04 ناۋرىز، 2011

وي ورمانى

341 رەت كورسەتىلدى
(ەسسە) دۇنيەدە ادامداردىڭ بiر-بiرiنە مەيiرiم-شاپا­عاتى، iلتيپاتى مول بولىپ، بiر-بiرiنiڭ با­عاسىن بiل­گەننەن ارتىق ەشتەڭە جوق ەكەن. ەگەر وسى قا­را­پايىم قاعيدا ساقتالسا، ادامدارعا الاڭ­سىز ءومiر ءسۇرۋ اسا قيىنعا سوقپاس ەدi. كوپتi كور­گەن كونە­كوزدەر ايتپاقشى، وندايدا كەزدەسكەن قيىندىق ەر- ازامات ءۇشiن ەشتەڭە ەمەس، تەك قىر­سىعىنان ساقتاسا بولعانى، دەپ ءوزiڭدi ءوزiڭ جۇ­باتقىڭ-اق كەلەدi. سول قىرسىق تابان استى­نان پايدا بولىپ، سوڭعى ۋاقىتتا ءوزiم جا­نىم­مەن جاقسى كورەتiن ەكi ادامنان ايرىلىپ، جا­بىر­قاۋ كۇي كەشتiم. جابىرقاۋ بولعاندا دا، رۋحاني جابىعۋ. ويتكەنi ەكەۋi دە رۋحى بيiك، رۋحانيات ادامدارى ەدi. بالكiم، مۇ­نىمىز دا اسى­لىق بولار، تاعدىردىڭ جازمىشى شىعار. الايدا «اكەم ولگەن كەزiندە دە بۇل مەنi ورتەمەگەن ساعىنىش» دەپ ۇلى تولەگەن اقىن ايت­پاقشى، سا­عىنىش، دەگەن بiر جارالى جانرمەن اۋىر­عالى دا قىرىق كۇن زىر ەتiپ وتە شىعىپتى. سول ەكi اياۋلى جاننىڭ بiرi – قادىر اعا مىرزا ءالي. ءوزi قىسقا عانا اتاۋدى «قا-ل-ي-ي» دەپ سو­زىپ ايتىپ، كۇنارا تەلەفون شالاتىن ۇلى قا­زاقتىڭ قوڭىر داۋىسى ەندi ەستiلمەيدi. ەندi قاي­تالان­بايتىن ونداي داۋىستى جازىپ الىپ قا­لاتىن پىسىقتىق قانىمىزعا باسقانىڭ قانى ارا­لاسپاسا، ناعىز قازاققا قايدان كەلسiن. قادىر اعا الپىس جاسقا تول­عاندا «ەگەمەن قازاق­ستان­دا» «دالا دومبىراسى» دەگەن ەسسەم جا­­رىق كوردi. اقىننىڭ تويىن باتىس قازاق­ستان وبلى­سى دۇركiرەتiپ وتكiزدi. سول كۇن­دەرi ءتۇن اۋا پاتەر تەلەفونى بەزiلدەپ قويا بەرسiن. «ەگە­مەن­نiڭ» وسى وبلىستاعى تiلشiسi، تا­نى­مال قا­لامگەر تەمiر قۇسايىن ەكەن. شەشەن ءسوي­لەي­تiن تەمكەڭ قاداعاڭنىڭ تويى دۇرiلدەپ ءوتiپ جات­­قانىن، ەسسەمنiڭ توي مiنبەرiنەن اتال­عا­نىن، اسiرەسە اقىننىڭ ريزا ەكەنiن اي­­تىپ اقجارىلقاپ اقپارات جەت­كiز­دi. اۋەلدە جازۋىن جا­زىپ الىپ، «وسى دۇنيەمنiڭ اسەرi قالاي بولار ەكەن، اسا تالعامپاز، تەكتi دارىنعا ۇناي قويار ما، ودان دا ارحيۆiمدە جاتا بەرسە قايتەدi» دەگەن الۋان ويدىڭ قۇ­شا­عىندا بولعانمەن، مىنا تەلەفون­دا­عى ءسوز ۇيقىمدى شايداي اشتى. «جى­بىر­لاپ قالعان قول بiردەڭە iستەمەسە وتىرا ال­مايدى» دەپ بiر اپامىز ايتپاقشى، جازىپ قال­عان قول دا تىنىش وتىرا المايدى ەكەن. بار قا­زاق قادiر تۇتاتىن قادىردىڭ شىعار­ما­شى­لى­عى، بولمىسى، تiرشiلiگi تۋرالى ءتۇزiپ جۇرەتiن ويلارىمىزدىڭ ەل تاراپىنان ىستىق iلتيپاتقا يە بولۋى، شىنى كەرەك، شابىس تiلەيتiن، ماقتان ەستiگiسi كەلiپ تۇراتىن البىرت كوڭiلگە وت الا كەل­گەنi دە راس ەدi. ونىڭ ۇستiنە مەكتەپ قا­بىر­عاسىنان، ستۋدەنت كەزدەن قادىرمەن اۋىرعان بiز ونىڭ الدىندا قارىزدار ءتارiزدi ەدiك. اراگiدiك امانداسىپ قانا قوياتىن اقىنمەن، مi­نە، سودان بەرi 15 جىلدان استام ۋاقىت جۇپ جازبادىق. باياعىدا بiرەۋ: «مەن ابىلايحاننىڭ اربا­سىن ايداعان ارباكەشتiڭ كورشiسiمiن»، دەپتi عوي. اۋەلدە سول بايعۇستىڭ كۇيiن كەشiپ باستاعان بiز دە كور­شi­لiكتەن الىستاپ، ايرىلماس اعايىنعا اينالىپ كەت­تiك. العاشقىدا قيىنداۋ كiسi بولار دەپ جۇرگەن ويى­مىزدان ءتۇبiر دە قالمادى. ولەڭدەرi قانداي قاراپايىم، حالىقتىق بولسا، ءوزi دە سونداي بولىپ شىقتى. ەڭ العاشقى اقىنعا ايتقان ءسوزiمiز «تو­يى­ڭىز قۇتتى بولسىن» ەدi. سوندا اعانىڭ ايت­قا­نى: «سەندەرگە توي كەرەك، ماعان وي كەرەك»، بول­دى. ۋا­قىت­تىڭ قادiرiن بiر كiسiدەي بiلەتiن اقىن­نىڭ بۇل ءسوزiن قوس­تاماسقا شارا جوق ەدi. سودان باستاپ بiزدiڭ ءومi­رiمiزدە شىن مانiندەگi وي كەشۋلەر باستالدى. قادىر­دىڭ وي ورمانىنا ەنىپ كەتە باردىق. قادىرمەن ءار كەزدەسۋ ءار قازاق ءۇشiن تەگiن ءوت­كەنiن كورگەنiم جوق. ونىمەن ءار كەزدەسكەن قىس­قا عانا ءساتتiڭ وزiندە تەلەگەي-تەڭiز iلiمنiڭ بiرنەشە بەتiن پاراقتاپ شىققان بولار ەدiك. تiپتi ول كiسiمەن كەزدەسپەي-اق سىرتتاي ءتانتi بو­لاتىنداردى دا كوپ كەزدەستiردiك. بiردە كiلەڭ دارiگەرلەر جينالعان بiر ورتاعا كەز بولدىم. ادەت­تە ورتاسى ورىسشا بولىپ كەلەتiن بۇل قا­ۋىم­نان اسا كوپ اڭگiمە دە كۇتپەيسiڭ عوي. سول وتى­رىستا قۇدايبەرگەن بەكiشەۆ دەگەن ءانشi «اتا­مەكەندi» ورىندادى. بiر كەزدە قاسىمدا وتىرعان بiر دارiگەر: «قازاقتىڭ ءسوزiن ايتامىن دا، قاراڭىزشى، «كۇننiڭ كوزi ۇياسىنا، قيماي ونى باتادى ەكەن» دەيدi. قانداي عاجاپ ءسوز. وسىن­داي ءسوز جازعان ادام دا جەر باسىپ، ءدۇ­نيە­گە سىيىپ ءجۇر-اۋ»، دەدi. ال ەندi بۇعان نە دەيسiز؟! بۇل زاماندا اشتان ولەتiن جاعداي جوق. Iز­دە­نەمiن، ەڭبەكتەنەمiن دەگەن ادامعا بۇ­رىن­عى­دان بەتەر جول اشىق. تەك iستiڭ كوزiن تابا بiل­سەڭ. اركiم ءوز قابiلەتiنە قاراي ءومiر كەشەدi. الايدا ونەردiڭ ادامىنا قاشاندا قاي ورتا بول­سىن ولقى سوعىپ تۇراتىنى، ونىڭ تالابىن تەك قانا ءوز كەڭiستiگi قا­ناعاتتاندىراتىنى بەل­گiلi عوي. سوندايدا ونداي كiسiگە قادىر كەزدەسسە دەپ تiلەيسiڭ. ءسiرا، ونىڭ باقىتتان باسى اينالار ەدi. زامان نارىققا كوشiپ، ەل كوڭiلi ەلەڭ-الاڭ­عا ءتۇس­كەن شاقتا بiز دە ءوز قاعىمىزدان جەرiنە باستا­عان­داي بولىپ ەدiك. ءومiر بويعى ارمان­دا­عان كاسi­بiڭدi بiر ساتتە تاستاي قاشىپ، كۇنكورiس قامى­مەن قۋ تiرلiكتiڭ سوڭىنا ءتۇسiپ، ءاپ-ساتتە بايىپ، شەكەمiز شىل­قىپ كەتەتiندەي كورiن­گەن­بiز. بىلايشا ايتقان­دا، ول بiر جار شەتiندە تۇرعان كەز ەدi عوي. ءوز با­سىمدى وسىناۋ ءسات سايىنعى سۇمدىق تولقۋلار­دان قۇتقارعان قا­دىر اعا ەدi. سول جىلدارى قادىر اعا «جازمىشتى» جا­زىپ بiتiردi دە، «جاس الاشقا» ۇسىندى. «جاز­مىش­تان» سوڭ «يiرiمدi» جازدى. زاماننىڭ ءتۇرi مى­ناۋ، ال قادىر اعا شابىتىنا قايتا مiنiپ، جاس جiگiتتەرشە جالىنداپ، جانىعىپ جۇمىس iستەدi. تالانتتى كiسiگە داۋا جوق. ول زامانعا تەز بە­يiمدەلەدi. بۇل كەزەڭنiڭ دە سىرىن قادىر اقىن تاپ باسىپ تانىدى. تالابىن، ويىن، مۇ­را­تىن بiلە قوي­دى. ول قازiرگi جاستاردىڭ تۇرعى­سى­نان ويلاي بiلەتiن ويپاز ەكەندiگiن تاعى بiر مارتە دالەلدەدi. بiر كۇنi قادىر اعا ماعان: «سەنiڭ ءوزi كi­تابىڭ شىعىپ پا ەدi?» دەدi. «قايدان شىقسىن، قازiر كiتاپ شىعاراتىن زامان با؟» دەدiم. «جوق، بۇلاي بول­ماي­دى. سەن كiتابىڭدى دايىندا، ال­عىسوزدi ءوزiم جازامىن»، دەدi. وسىدان كەيiن اۋەلدە بiر ورىندا تۇراقتاماي، نiلدەي بۇزى­لىپ جۇرگەن كوڭiل ورنىق­قانداي، بiر ءۇمiت پايدا بولا باستادى. قادىر اعا وي سالىپ، ءار جەردە شاشىلىپ جاتقان دۇنيەلەرiمدi جيناي باس­تادىم. سودان اراعا جىلدار سالىپ «قا­زىعۇرت» باسپاسىنان «ونەر-ءومiر» دەگەن كiتابىم اقىن­نىڭ العىسوزiمەن شىقتى. ارينە، بۇل ويىمدى ماقتان ءۇشiن ايتىپ وتىر­عانىم جوق دەسەم، ەشكiم سەنبەيدi. قا­زاق­تىڭ قا­دىرى ماقتاپ جاتسا، قۋانبايتىن جى­نىڭ بار ما؟ ايتايىن دەگەنiم، اقىنمەن شى­عار­ماشىلىق باي­لانىستىڭ ارقاسىندا «جاس الاش» جىلدار بويىنا ونىڭ ەكi كiتابىن ۇزبەي جاريالادى. بۇل بiز ءۇشiن دە، وقىرمان ءۇشiن دە ۇلكەن ولجا بولدى. باسى­لىم­نىڭ قيىن كەزدە تارالىمىنىڭ ارتۋىنا زور ىقپالى بولدى. وقىر­مان­نىڭ وسىنشا ءومiردi، وسىن­شا قىزىقتى، قيىن، كۇردەلi تاعدىر­لاردى، قۇبىلىستاردى، جا­ڭا­لىقتاردى، وقيعالاردى ومiرباقي بiلمەي ءيا وقى­ماي، ەش جەردەن كەزدەستiرمەي كەتۋi دە ابدەن مۇمكiن ەدi عوي. دەمەك، بiز قادىر ارقىلى وقىر­مان­نىڭ شىن مانiندەگi تالانت-تاعدىر تۋرالى تانىم-تۇسiنiگiن، وي ءورiسiن مولايتتىق، بiر ساتىعا كوتەردiك دەپ بiلدiك. بiرەۋلەر ومiرباقي iزدەگەنiن «جازمىشتان» تاۋىپ جاتتى. كەيبiر تۇسiنiكسiز قۇبىلىستاردىڭ سىرىنا «جازمىشتان» جاۋاپ تاپ­تى. وعان دالەل «جازمىش» جاريالانعان بiر جىل بو­يىنا رەداكتسيا تەلەفونى جيi سىڭعىر­لا­دى. جولعا شىقساڭ الدى­مىز­دان «جازمىش» كۇتiپ تۇر­دى. كوزدەن تاسا قىلىپ العان نومiرلەردi رە­داكتسياعا iزدەپ كەلiپ، «تاۋىپ بەر» دەپ الەك سال­عان­دار دا بول­دى. ارينە، بۇلاي iستەۋ تەك قازاق­تىڭ عانا قولىنان كەلەدi. جۇرت جاقسى كiتاپقا شولiركەپ جۇرگەن شاقتا بۇنىڭ اسا قاجەت iس ەكەنiن تۇسiندiك. اۋەلگi ويى­مىزدىڭ ۇدەسiنەن شىق­تىق. مۇنداي iستiڭ قاجەتتiگiن بiزگە قادىر جاق­سىلاپ تۇرىپ سەزiندiردi. بۇدان كەيiن ءوز باسىمدى كيوسكi اشقان ادام­عا تاڭدانا قاراپ جۇرەتiن اۋەلدەگi پەندەشiلiك ويلاردان ارىلتىپ، توسقاۋىل قويىپ، قىسقاسى، مەنiڭ الداعى ومiرiمە كۇرت بەتبۇرىس جاساپ، ءباسپاسوزدiڭ بوساعاسىنا بايلاپ قويدى. بۇل بۇل ما، بiر كۇنi تەلەفون شالىپ: «قال-ي-ي، مەن مىنا «تاڭ-شولپان» دەگەن جۋرنالعا ابە­كەڭ­نiڭ شاقىرۋىمەن قىزمەتكە تۇرىپ جاتىر­مىن. مەن ساعان بiر قىزىق ايتايىن، مىناداي شەشiمگە كەلiپ وتىرمىن»، دەگەندە بارىپ، iشiم­نەن جۇپتاپ قويعان ويىمدى اعانىڭ كوڭiلiنە كەلمەيتiندەي ەتiپ ايتۋعا ءوزiمدi دايىنداپ تا ۇلگەرگەنمiن، بiراق قاداعاڭ سۇڭعىلا كiسi عوي، «جوق، سەنi قىزمەتكە شاقىرساق ءبارiبiر كەل­مەي­سiڭ، سەن مەن بiلسەم بار عوي، اڭگiمە جازاتىن ادامسىڭ. سەبەبi، ماقا­لا­لارىڭنان اڭگi­مەنiڭ سا­رىنىن، اڭگiمەگە ءتان قاسيەتتەر بايقايمىن، سەزiلەدi. بiزگە بiر دۇنيە ۇسىن»، دەدi. ەرتەرەكتە امانكەلدi سەمبيننiڭ ومiرiنەن «سەنور ساتتاروۆ» دەگەن بiر اڭگiمە جازعان ەدiم. سول اڭگiمەنi تولىقتىرىپ، حيكايات جازىپ ءجۇ­رەتiنمiن. وسى حيكاياتتى ۇسىندىم. سودان بiر كۇنi «تاڭ-شول­پان» جۋرنالىنىڭ بiرiنشi بە­تiنەن باستاپ جاريا­لاندى. سول جولى قادەكەڭنiڭ ءوز قۋانىشىنان بەتەر قۋانعانىن كوردiم. كە­يiننەن بۇل حيكاياتقا ءابدi­جا­مىل نۇرپەيiسوۆ اۋرۋحانادا جاتقان جەرiنە شا­قىرىپ الىپ جاقسى پiكiر بiلدiرiپ، بۇل قادىر اعا ءۇشiن دە ەكi مارتە ابىروي بولعانىنا، اعانىڭ سەنi­مiنەن شىق­قانىما كادiمگiدەي كۇمپيiپ، جۋرنا­ليس­تيكانى تاستاپ شىعىپ، «بايۋ» جولىنا تۇسەمiز دەگەن بiر كەزدەگi ارمانمەن بiرجولاتا قوشتاستىق. قاي باسىلىمدا قىزمەت ەتسەك تە اعامەن باي­لانىسىمىز بiر ساتكە ۇزiلگەن ەمەس. «الماتى اق­شا­مىنا» كەلگەن كۇننەن باستاپ بiزدiڭ تۇراق­تى اۆتو­رىمىزعا اينالدى. اۆتور عانا بولىپ قوي­ماي، قىز­مەتكە تۇردى. سۋ جاڭا افوريزمدەرiن جاريالاي باس­تادىق. جۇرتتىڭ پiكiرi كەرەمەت. ءار كۇن سايىن بiرنەشە ادام رەداكتسياعا تەلەفون شالادى. «قۇداي-اۋ، وسىنشا وي كiپ-كiشكەنتاي، تۇيعىنداي ادامنىڭ قاي جەرiنەن شىعادى؟» دەپ تاڭقالادى. شىنىندا دا بiر-ەكi جولدان عانا تۇ­راتىن افوريزمدەردiڭ قاي-قايسىسىنان دا بول­سىن بۇگiنگi كۇننiڭ بولمىسىن بەدەرلەيتiن قان­شاما جاۋاپ تابۋعا بولار ەدi. ەش­كiمنiڭ iزiنە ءتۇ­سiپ، تۇندە كولەڭكە iزدەپ ماقالا جازباي-اق، بiر-اق اۋىز ءسوزدiڭ قۇدiرەتiمەن دە گازەت شىعارۋعا بولاتىنىن ۇقتىرىپ ەدi بiزگە قاداعاڭ. تiپتi بiرiنشi بەتتەن «اقشامنىڭ» افوريزمi» دەپ اقىن ءسوزiن ءوزiمiز يەلەنiپ تە الاتىنبىز. افو­ريزم­دەردiڭ ومiرشەڭ بولعاندىعى سونشا، بيلiك دالiزiندە كوبiرەك جۇرەمiز عوي، سوندا ادەبيەتتەن الىس ادام­داردىڭ قاداعاڭ شىعاتىن كۇندi اسىعا كۇتiپ، قويىن داپتەرiنە ءتۇرتiپ جۇرەتiنiن دە باي­قاپ قالاتىنبىز. قىسقاسى، افوريزمدەر بiزدiڭ قالىڭ وقىرماننىڭ ويىنان ءدوپ شىققان دۇنيە بولدى. كەي كۇندەرi بۇل ءنومiر قولىنا تۇسپەي قالعانداردىڭ رەداكتسياعا ات سابىلتىپ جە­تە­تiن­دە­رi دە جوق ەمەس ەدi. سول كۇندەرi ءاسانالi ءاشiم­ ۇلىنىڭ كۇندەلiگi دە قوسا جاريا­لا­نىپ، ەكi ءجۇي­رiك قوسا شاۋىپ، رۋحاني كەڭiستiكتە كول-كوسiر قۋا­نىش بولىپ، كوڭiلiمiز اسىپ-تاسىپ ءجۇر­گە­نiن دە قالاي جاسىرايىق. سونداي كۇندەردە قاشاندا ءازiلi دايار تۇراتىن اساعاڭ: «ءاي، مىناۋ قادىر­دىڭ قالىساتىن ءتۇرi جوق قوي»، دەيتiن. تاعى بiر كۇنi اسەكەڭ: «ءاي، مەنiڭ ناقىلدارىم ازايىپ قالدى-اۋ دەيمiن، قادىر اعاما زۆانداپ قارىزعا افوريزم سۇ­را­سام قايتەدi»، دەپ تاعى دا بiر iشەك-سiلەمiزدi قا­تىراتىن. مۇندايدا قالىساتىن قا­داعاڭ با، قال­جى­ڭىن ادەتتەگiدەن جۇمسارتىپ، «ءاسانالi ورتايمايدى، ويلى جiگiت قوي» دەيتiن. بۇل ومiردە قىزىق كوپ قوي. جۇرت قاراپ جۇرە مە، وسىلاي بiر رۋحاني ولجاعا ەلدi كەنەلتتiك دەپ ءجۇر­گەنiمiزدە باسقالاردى كوزi كورمەيتiن بi­رەۋ­لەر «نەمەنە، قادىردان باسقا ادام جوق پا؟» دەپ اتىنان ات ۇركەتiن بiر جاقتارعا ارىز دومالاتىپ تا جiبەرiپتi. قازاقتىڭ بار تۇلعالارىنا تەك قانا قازاق دەپ قارايتىن بiزدiڭ بيiك ولشەمiمiزگە ءبارiبiر سى­زات تۇسكەن جوق. الدەكiمدەردiڭ بوستەكi سوزiنە بولا جو­لىمىزدان جاڭىلعان جوقپىز، جاريا­لاۋ­دى جال­عاستىرا بەردiك. ويتكەنi بiزگە ەشكiمدi الا­لامايتىن، اۆتور تاڭدامايتىن قالىڭ وقىر­ماننىڭ پiكiرi قىم­بات ەدi. سوندىقتان اقىننىڭ افوريزمدەرi «الماتى اقشامىندا» ءوزi ومiردەن وتكەنشە ءار بەيسەنبiدە بەس جىلدان استام ۋاقىت جارىق كوردi. بiز بۇل iسi­مiزدi مiندەتسiنبەيمiز. تۇلعانىڭ الدىنداعى پارى­زى­مىزدى وتەدiك دەپ بiلەمiز. ونىڭ ۇستiنە قادىر اعانىڭ 75 جىل­دى­عىنا بايلانىستى قابىلداۋ كە­زiندە الماتى قالاسىنىڭ اكiمi، ەلجاندى، ۇلتجاندى ازامات احمەتجان سماعۇل ۇلى ەسiموۆتiڭ ءوزi افوريزمدەر تۋرالى تەرەڭ وي بiلدiرگەنiن دە ەستiدiك. قالاباسىنىڭ وسى باعاسىنىڭ ءوزi بiزدiڭ ۇلت ءۇشiن قانداي iسكە بەل شەشiپ كiرiسكەنiمiزدiڭ ءدا­لەلi بولسا كەرەك. زامانا تiپتi قانشا مامى­را­جاي بولسا دا ۇلتتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قا­ناعاتتاندىرۋ، ۇلتتى قۇتقارۋ ءتارiزدi قاسيەت­تi، ساۋاپتى iس ۇزدiكسiز جال­عاسىن تاۋىپ جاتۋى كەرەك دەگەن ويدان بiر ساتكە اجىراعان ەمەسپiز. ول ءۇشiن ەل قۇرمەتiنە بولەنگەن تۇلعالاردىڭ تول­عانىسىنىڭ ورنى بولەك. وسىنداي رەتپەن ءسا­بيت ورازبايدىڭ، اشiربەك سىعايدىڭ، كا­دiر­بەك سەگiزباي ۇلىنىڭ، قۇلبەك ەرگوبەكتiڭ، سە­رiك تۇر­عىنبەك ۇلىنىڭ، نۇرعالي ورازدىڭ جانە باس­قا دا قازاق زيالىلارىنىڭ گازەتiمiزدە توق­تاۋ­سىز جارىق كورiپ جاتاتىن تۋىن­دىلارىنىڭ وقىر­مان ءۇشiن قانداي ولجا ەكەنiن ايتىپ جاتۋ ارتىق. الگiندە رۋحاني كەڭiستiكتە قوسا شاپقان «وي باتىرلارى» (م.اۋەزوۆ) قادەكەڭ مەن اسەكەڭ دە­دiك قوي. مىناداي بiر ءجايت ەسكە ءتۇسiپ وتىر. بiردە قادىر اعا تۇراتىن كامەنكا ەلدi مە­كەنiندەگi بiر قامىستان سالىنعان كافەدە دە­ما­لىپ وتىر­دىق. قىزدى-قىزدىمەن وتىرىپ اسان­الi اعا­عا تەلەفون شالدىق. قادىر اعادان رۇق­سات سۇراپ ەدiك، قار­سى بولمادى. اسا­عا­ڭا «قار­سى­لا­سى­ڭىز» قادىرمەن كەز­دەسۋگە قالاي قارايسىز؟» دەپ قاعىتا سويلەدiك. «قادىرمەن كەزدەسۋگە جەر­دiڭ تۇبiنە بولسا دا بارۋعا دايىنمىن»، دەدi. اساعاڭ باستان-اياق اپپاق كيiنiپ كەلiپتi. قا­داعاڭ اساعاڭا قاراپ: «ايەلi ۇقىپتى ادامدار اپ­پاق كيiنەدi. جورتا ايتامىن، سەن قانداي كيiم كيسەڭ دە ۇستiڭە كiر جۇقپايتىن ازاماتسىڭ عوي»، دەدi. اساعاڭ دا قالىسپاي، «قادىرعا قىدىر ءتارiزدi كيiنiپ كەلگەنiم عوي»، دەپ جاتىر. وسىناۋ بەينەلi سوزبەن قاناتتانىپ شالقىپ وتىرعانداعى كوڭiل-كۇيدiڭ جەتەگiمەن كەتتiم بە بiلمەيمiن، اينالىپ كەلiپ اساعاڭدى دارابوزعا تەڭەپ ءسوز بەردiم. وسى سوزدەن كەيiن ءوزiم قا­را­داي قىسىلايىن. اعاسىنان بۇرىن iنiسiنە مى­ناداي تەڭەۋ تەلiپ، ءسوز بەرۋ قانداي ەتيكاعا سىيا قويار ەكەن دەپ قاداعاڭ جاققا ۇرلانا كوز تاستاپ قويامىن. ءبارiبiر الگi ءسوز تاماعىمدا تۇرىپ قالدى. قاشاندا تاپقىر قاداعاڭ بiردەڭە دەي قالسا ولگەن جەرiم وسى عوي دەپ قىلپىلداپ وتىر­مىن. قۇدايدىڭ قۇدiرەتiن-اي، قىسىلعاندا كومەك قولىن سوزعانىن قاراشى، الدە بiر جەردەن ەستiدiم بە، الدە سول ءسات تiل ۇشىنا ورالدى ما، «اساعاڭ دارابوز بولعاندا، سiز پاروۆوزسىز عوي»، دەگەنiم. ەكi الىپتىڭ سونداعى كەڭكiلدەي كۇلگەنiن ەسكە السام، ءدال قازiر دە جۇرەگiم جىلىپ قويا بەرەدi. ەكەۋi­نiڭ سول ءسات جۇرەكتiڭ شامىنداي بولىپ ءتو­ڭiرەكتi جاپ-جارىق نۇرعا بولەپ جi­بەر­گەنi ەسiمە تۇسسە، قازاقتىڭ جاقسى-جايساڭدارى بiر-بiرiنە ۇدايى نەگە وسىلاي جارىق ءتۇسiرiپ جۇرمەيدi ەكەن دەگەن ويدىڭ دا ماڭايىن ما­مىر­لاپ كەتەسiڭ. قادىر اعا «جازمىشتى» جاز­عاندا الەم قالام­گەرلەرiنiڭ تاعدىرىن قاۋزادى. «يiرiمدi» جازعاندا ءوزiمiزدiڭ قالامگەرلەردiڭ ومiرiنە تەرەڭ باردى. پەندەشiلiكتەرiن دە جا­سىرماي جازدى. كەيiن وسى كiتاپقا بايلانىستى قاداعاڭنان ۇلكەن سۇحبات العانىم بار. سوندا اقىن: «مەن ومiرگە ەكi كەل­مەيمiن عوي. كوپ ويلا­نىپ-تولعانىپ ءبارiن جازىپ كەتۋدi ۇيعار­دىم. بiراق بiر وتiرiگi جوق. قايتەسiڭ ەندi. ءومiر عوي. بiز نەگە ونى جاسىرامىز؟» دەگەن ەدi. «ايتۋ ءۇشiن شىندىقتى، وتiرiك قوستىم ازدا­عان» دەگەن ولەڭ جولدارىن ۇلتقا قاتىستى شىن­دىقتى جەتكiزۋ ءۇشiن جازعانى بولماسا، شىنىندا دا مەن بiلەتiن قادىر اعا ەشقاشان وتiرiك ايتقان ەمەس. قالاي دەگەندە دە «جازمىش» پەن «يiرiم» قازاق رۋحاني كەڭiستiگiندەگi سونى قۇبىلىس بولعان تۋىندىلار. «اقيقات جوتەل سياقتى، جىبىرلاپ تۇ­رار تاماقتا» دەپ ءوزi ايتپاقشى، بۇل ەكi كiتاپ سول اقيقاتتىڭ التىن كوزiندەي ەدi. ونىڭ كەرەمەتi سوندا ودان اركiم ءوزiن اي­نا­دا­عىداي كورە الاتىن ەدi. ءومiرiنiڭ سوڭعى جىل­دارى «وسى ەكi دۇنيەمەن رۋحتاس «پاتشالار مەن پاتشاعارلار» دەگەن كiتاپ جازسام، ماتەريالدار دايىن، تەك مويىن جار بەرمەي ءجۇر. بiتiرگەن بويدا «الماتى اقشامىنا» ۇسىنامىن» دەيتiن. ءسوز جوق، بۇل كiتاپ تا قادىر اتىنا ساي بولار ەدi. جوعارىدا ايتقان ەكi جاننىڭ بiرi مەنiڭ كiشi شەشەمدەي بولىپ كەتكەن اياۋلى جەڭگەم، مۇعاليما رىسكۇل ماعزومقىزى مۇرتازينا ەدi. سول كۇندەرi وسى ەكi كiسi دە جان ساقتاۋ ءبولi­مiندە جاتتى. بiرi – ال­ماتىدا، بiرi – تارازدا. قادىر اعانىڭ اۋرۋ­حا­ناعا تۇسكەن كۇنi ەر­تەڭiنە «كەلiپ كەتەسiڭ بە، قاي­تەسiڭ» دەگەنi ەسiمە تۇسسە، ءالi كۇنگە ەت جۇرەگiم ەزiلiپ كەتەدi. كوڭiل شiركiن جاماندىققا قيسىن با، ادەت­تەگi تەك­سەرiلۋ بولار، بۇگiن-ەرتەڭ كiرiپ شىعار­مىن دەپ ءجۇرiپ، ەكi كۇننەن كەيiن بارىپ ەدiم، جان ساقتاۋ بولiمiنە ءتۇسiپتi، كiرە الماي قايتتىق. تەك سالتانات جەڭ­گەيدi عانا جiبەردi. قادىر اعاعا توپىراق سالعان كۇنi ەلدەن جەڭ­گەم قايتتى دەگەن حابار كەلدi. ارينە، بۇل كiسiلەر بiر-بiرiن بiلمەيدi. قادىر اعانى ولار­دىڭ ءبارi بi­لەدi. ولار ماعان كوڭiل ايتتى. جەڭ­گەم مارقۇم ادەبيەتتi كوپ وقىعان، اسiرەسە مەن سياقتىلارعا بەسiن­شi كلاستان باستاپ «وگو­نيوك­تi» وقىتقان، بiر كەزدەرi سارىسۋ اۋدانىنىڭ بiرiنشi حاتشىسىنا: «مەن سارىسۋدا مۇنداي ادام بار ەكەنiن نەگە بiل­مەيمiن، حاتشىنىڭ ورنى وسى كiسiنiكi ەكەن عوي»، دەپ بارماق شاي­نات­قان جەڭگەم قادىر اعانىڭ ما­عان رۋحاني دەمەۋ، ۇستاز بولىپ جۇرگەنiن ەلدەن ەرەك ماقتان تۇتاتىن ەدi. توپىراعىڭ تورقا بولعىر جەڭە­شەم سول بiر قينا­لىپ جاتقان كۇن­دەرi قا­سىندا بول­ماعانىما ۇستا­زىمنىڭ با­سىنداعى جاع­داي­دى بiلگەندە كەشiرiممەن قارار ەدi-اۋ دەپ جانە ويلايمىن. بۇل جولى كەلمەسكە كەتكەن كوركەم كۇن­دەر­دiڭ بiر ءساتiن قاز-قالپىندا عانا كوكتەي شولىپ ايت­تىق. اقىن تۋرالى تەرەڭ تولعاپ جازار كۇن ءالi الدا. ءالi تالايلار قادىر تۋرالى قالام تەر­بەيتiنiنە ءشۇبا جوق. قازiر قارالى كوڭiل بارiنە سەنگەندەي. بۇگiندە وسى بiر رۋحاني تاعدىرلارى ۇقساس جاندار سالعان ازاپتىڭ اۋىلى دا الىستاپ بارا جات­قانداي ەدi. سولاي ەكەن عوي دەپ جۇرگەن بiر كۇنi رە­داكتسياعا بiر قازاق تەلەفون شالىپ: «ەندi قادىر­دىڭ افوريزمدەرi توقتاي ما؟» دەدi. مەن: «قادىر توقتامايدى عوي»، دەدiم. تەلەفون شالعان قازاقتىڭ نە كiناسi بار؟ ەندi اقىننىڭ افوريزمدەرiن وقىمايتىنىن ويلاعاندا ونىڭ دا وزەگi ورتەنiپ تۇرعان بولار-اۋ. ءيا، قادىر توقتاۋشى ما ەدi. بiردە-بiر كۇنi ويسىز، جازۋسىز وتپەگەن قادىر توقتاۋشى ما ەدi. ول تەلەگەي-تەڭiز، مۇحيت قوي. وسى جاڭا جىلدا اعامىز اڭقىلداپ تۇرىپ: «بۇل كەلگەن جىل ساعىنىپ جۇرگەن ادەبيەتiڭنiڭ ەسiگiن قاعاتىن جىل بولسىن» دەپ ەدi. بiلەتiندەر «جۇماقتىڭ سەگiزiنشi ەسiگi – سا­عىنىش» دەيدi. ماڭايىڭنان مەيiرiم ماڭىپ بارا جاتقان مىنا قاساپ زاماندا بiرەۋ بiرەۋدi ساعىنار ما ەكەن؟! كiم بiلسiن؟!. ال رۋحاني اكەمiز قادىردى ساعىنۋدىڭ كوكەسi ەندi باستالارىنا ەش كۇمان جوق. ول بiزگە ءالi تالاي-تالاي جەتپەي تۇراتىن بولادى. قالي سارسەنباي.
سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار