04 ناۋرىز، 2011

تۇنىق سۋ ىشكەن اۋىلدار

369 رەت كورسەتىلدى
قازىعۇرت اۋدانىندا اقجار ەلدى مەكەنىنە قاراستى شاناق دەگەن اۋىل بار. شالعايدا جاتقان وسى اۋىل اۋىز سۋدىڭ ازابىن ءبىر كىسىدەي تارتقان. سۋ جوق ەمەس، بار، بىراق اششى. اۋىلدىڭ تۇرعىنى تۇر­لىبەك ەلەمەس وسى اۋىلدا تۇراتىن ءۇش مىڭ حالىقتىڭ سەكسەن پايىزى بۇيرەك، اسقازان اۋرۋ­لارىمەن اۋىراتىن ەدى. بىلتىر­عى جىلى وبلىس باسشىسى اسقار مىرزاحمەتوۆ اۋىلعا كەلگەندە وسى ماسەلەنى ايتتىق. اۋىر جاع­دايىمىزدى بىلگەن وبلىس اكىمى تاپسىرما بەردى. قارجى ءبولىندى. ەندى مىنە، ءتاتتى سۋ ءىشىپ وتىرمىز. بۇرىن اۋىلعا كەلەتىن قوناقتارعا الدىن-الا دۇعاي سالەم ايتىپ، تۇششى سۋ الدىراتىن ەدىك. ەندى ولار «سۋلارىڭ قانداي ءتاتتى» دەپ، قايتارلارىندا بىزدەن اكەتە­تىن بولدى. بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز­دىك العانىنا جيىرما جىل بولىپ وتىر. وعان ۇلەسىمىزدى قوسۋ ءۇشىن ءار وتباسى جيىرماجىلدىققا جيىرما ءتۇپ كوشەت وتىرعىزۋدى قولعا الىپ جاتىرمىز. بۇل – اۋى­لىمىزدىڭ قولى جەتكەن تۇششى سۋىنىڭ ارقاسىندا  بولىپ وتىر دەيدى. تازا اۋىز سۋ باعدارلاماسى بويىنشا وبلىستا قانداي شارۋالار اتقارىلدى؟ سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى، قاي­تا قۇرۋ، اعىمداعى جوندەۋ جانە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارعا 7،7 ملرد. تەڭگە قارالدى. 75 مىڭ­نان استام حالقى بار 30 ەلدى مەكەندە اۋىز سۋ جۇيەلەرى پايدالا­نۋعا بەرىلدى. ناتيجەسىندە، قۇبىر سۋىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ەلدى مەكەندەر سانى 512-گە جەتتى. تاسىمالداپ سۋ ىشەتىن 13 ەلدى مەكەن پروبلەماسى شەشىلدى. سۋ ەسەپتەگىش قۇرالدارمەن قامتۋ 41 پايىزدان 95 پايىزعا جەتتى. 2011 جىلى 100 پايىز ورىندا­لادى. تۇركىستان قالاسى كارىز جۇيە­سىنىڭ 700 ملن. تەڭگە قۇرى­لى­سى جۇرگىزىلۋدە. 37،4 ملن. تەڭ­گە ۇزاق جىلدان بەرى قايتا قال­پىنا كەلتىرۋدى قاجەت ەتەتىن 5 قالانىڭ (سارىاعاش، لەنگىر، ارىس، شاردارا جانە جەتىساي) كارىز جۇيە­لەرىنە جوبالىق-سمەتالىق قۇجات­تار ازىرلەندى. حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءجۇر­گىزىلگەن شارالار بويىنشا وبلىس رەسپۋبليكا بويىنشا كەۋدە قا­تاردا كەلەدى. ءبىر جىلدا 82 دەنساۋلىق نى­ساندارى سالىندى. سەنسەڭىز دە، سەنبەسەڭىز دە شىندىعى وسى. اۋەل­­دە جوسپار بويىنشا 42 نى­سان سالىنۋى كەرەك ەكەن. قارجى­سى بولىنگەن. جوعارىدان ماقۇل­دان­عان. جوباسى كەلىسىپ تۇر. وب­لىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقار­ما­سىنىڭ باستىعى جۇماعالي يسمايلوۆ «تارتا جەسە تاي قالادى­نى» ءبىلىپ وسكەن كوشەلى جىگىت. اۋىلدىق مەديتسينالىق پۋنكتكە بولىنگەن قارجىنىڭ ارتىقتاۋ ەكەنىن بايقايدى. ويىن وبلىس باسشىسىنا بىلدىرەدى. وبلىس اكى­مى بىلىكتى قۇرىلىس ماماندارى­نىڭ ەسەپ-شوتىنا سالىپ جىبەرسە، راسىندا جوبالاۋشىلار مەردىگەر جونىپ جەيتىندەي ۇلكەن ۇلەس قالدىرىپتى. وبلىس باسشىسى ءتيىس­تى نۇسقاۋ بەرەدى. ناتيجەسىن­دە ۇلكەن قارجى ۇنەمدەلىپ، تاعى دا قىرىق نىساندى كوتەرۋگە قا­راجات تابىلادى. 82 مەديتسينا­لىق نىساننىڭ 90 پايىز ۇلەسى ءشو­مىشتەن قاعىلىپ جۇرەتىن اۋىل­عا تيەدى. 36 امبۋلاتوريا جانە 35 مەديتسينالىق پۋنكت. امبۋلاتو­رياعا قوسىمشا اۋىلعا كەلگەن جاس مامانعا ەكى بولمەلى پاتەر قو­سا سالىنادى. ارينە، سالعان نى­ساننان ازداۋ پايدا تۇسىرگەن مەر­دىگەرلەر قوڭقىلداپ قالدى. بىراق، پايدانى كورىپ جاتقان ءوزىن ءتۇ­لەت­كەن التىن بەسىك اۋىلى عوي. جولداۋدا بەس جىل ىشىندە 350 مەديتسينالىق نىسان سالۋ ماسە­لەسى كوتەرىلدى. ءوڭتۇس­تىك­تىڭ ءبىردى ەكى ەتە الاتىن جىگىتتەرى وزدەرىنە تيەسىلى جۇمىستى قازىردىڭ وزىندە جارتىلاي ورىن­داپ تاستادى. ءبىزدىڭ بىلەتىمىز، ازىرگە بىردە-ءبىر وبلىس مۇنداي مەجەنى باعىندىرا العان جوق. وسىعان ورايلاس وي. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قانداي جاعىمدى جاڭالىقتار بار؟ قاتەرلى ىسىككە شالدىققان­داردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن ۇزارتۋ 6 پايىزعا ءوستى. رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى بو­لىپ اسقازان-ىشەك جۇيەسىنىڭ قا­تەر­لى ىسىكتەرىن ەرتە انىقتاۋ بويىن­شا سكرينينگ-تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلۋدە. اشىق جۇرەككە 308 وپەراتسيا، 444 كورونارلىق ارتە­رياعا ستەنت قويۋ وپەراتسيالارى جاسالدى. قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋلارىنان بولعان ءولىم كورسەت­كىشى – 18، نارەستەلەر ءولىمى – 6،7، انالار ءولىمى 28،8 پايىزعا ءتو­مەندەدى. شىمكەنت شاھارى قازاق­ستان­داعى ءۇشىنشى قالا بولادى دەگەن  ءسوز بار. كۇننىڭ كوزى كوبىرەك ءتۇ­سە­تىن، حالقى كوپ ءوڭىردىڭ تابي­عاتى وسى قيسىنعا كەلگەنىمەن، شىمكەنتتەي شاھارىڭىزدا، باس­قا­سىن ايتپا­عان­دا، نەكە سارايى جوق بولاتىن. دۇنيەگە ءسابي اكە­لۋدەن قازاقستان بويىنشا ال­دىڭ­عى ورىندا تۇرسا دا. ساۋلەتتى عيماراتتارىمەن دە ماقتانا ال­مايتىن. وبلىس باس­شىسى ساۋلەت­شىلەردىڭ ءبارىنىڭ با­سىن قوسىپ، ءتۇرلى سالالار بويىن­شا كونكۋرس جاريالاعان. كاسىپ­كەرلەرمەن كەلەلى كەڭەس وتكىزگەن­دە وسى جوبا­لاردى الدارىنا تارت­تى. حالىق وزدەرىڭىزدىكى. قا­لا وزدەرىڭىزدىكى. ەلدە بولسا ەرىنگە تيەدى دەگەن. بيزنەستىڭ الەۋ­مەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا قانداي ۇلەستە­رىڭىزدى قوساسىزدار دەگەن. كاسىپ­كەرلەر توسىلىپ قال­دى. قا­پەلىمدە قالتاڭداعى اق­شاعا قول سۇعۋ قيىن ەكەن. وبلىس­تىق دەپۋتاتتار كورپۋسىنداعى جالعىز حانىم، «بەرەكە ا» كور­پو­راتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى راش­كۇل وسپاناليەۆا ورنىنان تۇرىپ كەتتى. – جىگىتتەر، نەگە توسىلىپ قالدىڭدار؟ قارجىنى ماڭداي تەرىمىزبەن تاپساق تا ەلىمىزدىڭ، وتانىمىزدىڭ ارقاسى. قالا كوركەيىپ جاتسا، ءبارىمىزدىڭ مەرەيىمىز عوي. وسىلاي دەگەن ول باعانادان بەرى كوز قيىعىمەن باعىپ وتىر­عان ساۋلەتتى قۇرىلىستىڭ جوبا­سى­نا قولىن سوزدى. بۇل – بۇگىنگى كۇندە شىمكەنت شاھارىنىڭ شىرايىن اشىپ تۇرعان نەكە سارايى ەدى. قىمباتتاۋ تيسە دە قازاقتىڭ قايسار قىزى وسىنداي تاۋەكەلگە بارعان. جىگىتتەر دە قاراپ قالمادى. ءبىر-ءبىر جوبانى مەنشىكتەگەن. قازىر شىمكەنت اتتى كىسى ءتۇسىپ قارايتىنداي اسەم قالاعا اينالدى. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىندا قانداي نىسان­دار سالىندى؟ «داڭق» مەموريا­لى، «ءشامشى الەمى» كەشەنى، ش.قال­داياقوۆ ەسكەرتكىشى، دارىندى كومپوزيتورلار مەن انشىلەردىڭ «جۇل­دىزدار» اللەياسى، جاستار ورتالىعى، نەكە سارايى، داڭقتى سپورتشىلار جانە جاس جۇبايلار اللەياسى، ورتالىق سۋبۇرقاق اشىل­دى. دەندروساياباق اۋماعىندا جاڭا دەمالىس ورنى ىسكە قوسىل­دى. قازىعۇرت، تۇلكىباس اۋداندارىن­دا سپورتتىق-مادەني ساۋىقتىرۋ كەشەنى، تۇركىستان قالاسىندا جەڭىس ساياباعى، وتىرار اۋدانىن­دا «باتىر انالار» گۇلزارى، «مەنىڭ قازاقستانىم» اللەياسى حالىق يگىلىگىنە بەرىلدى. وڭتۇستىكتە تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىر­ما جىلدىعى قارساڭىندا وسىنداي وڭدى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار