تۇراش-تۇراربەك

ارىپتەس تۋرالى التى اۋىز ءسوز ونىڭ ازان شاقىرىپ قويىلعان اتى – تۇراربەك. بىراق تۇراش دەگەن ەسىم ونىڭ جاس كەزىنەن باستاپ بىرگە قوسارلانىپ, جاناما اتى­نا اينالىپ كەتتى. سوندىقتان دا مەن دە ونى بىردە تۇراش, بىردە تۇراربەك دەپ ايتا بە­رە­مىن. جانە تۇراربەك اسانوۆتى وتە كوپ­تەن بىلەمىن, ءارى كوپتەن سىيلاسپىن. مەدەۋ شاتقالىنداعى اكە شاڭىراعىنداعى ۇيىندە دە بولعانمىن. ويتكەنى, ول – اكە اماناتىن جۇرەگىنە توقىعان, حان ءتاڭىرىنىڭ ەتەگىندە كىندىك قانى تامعان, تۇماعاڭ ايتقانداي «تاۋعا قاراپ وسكەن» ۇل. تۇراش-تۇراربەكپەن اڭگىمەلەسە قالساڭ, سالىپ ۇرىپ, حان ءتاڭىرى, لاباسى تاۋى, كەگەن مەن نارىنقول, شۇبارتال, كومىرشى, قاراساز, شالكودە تۋرالى كەرەمەت ءبىر تولعانىسقا ەنەدى. سىرت كەلبەتىنە قاراساڭ, تاۋ قوزعالسا ورنىنان قوزعالمايتىن مىنەزى بار. اسىپ-تاسىپ, كۇيىپ-جانىپ جۇرگەنىن دە كوپ بايقاي بەرمەيسىڭ. ال بىراق اڭگىمە اۋانى ەل مەن جەر­گە اۋىسار بولسا, تۇراش بالاشا ماسات­تا­نا­دى. بەينەبىر سول تۋعان جەر باۋرايىندا تۇرعانداي, كوڭىلدە جازىلىپ قالعان سۋرەتتەردى جۇرەك ەلەگىنەن سۋىرادى. سونان سوڭ جەتىسۋدىڭ ءدۇلدۇل اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆ ولەڭدەرىنەن ورنەك توقيدى. بىلشىقاي, بەسجىرعالاڭ, ءتۇپتىڭ ءتۇرى, قاتىقتىڭ جالانباعان تەگەشىندەي. قارقارا جاراسىمدى جازىق جايلاۋ, ءۇي-كۇلشە, قۇرتتىڭ جايعان ورەسىندەي. ءسۇتى اعىپ سورعالاعان ۇشقارقارا, قورعاسىن قورىپ توستەن كەلەتىندەي. ...تەلمىرتىپ تەكەس اسا اي تۋادى, تايىنشانىڭ تارعىل الا زەرەسىندەي. ءيا, تۇراش-تۇراربەك مۇندايدا نۇرلانىپ كەتەدى. ءجۇزى البىرتتانىپ, ءوڭى جاسارعانداي بولادى. كەڭدىك پەن ورلىك, سالماقتىلىق پەن پايىمدىلىق ۇشتاسىپ, ونسىز دا قادىر تۇتا­تىن زامانداس باۋىرىڭنىڭ بەينەسى بۇرىن­عى­دان دا ءوسىپ, بيىكتەپ كەتەدى. ...پارلامەنت اسحاناسىندا جالعىز دوڭگە­لەك ۇستەل بار. ادەتتە ول جەردە تۇراربەك پەن ەرمۇحانبەت وماروۆ, كامال بۇرحانوۆ تاماق­تانادى. ءبىز رامازان سارپەكوۆ ەكەۋمىز وسى ۇستەلگە ءجيى قوناق بولامىز. ويتكەنى, ونىڭ وزىندىك سىرى بار. ەگەر مانتى جەگىڭ كەلسە, تۇراش-تۇراربەككە قۇلاقدار, ەتسەڭ بولعانى. قالاعان كۇنىڭە مانتىنى ءپىسىرتىپ, كۇتىپ وتىرادى. ءازىل-قالجىڭداسىپ وتىرعان تاماق تا ءسىڭىمدى, كوڭىل-كۇي دە كوتەرىڭكى. ال اسحانادا تۇراش بولماي قالسا, اڭگىمە­نىڭ قيسىنى كەتىپ, تاماق كوڭىلسىزدەۋ ىشىلەدى. ...بىردە ۇستەل باسىندا ارىپتەسىم ەر­مۇ­حان­­بەت وماروۆ جالعىز وتىر. قاسىنا كەلىپ جايعاستىم. – تۇراش قايدا؟ – ۇيىنە, بالاسىنا تاماق بەرۋگە كەتتى. – بالاسى كىشكەنتاي ما؟ – جوق, ءا. 35-تە. ءيا, تۇراش وتە بالاجان. سويتسەك, ۇلى اس­تاناعا قىزمەتكە جاڭا اۋىسىپ كەلىپتى. ەندى سول ۇلى قالاعا ۇيرەنگەنشە ءوزى تۇستەندىرمەك. جاراسىمدى, جىلى, جانعا شۋاق قۇيار ءسات ەدى بۇل... تۇراش-تۇراربەك – ءبىر وتباسىنىڭ جالعى­زى. ساعىندىرىپ, زارىقتىرىپ دۇنيەگە كەلگەن. سون­دىقتان دا اكەسى ءماجىل مەن اناسى اۋ­حان ءدۇ­نيەگە كەلگەن ۇلدى قازاقتىڭ ەسكى ادەت-عۇرپىمەن اجەلەرى بالاجاننىڭ باۋىرىنا سالادى. تۇراش ايتادى: ...اجەم تاڭعا جۋىق ءتۇس كو­رىپ­تى. «نەعىپ جاتىرسىڭدار, ەسىكتى اشىڭ­دار! ۇيگە بالا كەلدى عوي. تۇر, اش!» – دەي بەرسە كەرەك. ...مەنى بالا كەزىمدە ەلدىڭ ءبارى تۇ­راش دەپ اتايتىن. ياعني, تۇراش – مەنىڭ ەكى­ن­شى اتىم. بارلىق قۇجاتتارىما تۇراربەك دەپ جازىلادى. ءيا, بالاجان اجە نارىنقول وڭىرىندەگى ەمشىلىك, كورىپكەلدىك قاسيەتىمەن ءاز-انا اتالىپ, بەرتىن كەلە بابا دەگەن ات العان قاسيەتى مول, ەسكى اڭىز-جىرلاردى, ەرتەگىلەردى, حيسسالار­دى تۇراشىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ وسىرگەن, ۇلت­تىق تاربيەنى بويىنا سىڭىرگەن عاجايىپ جان ەدى. تۇراش-تۇراربەكتىڭ بويىنداعى پوەزياعا قۇمارلىق, تابيعاتقا ىڭكار كوزبەن قاراۋ, دالا مەن قۇستىڭ سۇلۋلىعىنا ءسۇيسىنۋ سەكىلدى قا­سيەتتەر سول اجە تاربيەسىمەن ورنىققان. ءبى­راق اكەسى ءماجىلدىڭ 9 كلاستىق ءبىلىمى بولسا دا فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا پاندەرىنەن مىق­تى­لىعى ارقاسىندا سول پاندەردى جاقسى يگەردى. سان تاراپ جول, سان سوقپاق جول جاتتى. دەگەنمەن, العاشقى قۇمارلىق تۇراش-تۇ­رار­بەكتى قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە اكەلدى. بىراق جولى بولمادى. تامىر-تانىس­تىقتان قۇرا­لا­قان ول تالابى مۇقالىپ, اۋىلعا قايتتى. تراك­تورشىلار كۋرسىنا ءتۇستى. جۇمىس ىستەدى. 1970 جىلى قازاق پوليتەحنيكالىق ينس­تي­تۋتىنىڭ مەتاللۋرگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندى. ...سول ستۋدەنتتىك جىلداردىڭ ءبىر سانادان وشپەس سۋرەتى بار. بىردە وندىرىستىك پراكتيكادان وسكەمەن قالاسىنان الماتىعا ۇشادى. ويىندا ەشتەڭە جوق. الاڭ­سىز. سامولەت تەرەزەسىنەن سۇلۋ الماتى­نىڭ كوركىنە ءسۇي­سىنە كوز سالادى. ال قا­سىن­دا وتىرعان ەۆ­رەي اقساقالدىڭ بەي­­­نەسى كوز الدىندا. ءال­دە­بىر تابلەتكا­لار­دى ءتى­لى­نىڭ استىنا سا­لىپ, ابىگەر بولىپ وتىر. – نە بولدى, سىزگە؟ مازاڭىز بولماي وتىر عوي... – ءاي, بالا, كورمەيمىسىڭ. الماتىنىڭ ءۇستىن ەكى رەت اينالا ۇشتىق. قونا الماي ءجۇرمىز عوي... ەش قاپەرسىز وتىرعان تۇراشتىڭ بويىن ۇرەي بيلەيدى. «ءبىر شاڭىراقتىڭ جالعىزى ەمەس پە ەدىم؟ شىنىمەن, وسىمەن تۇقىمىمىز تۇزداي جويىلار ما ەكەن؟» مىڭ وي, مىڭ ساۋال. سامولەت اۋەجايعا قونادى. ەش پالەكەت جوق. قۇستاردى قۋىپ ءجۇرىپتى. حوش. تۇراش ستۋدەنتتىك جىلدارى ءشايزادا قىزبەن تانىسىپ, شاڭىراق كوتەردى. ءومىردىڭ ۇلكەن جولى توسىپ تۇر ەدى. سول سىننان مۇدىرمەي وتكىزەتىن ادامي قاسيەت پەن كاسىبي مامان بولۋ عوي. مەتاللۋرگيا مينيسترلىگىنىڭ ارنايى كونسترۋكتورلىق بيۋروسىندا ينجەنەرلىكتەن باستالعان جول ونى الماتى اۋىر ماشينە جاساۋ زاۋىتىنىڭ شويىن قورىتۋ تسەحىنا ينجەنەر-تەحنولوگتىق قىزمەتىنە الىپ كەلدى. 5 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيتىن ءىرى زاۋىتتا قازاق­تاردىڭ ۇلەس سالماعى تىم از ەدى. سوندىقتان دا جاس كوممۋنيست رەتىندە ۇلتتىق كادرلاردى تاربيەلەۋ ماسەلەسى تۋرالى ءوز ويىن پارتيا جيىلىستارىندا اشىق ايتاتىن. ءبىر كۇنى... ءيا, ءبىر كۇنى ادامنىڭ تاعدىرىن­دا ونىڭ بولمىسىن كۇرت وزگەرتىپ, باسقا ارناعا سالىپ جىبەرەتىن كەزدەيسوق ءسات بولادى. تۇرار­بەك اسا­نوۆ­­تىڭ الماتى اۋىر ماشينە جاساۋ زاۋى­تىنىڭ اكتيۆىندە سويلەگەن ءسوزى, سول جيىن­عا قاتىسقان بۇگىنگى قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى, سول كەزدەگى سوۆەت اۋداندىق پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءشامشا بەركىم­باەۆا­نىڭ كوزىنە تۇسپەگەندە, ول ساياساتقا بىردەن كەلەر مە ەدى؟ جاقسى ادامداردىڭ ومىردە بولعانى قان­داي جاقسى. تۇراش اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ-ترانسپورت بولىمىنە نۇسقاۋشىلىق قىزمەتكە شاقىرىلىپ, ءۇش جىلدا تىسقاققان پارتيا قىزمەتكەرى بولىپ شىعا كەلدى. ش.بەركىمباەۆا قىزمەت بابىمەن ءوسىپ كەتتى. تۇراش-تۇراربەك وزىمەن قىزمەتتەس بولعان, وزىنە باسشى بولعان ادامداردىڭ بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەردى ايتىپ جۇرەدى. بىرەۋلەر قۇ­ساپ كۇل شاشپايدى. ءوزىنىڭ جۇرەگىنە ساقتالعان ساتتەردى بوياماسىز اشىق ايتادى. ماسەلەن, ز.نۇرقادىلوۆ «دەنگامي ليۋبوي دۋراك موجەت رابوتات. سموجەتە لي بەز دەنەگ چتو-نيبۋد سدەلات», دەپ ءجيى ايتاتىن دەپ ەسكە الادى. ودان كەيىن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىنە شالباي قۇلماحانوۆ تاعايىندالدى. «بۇل ازاماتتىڭ دا ىسكەرلىك قابىلەتى ءبىر باسىنا جەتىپ ارتىلاتىن». ول الماتى اۋدانىنا اكىمدىك­كە شاقىرعان ەكەن. بۇل 1997 جىل ەدى. جەلمايا ۋاقىت كوز ىلەسپەي ءوتىپ بارادى. كەزىندە ت.اسانوۆ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەنىمدى وكىلى بول­دى. كوپ كەزدەسۋلەردە ءۇنسىز قالماي, ەل مەن جەر تاع­دىرى تۋرالى اڭگىمە قوزعادى. ەلباسى ساياساتىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە سايلاۋ­شىلارمەن كەزدەسۋگە بارعان سايىن, ءوزى كۋا بولعان ساتتەردى كىرىستىرە ايتىپ باياندايدى. بۇل سايلاۋ­شىنى ويلانتادى, جۇرەگىنە جول اشادى. تۇراربەكتىڭ ازاماتتىق قىرىنىڭ ءبىرى ونىڭ پا­­را­ساتتىلىعى مەن كىشىلىگىندە, كىسىلىگىندە جاتىر. ...مەدەۋ اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ جاڭا بەكىدى. ەڭ الدىمەن اكىم رەتىندە تەلەفون قۇلاعىن كوتەرىپ, ەلدىڭ ابىرويى مەن ابزال اعاسىنا اينالعان د.ا.قوناەۆقا تەلەفون شالدى. – اسسالاماعالەيكۋم, ديماش اعا! – مەن تۇراربەك اسانوۆ دەگەن ءىنىڭىزبىن. بۇگىن وسى اۋدانعا اكىم رەتىندە قىزمەتىمە كىرىسىپ وتىرمىن. سىزگە سالەم بەرەيىن دەپ ەدىم... – قاشان كەلگىڭ كەلەدى, اينالايىن... – قازىر بارسام با دەپ تۇر ەدىم. – كەلە عوي... ابىز اعا كىشىلىك تانىتقان ىنىسىنە ريزا بولدى. باتاسىن بەردى. ءومىردىڭ بيىگىن دە, كۇيى­گىن دە كورگەن اسىل اعا ءوزىنىڭ ادەتتەگى با­يىپتى, سالماقتى ءسوزىن ايتقان. «تۇراربەك, بىرىنشىدەن, الدىڭا كەلگەن ادامعا قولىڭنان كەلمەيتىن ءىس بولسا, «شەشەمىن, كورەرمىن», دەپ ايتپا. ولاي دەسەڭ, ادامدار سەن ءبىر­دەڭە دامەتىپ تۇر دەپ ويلاپ قالادى. سوندىقتان ول ءىستى شەشە المايتى­نىڭ­د­ى بىردەن ايت. ال ەگەر قولىڭدا تۇر­عان, «شەشە الاتىن ءىسىڭ بولسا, ەرتەڭگە قالدىرما». اتالى ءسوز – باتالى. ديماش اعا ءدۇ­ن­يەدەن وتكەنشە تۇراش-تۇراربەك ول كىسى­مەن حابارلاسىپ, مەرەكەلەردە قۇت­تىق­تاپ, ءارتۇرلى جيىن-شارالارعا شا­قى­رىپ ءجۇردى. «كىم قالاي قارايدى, كىم قالاي ويلايدى» دەپ جالتاقتاعان جوق. بۇل ازاماتقا ءتان قاسيەتتىلىك ەمەس پە؟! ءيا, دەپۋتات رەتىندە دە ت.اسانوۆ حا­لىق سەنىمىنەن شىعىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنىپ ءجۇر. ول زاڭداردىڭ جوبا­سىن تال­قىلاۋعا بەلسەنە ارالاسادى. ءبىر كومي­تەت­تىڭ مۇشەسى رەتىندە قارجى, بيۋدجەت ءما­سە­لەسى بولعاندا ءبىز ىعىسىپ, ت.اسانوۆقا جول بەرەمىز. ويتكەنى, ول بىلىكتى مامان, ءار تسيفر­عا دايەك­تەپ قارايدى. ارقايسى­مىز ۇسىنعان وزگە­رىس­تەر مەن تولىقتىرۋلاردى ءوز ۇسىنىسىن­داي قورعايدى. سونىمەن بىرگە, ۇكىمەتكە, قۇزىر­لى مەكەمەلەرگە, ەل مەن جەر ماسەلەلەرىنە, تابي­عات­تىڭ قورعالۋى جونىندە دەپۋتاتتىق ساۋال جول­داپ, حالىق اماناتىن ورىندايدى. سولار­دىڭ وزەكتى-وزەكتى دەگەندەرىن اتاپ وتكىم كەلەدى: «الماتى وبلىسىنىڭ جالاڭاش-ساتى-كۇرمەتى-كولساي باعىتىنداعى رەسپۋبليكا­لىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولى جاۋىر ات­تىڭ جونىنداي شۇرق تەسىك بولىپ جاماپ-جاس­قاۋعا كەلمەيتىنىن, 31 جىلدان بەرى كۇر­دەلى جوندەۋ كورمەگەنىن نەگە ەشكىم كور­مەي­دى». جول بويىندا تۇراتىن حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن ۇكىمەت الدىنا وسىلاي قويعان-دى. اتاقتى كولسايدىڭ جاي-كۇيى دە دەپۋ­تاتتى مازالايدى. ويتكەنى, مۇندا جىلىنا 25 مىڭداي تۋريست كەلەدى ەكەن. ال سول قوناقتار كەلگەندە نە كورەدى؟ تەك سۇلۋ تابيعاتتى عانا. جايلى قوناق ءۇيى جوق, ينفراقۇرىلىمى جوق. ال جول ازابى قانداي؟ 293 شاقىرىم جول ويقى-شويقى. بۇل نەگە تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىن ويلانتپايدى؟ شارىننىڭ جىرىن ايتقاندا تۇراش-تۇراربەك تامسانا دا, تاڭىرقاي دا, سىناي دا بىلەدى. ءبىرى – امەريكادا, ءبىرى – قازاقستاندا عانا بار شارىن شاتقالىنىڭ عاجايىپتارى, شەتەن اعاشىنىڭ كوز تارتار سۇلۋلىعى مەن ءان سالاتىن شاعىلدارىنىڭ تىلسىم دارا­لىعى نەگە ۇمىت قالادى؟ الماتى وبلىسىنىڭ نارىنقول اۋدانىن­دا 55 ەلدى مەكەننىڭ 33-ىندە عانا سۋ قۇبىرى بار. ال قالعان 22 ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىن­دارى اشىق سۋ كوزدەرىنىڭ سۋىن پايدالانادى. وڭتۇستىك استانا – الماتىنىڭ سەيسمي­كالىق قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ, مەترو قۇرىلى­سىن قارجىلاندىرۋ, ليفتىلەردىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى سىن كوتەرمەيتىنى تۋرالى ساۋالى كوزدەن دە, كوڭىلدەن دە كەتپەيدى. بۇل دەپۋتاتتىق ساۋالداردىڭ كوپشىلىگى ۇكى­مەت تاراپىنان قولداۋ تاپتى. جول كارتا­سى باعدارلاماسى بويىنشا الەۋمەتتىك ءمانى بار ماسەلەلەر 2012-2013 جىلداردىڭ بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىنا كىردى. سوندىقتان دا ت.اسانوۆ ارىپتەستەرى ورتاسىندا سىيلى, ۇكىمەتتە قۇرمەتتى, سايلاۋشىلارعا سەنىمدى. كەيدە سايلاۋشىلارمەن توپ-توپ بولىپ ايماقتارعا شىعىپ جاتامىز. سونداي كەزدە­سۋ­دىڭ ءبىرى الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى – تال­دى­قورعان قالاسىندا ءوتتى. ءتۇس الەتىندە وبلىس اكىمى, ۇلتجاندى, بەتىنەن يمانى توگىلىپ تۇرا­تىن سەرىك ۇمبەتوۆپەن كەزدەستىك. كورگەن-ءبىل­گەنىمىزدى ايتتىق. سايلاۋشىلار ۇسىنىستارى تۋرالى اقپارات بەردىك. ءبىز بۇرىن­نان الماتى وبلىسىنان سايلانعان دەپۋتاتتار ەدىك. تۇراش-تۇراربەك الماتى وبلىسىنا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋگە بىزبەن بىرگە كەلگەن. سوندا ول: – سەرىك ابىكەن ۇلى, بۇكىل ەڭبەك ءوتىلىم الماتىدا وتكەنىمەن, جارىق دۇنيەگە كەلگەن جەرىم نارىنقول عوي. ۇمىتپاعايسىز. مەن وسى وبلىستىڭ جىگىتتەرى مەن قىزدارىنىڭ ەسەبىنەن شىعىپ قالمايىن, – دەپ كەرەمەت ءبىر شادىمەن شۋاققا كەنەلتىپ ەدى. – تۇراش-اۋ, حان ءتاڭىرىنىڭ نار ۇلىن نەگە ۇمىتايىن. ءوز اۋىلىڭ, ءوز جەرىڭ. كوپ ەڭبەك ءسىڭىردىڭ. بابالارىڭنىڭ رۋحى جەلەپ-جەبەپ ءجۇرسىن, – دەپ اكىم دە قۇشاق جايا قۇرمەتتەگەن. ...تۇراش-تۇراربەك قازىر ارداقتى اكە عانا ەمەس, قاستەرلى اتا. ءۇش ۇل, ءبىر قىزىنان 11 نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. قازىر ۇشاقپەن ۇشۋدان دا جۇرەكسىنبەيدى. الپىسىنا القىنباي جەتىپ, ءومىر وتكەل­دەرى­نەن اپتىقپاي ءوتىپ كەلە جاتقان تۇراش-تۇ­رار­بەك, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ازامات ادام! ءۋاليحان قاليجان, ءماجىلىس دەپۋتاتى.