەلگىلەنگەن. ول پارلامەنتتە ۇزاق مەرزىمدى سالداردى باعالاي وتىرىپ، سالىق جۇك­تە­مە­سى­نىڭ اقىلعا قونارلىق كولەمىن كەشەندى تالقىلاۋ ءنا­تي­جەسىندە قابىلدانعان. مۇناي ەكسپورتىنىڭ رەنتالىق سالىعى ينۆەستورلارعا تۇسىنىكتى، ايقىن ءارى بولجاۋعا كەلەتىن مەحانيزم. ول ۇلتتىق قورعا تۇسەدى. ەكسپورتتىق كە­دەن­­دىك باج سالىعىن ۇكىمەت پارلامەنتتىڭ ماقۇل­داۋىن­سىز بەلگىلەيدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي ءتاسىل سالىق سالماعىنىڭ ەش بولجامعا كونبەي، ەش نەگىزسىز، ەش ەسەپتەۋلەرسىز وزگەرىپ، مۇناي-گاز سالاسى كومپانيالارى­نىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ وتىر. ەكسپورتتىق باج سالى­عى ەسەبىنەن تۇسكەن قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جىبەرىلىپ، سونىڭ جەتىسپەۋشىلىكتەرىن جابادى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەسەپتەۋلەرىنە سايكەس، مۇنايعا ەكب (ەكسپورتتىق كەدەندىك باج) ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا، بيۋدجەتكە 2011 جىلى 421 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءتۇ­سەدى دەپ كۇتىلۋدە. ەگەر دە مۇنايدىڭ سول ەكسپورتتىق كو­لەمiنە قوسارلانعان سالىقتىڭ سالىناتىنىن ەسەپكە ال­ما­ساق، بۇل، ارينە وڭتايلى ءىس. ەگەر دە مۇناي-گاز سالا­سى­نىڭ تيىمدىلىگىنە قاۋىپ تونبەگەندە عوي ەكب سالىعىن رەن­تا­لىق سالىقپەن قاتار تولەتۋدى بار بولعانى زاڭنىڭ سوراقىلىعى دەۋگە بولار ەدى، ەكب جاڭا سالىق كودەكسى قابىلدانعانشا كۇشىندە بولىپ، سودان كەيىن مۇنايدى ەكسپورتتاۋدىڭ رەنتالىق سالىعىنا اۋىستىرىلۋى كەرەك بولاتىن. ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت، كودەكس قابىلدانباي تۇرعاندا، ءبىر سالىقتىڭ ورنىنا ەكىنشى ءبىر سالىقتىڭ كەلەتىنى جوبالانعان بولاتىن.          «KAZENERGY» قاۋىم­داستىعىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قىركۇيەك ايىندا بول­عان وتىرىسىندا سالىق كەڭەسشىلەرى پالاتاسىنىڭ جەتەكشىسى اندرەي حورۋنجي بۇل جايىندا ەسكە سالدى. الايدا، مۇنايشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قىسقا مەر­زiم­دi مۇددەلەر سالانى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزiمدi كەلەشەگىنە بالتا شاپقانمەن بىردەي بولدى. ءبىر- ەكى جىل ىشىندە بۇل شارا قازىناعا قوسىمشا تابىس اكەلۋى مۇمكىن، بىراق ءبارىن الىپ قوياتىن بولسا، وندا كومپانيالاردىڭ ودان ءارى دامۋىنا ەشتەڭە قالماسى حاق. ەگەر دە ينۆەستيتسيا تابىسپەن قوسا ءوندىرىلىپ الى­ناتىنداي بولماسا، ونى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ نە قا­جەتى بار؟ نارىقتىق ەكونوميكادا كاسىپكەرلىكتى وزىنە شىعىن بولاتىنداي ەتىپ ينۆەستيتسيالاۋعا ءماجبۇر ەتۋگە بولمايدى. ەگەر بۇكىل تابىس سوڭعى تيىنعا دەيىن سالىق تولەۋگە كەتەتىن بولسا، ەشكىم دە ينۆەس­تي­تسيا­لامايدى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل ونسىز دا ءىرى كاپي­تال­دى كەرەك ەتەتىن سالا، ءارى ءوندىرىستىڭ اعىمداعى كو­لە­مىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قاشاندا قارجى كوزى كەرەك. كەن ورىندارىنىڭ سارقىلاتىن ۋاقىتى دا بولادى، سوندىقتان جاڭا كەن ورىندارىن گەولوگيالىق بارلاپ ءارى كەن قازۋ جۇمىستارىن ۇزبەي جۇرگىزىپ وتىرۋ كەرەك. وتكەن داعدارىس مۇنايشىلاردىڭ احۋالدىڭ ءوز­گەرۋىنە جانە تابىستارىنىڭ تومەندەۋىنە قانشالىق­تى سەزىمتال كەلەتىنىن اڭعارتقان بولاتىن. «كوپتەگەن كومپانيالارعا ءوندىرىستى قىسقارتۋعا، ال باسقالارىنا – ينۆەستيتسيالىق جوسپارلاردى قاي­تا قا­راپ، مۇناي شىعارۋ قارقىنىن وزگەرتۋگە تۋرا كەلدى»، دەپ ەسكە سالدى جانبولات سارسەنوۆ. بۇل سالا ءون­دىرىس كولەمىن ارتتىرعانىمەن، ونىڭ قارقىنى ءبا­سەڭ­سىپ قالدى: 2009 جىلى 76،45 ميلليون توننا ءوندى­رىل­گەن بولسا، وتكەن جىلى ءونىمنىڭ مولشەرى 79،5 ميلليون توننا بولدى. ال بۇعان دەيىنگى ءوسىمنىڭ دەڭگەيى ەكى ەسە ءتۇسىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە، ۇكىمەتتىڭ جوسپارى بويىنشا، 2015 جىلى مۇناي ءوندىرۋ 100 ميلليون تونناعا جەتۋ كەرەك، ول ءۇشىن بۇل سالاعا ينۆەستيتسيالار قاجەت. سونىمەن قاتار، مىسالى «قازمۇنايگاز» سياق­تى كومپانيالار­دىڭ ءداستۇرلى ءوڭدىرىس ايماق­تا­رىندا مۇناي ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى وتە جوعارى. جانە كاسىپكەرلىكتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتى­رۋ ءۇشىن ءاربىر دوللار ماڭىزدى. بۇل جاعدايدا ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعىنىڭ وسكەنى كومپانيا جۇمىسىنا ەلەۋلى كەسىرىن تيگىزۋدە. قازىرگى سالىق سالۋ جۇيەسىنىڭ وزىندە دە كوپتەگەن جوسپارلار ءتيىمسىز بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە، ۇكىمەت ءتيىمسىز كەن ورىندارى بويىنشا قاۋلىعا قول قويعان. دەسە دە، ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل ماسەلەنى وڭ­تايلى شەشۋدەگى شارالاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىڭ قي­سىنعا كەلەتىن سالىق ساياساتى بولا الار ەدى. ويتكەنى، سالىق جۇكتەمەسى بىردەي بولعاندا، كەيبىر ۇڭعىمالار مەن مۇناي كەنىشتەرىن ءالى دە يگەرە بەرۋگە بولادى، ال سالىق سالماعى باسقالاي بولسا، ول كەنىشتەردى جاۋىپ، وزگەلەرىن بۇرعىلاۋعا تۋرا كەلىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە، كەدەندىك باجدىڭ بولجاۋعا كەلمەيتىندىگى مۇ­ناي باعاسىنىڭ بولجاۋعا كونبەيتىندىگىمەن استارلاسىپ، جۇدىرىق ۇستىنە جۇدىرىق بولىپ، مۇناي-گاز سالاسى قوسىمشا تاۋەكەلدەرگە تاپ بولۋدا. كەدەندىك باج تاقىرىبى تالقىلانعان سايىن، دايەك رەتىندە رەسەيدىڭ ۇلگىسى تىلگە تيەك بولىپ ءجۇر. ساراپ­شى­لار ءويتىپ سالىستىرۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيدى. بىرىنشىدەن، رەسەيدە رەنتالىق سالىق جوق، ونىڭ ۇستىنە، بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا پقوس (پايدالى قاز­با­لار ءوندىرۋ سا­لى­عى) نولدىك مولشەرلەمەمەن سانالا­دى. ەكىنشىدەن، ون­دا­عى مۇ­ناي­دىڭ ەلەۋلى بولىگى وڭدەۋ­دەن ءوتىپ، ەل ىشىندە عانا تۇتى­نى­لادى. سول سەبەپتى رەسەيلىك مۇناي وندىرۋشىلەرگە سىرت­قا شيكى مۇنايدى ەمەس، دايىن ءونىمدى شىعارۋ ءتيىمدى. ءۇشىن­شىدەن، مەملەكەت سارقىلعان، قايتا يگەرىلىپ جات­قان نەمەسە كۇر­دەلى كەن ورىندارى ءۇشىن سان ءتۇرلى سالىق جۇيەسىن قا­را­ستىرعان. رف ۇكىمەتى 2020 جىلعا دەيىن مۇ­ناي ءون­دىرۋ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن سالىقتاردى ازاي­تىپ، ۇنەمدەلگەن قارجىنى مۇناي ءوندىرىسى مەن مۇناي وڭدەۋگە باعىتتاۋدى تالاپ ەتپەكشى. اتاپ ايتار بول­ساق، رەسەي ۇكىمەتى مۇناي كومپانيالارى ءۇشىن 2020 جىل­عا دەيىن سا­لىقتى 73%-دان 65%-عا دەيىن تومەن­دەتپەكشى. مامان­دار­دىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا، ءبىزدىڭ بەتالىسى­مىز كەرىسىنشە. ەكسپورتتىق باج سالىعى ەنگىزىلگەلى بەرى ىلەسپە گاز­دى كادەگە جاراتۋ سەكىلدى ماڭىزدى الەۋمەتتىك جو­با­لاردى قارجىلاندىرۋعا كەرەكتى تابىس ازايدى. وسى­عان بايلانىستى، ىسكە تارتىلعان نەسيەلەر سوما­سى دا ءوسىپ، ءوندىرىس ورىندارى قوسىمشا شىعىنعا ۇشىرادى دەيدى، «KAZENERGY»-گە كىرەتىن كوم­پا­نيا­لاردىڭ ءبىرى. باسقالارىنىڭ ايتۋلارىنا قارا­عان­دا، مۇنايدى از كولەمدە وندىرەتىن كىشىگىرىم كومپانيالار، نەگىزگى جۇمىستى اتقارۋعا كەرەكتى قارا­جات­تان باسقا، ارتىق قارجىلارى جوق ەكەن. ەگەر كومپانيالاردا ونداي ارتىق اقشا بولسا عوي، ولار، ءسوزسىز ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك باعدارلامالارىن قارجى­لان­دىرۋعا باعىتتالار ەدى. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپ تەك كومپانيالار اراسىندا عانا كوتەرىلىپ جۇرگەن جوق، سونىمەن قاتار، «KAZENERGY» قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيلەس­تىرۋ كەڭە­سىن­دە دە تالقىلانىپ ءجۇر. قاۋىمداستىقتىڭ اتقارۋ­شى ديرەكتورى نۇرلان وتەنوۆ بۇل ماسەلەدەگى ەڭ كە­لەڭ­سىز جاعداي، «كومپانيالار وزدەرىنىڭ ينۆەس­تي­تسيا­لىق تار­تىم­دىلىقتارىنىڭ ناشارلاعاندىعىن» العا تارتادى، ال «ەكب دەڭگەيىنىڭ قالاي بەلگىلەنەتىنى ءتۇسى­نىكسىز بول­عاندىقتان، ولار بولاشاقتا مىندەتتى تولەم­دەر كولەمى­نىڭ قانداي بولارىن بولجاي المايدى»، دەپ ەسەپتەيدى. جانبولات سارسەنوۆتىڭ ايتقاندارىن تاعى دا ەس­تەرىڭىزگە سالا كەتسەك، 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قا­بىل­دانعان جاڭا سالىق كودەكسىندە، كومپانيالار ءوز­دەرى­نىڭ تيىمدىلىكتەرىن 25 پايىزدان ارتىق دارەجەدە ساق­تاپ قالۋ كەرەك دەلىنگەن. «KAZENERGY» مۇشە­لەرى البەتتە، وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارا­تىن بولادى، بىراق ەندى كومپانيالار وزدەرىنىڭ قى­ز­مەت­­كەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن، الەۋمەتتىك كومەكتەردى قى­س­­قار­تىپ، مامانداردى وقىتۋ مەن قايتا دايارلاۋدا ۇنەم­دەۋلەرىنە تۋرا كەلەدى، دەيدى مۇنايشى. «جاقىندا ۇكىمەت 2010-2014 جىلدار ارالىعىن­داعى مۇناي-گاز سەكتورىن دامىتۋ جونىندە قۇنى 34 ميل­ليارد قۇرايتىن باعدارلامانى بەكىتىپ، ونىڭ با­سىم بولىگى كومپانيالاردىڭ ءوز قارجىسى مەن نەسيەلەرى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى دەپ ۇيعارعان ەدى، دەپ قاۋىمداستىق ەسكە سالىپ وتىر. ماسەلەن، قمگ مۇناي وڭدەۋدى 25 پايىزعا كوتەرىپ، ونى 87-90%-عا تەرەڭدەتىپ، رەسپۋبليكامىزدى ساپالى موتور جانارمايىمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ميللياردتاعان دوللار جۇمساۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل مۇنايشىلارعا سالىنعان ينۆەس­تي­تسيالىق جۇكتەمەلەر ءوسىپ، مىندەتتەر كوبەيدى، ال ين­ۆەس­تيتسيالىق مۇمكىندىكتەر تومەندەپ بارادى دەگەن ءسوز. بۇل ماسەلەنىڭ تولىق دايەكتەمەسىن قازاقستان رە­س­­پۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ اتىنا جىبەرگەن سۇ­را­عىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ميحايل بورتنيك بايانداعان بولاتىن. ەكب پرينتسيپتەرى سالىق كودەكسىنە نەگىز بولعان قاعيدالارعا قايشى كەلەتىندىگىن اتاپ ءوتىپ، زاڭدى سۇراقتار قويىپ وتىر. اتاپ ايتار بولساق، مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنا ەكب ءوز اسەرىن قالاي تيگىزۋى مۇمكىن دەگەن ماسەلەنى قارجى مينيسترلىگى مەن سالالىق مينيسترلىكتەر تالقى­لا­دى ما. اسىرەسە جەدەلدەتىلگەن ين­دۋستريالاندىرۋ مەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى شەتەلدىك كاپيتالدىڭ ءبىرتالاي كولە­مىن تارتۋدى كوزدەيتىندىكتەن، ينۆەستورلاردىڭ كوز­قا­راسىنا جانە قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق احۋال­عا مۇنداي شەشىم قانداي اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەلدەگى سالىق ءتارتىبى بولجاۋعا كەلەتىندەي بولۋ ءۇشىن ۇكىمەت قانداي شارا قولدانىپ وتىر دەپ، ەلىمىزدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق ساياساتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەرەكتى جانە ءبىر ماڭىزدى ساۋال قويعان ەكەن. بۇل جەردە مۇنايشىلار: نەگىزىندە ۇكىمەت پەن مۇنايشىلار اراسىندا قاراما-قايشىلىقتار جوق دەپ وتىر. قاراما-قايشىلىق قىسقا مەرزىمدى مۇق­تاج­دىقتار مەن ۇزاق مەرزىمدى ماسەلەلەردە عانا بو­لىپ وتىر. قازىر ءبىرىنشىسى باسىم بولىپ تۇر. بىراق بۇل جاعداي قانشالىقتى ۇزاققا بارار ەكەن؟ دەسە دە، «KAZENERGY» سىندارلى ديالوگ جولى­مەن كەلە جاتىرمىز دەپ مالىمدەپ وتىر. قاۋىمداستىق مۇنايعا سالىقتى قيسىنعا كەلتىرىپ سالۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن دايىنداپ قويدى. قمگ جانە «سامۇرىق-قازىنا»-نىڭ قولداۋىمەن سالانىڭ كومپانيالارىنا بىرىڭعاي قاراماي، سالىق جۇكتەمەسىن ۇتىمدى ەتۋ تۋرالى ۇكىمەتكە ۇسىنىستار جوبالارى جىبەرىلدى. زارينا امراەۆا.
سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار