04 ناۋرىز، 2011

ايەلدى جاسى كەلگەندە ماقتا

359 رەت كورسەتىلدى
كەلىستى كەلىن، اقىلمان ەنە بولا بىلگەن روزا مەيىرمانوۆا جايلى ءبىر ۇزىك سىر شاتتىعى شال­قى­عان شاڭىراقتاعى ەرلى-زايىپتى ەڭ ال­عاش كەزدەسكەندە ەكەۋى دە نەبارى ون بەس جاستا ەكەن. گۇل سەزىمنىڭ العاش بۇرشىك جارعان شاعى دا سول كەزەڭگە سايكەس كەلىپتى. «ءبىزدىڭ ارتىمىزداعى پارتادا وتىردى عوي بۇل تاتەڭ» دەيدى دۇيسەبەك اعا ءسوز اراسىندا. «قايداعى، سەندەر ءبىزدىڭ ارتى­مىزدا وتىراتىنسىڭدار» دەپ، روزا تاتەمىز اڭگىمەنىڭ جەلىسىن تۇزە­تەدى. ءسىرا، وسى كىسىنىكى دۇرىس-اۋ. اتام قازاق اق جاۋلىقتى ءجى­گىت­تىڭ ەكىنشى بايلىعى دەپ ماقال­داعان. ءاسىلى، ادامعا بولمىسى­نىڭ ءمانى، ءار كۇنىنىڭ ءسانى، بولا­شاعىنىڭ ءتىنى بولاتىن جاقسى جار كەزدەسسە، باعىنىڭ جانعانى دەي بەرىڭىز. كەيدە «قۇسى» وڭال­ماي، ءىسى قىرىن كەتىپ، ءومىردىڭ وكىنىشى مەن وكسىگىن تاۋىسا الماي زار كەشەتىندەردى دە كورىپ جاتا­مىز. ال، دۇيسەبەك پەن روزا را­سىندا شىن باقىتتىلار قاتا­رىنداعى جاندار. تاريح جىلنامالارىندا قال­عان سۋىقتوبەدەن سىلدىرلاي قۇي­ىلاتىن قاستەك دەگەن وزەن بۇگىنگى اققاينار اۋىلىنىڭ با­تىسىن بويلاي اعادى. وسى اۋىل­داعى ەجەلگى ەلدىڭ اتا قونىسىنان سىلقىم سۇلۋ سامسى وزەنى تامىر تارتادى. ەلى ارالاس، مالى قورالاس جاتقان اعايىن ءبىر-بىرىنە ارۋدىڭ قوس بۇرىمىنداي قىمبات، ەرتە زاماننان-اق ەتەنە جاقىن بولعاندىقتان سامسىداعى جەتى­جىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ەكەۋى دە وقۋىن الماتى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى تەحنيكۋمىندا جال­عاس­تىرىپ، ءبىرى قۇرىلىس، ءبىرى بۋحگالتەرلىك ەسەپ بولىمىندە ارنايى ماماندىق الۋعا دەن قويادى. ديپلوم العان 1962 جىلى شاڭىراق كوتەرەدى. ول كەزدە قانداي، ارنايى وقۋ بىتىرگەن ءاربىر مامان جولداما بويىنشا جىبەرگەن جەرگە بارۋعا مىندەتتى بولاتىن. ءسوي­تىپ، جاس جۇبايلارعا قاسيەتتى ءتۇر­كىستان وڭىرىندەگى سوزاق اۋدا­نىنىڭ جاڭادان قۇرىلعان «شۋ» قاراكول سوۆحوزىنان ءدام-تۇز بۇيى­رادى. وسى جەردە تۇڭعىشى، بۇگىندە مەديتسينا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى، بىلگىر تەراپەۆت-دارىگەر ساۋلە قىزدارى ومىرگە كەلەدى. دەگەنمەن، تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشتىڭ ءجونى بولەك، 1964 جىلى ۇڭگىرتاس اۋىلىنا كوشىپ كەلگەن دۇيسەكەڭ «قاستەك» اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىندا اۋەلى كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جونىندەگى پروراب، كەيىن سىرتتاي وقىپ بىتىرگەن ما­ماندىعى بويىنشا زووتەحنيك بولىپ ەڭبەك ەتەدى. «تالاپتى ەرگە نۇر جاۋار» دەگەن عوي، 1973 جىلى «ۇزىناعاش» سوۆحوزىنا باس زووتەحنيك بولىپ تاعايىن­دا­لادى. مال شارۋاشىلىعىن ءورىس­تەتۋدەگى وسى باسشىلىق قىزمەتتى ول 1984-88 جىلدارى مىڭباەۆ اتىنداعى تاجىريبە شارۋاشىلى­عىندا، 1988 جىلدان 1995 جىلعا دەيىن بۇرىنعى لەنين اتىنداعى ۇجىمشاردا جالعاستىرادى. ءارتۇرلى ەڭبەك ورتاسىندا جيىرما جىلدان استام باس زووتەحنيك بولىپ، قىرۋار تاجىريبە جيناقتاعان دۇيسەبەك مالدى­باەۆ 1998 جىلى ءوز الدىنا «سۇڭقار» شارۋا قوجالىعىن قۇر­عاندا يەلىگىندە قىرىق شاقتى قوي، ءۇش-ءتورت سيىر مەن ءبىر-ەكى جىلقى عانا بولىپتى. الايدا، مال ءوسىرۋدىڭ بىلىكتى مامانى ون جىلدا فەرمەرلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن اينالاسىنا تانىتتى. قازىر جەر مەن مالدىڭ ءتىلىن تاپقان ول 15 ادامعا تۇراقتى جۇمىس بەرىپ، ولارعا اي سايىن 40 مىڭنان استام جالاقى تولەيدى. جاز ايلا­رىنداعى قاربالاس ناۋقانعا 40-50 ادام قاتىسادى. قاراماعىندا 1000 باس قوي، ءجۇز الپىس باس ءىرى قارا، ونىڭ ءجۇز باسى ساۋىلاتىن سيىر، الپىس جىلقىسى بار. بىلتىر 60 توننا ءسۇت، 16 توننا ەت، 4 توننا ءجۇن وندىرسە، بيىلعى مەجەسى ءسۇتتى 100، ەتتى 25 تونناعا جەتكىزۋ. نەگىزىنەن «الاتاۋ» تۇقىمداس سيىرلار مەن قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قويلارىن ءوسىرىپ، اسىل تۇقىمدى شارۋا قوجالىعى ءمار­تە­بەسىن يەلەنگەن ولار مەملەكەتتەن ءتيىستى سۋبسيديا الادى. سو­نىڭ ارقاسىندا، قۇتىرعان وزە­نى­نىڭ بويىنداعى قۇتتى مەكەننىڭ شىرايىن كىرگىزىپ وتىر. ءيا، وسىناۋ ونەگەلى وتباسى­نىڭ قوس تىرەگى – دۇيسەبەك پەن رو­زانىڭ ۇلگىسىنەن ۇيرەنەر ءتا­لىم-تاربيە از ەمەس. ەكەۋى ءۇش ۇل، ءۇش قىزىن ماپەلەپ ءوسىردى. روزا انانىڭ ۇلكەن اۋلەتكە كەلىن بولىپ تۇسكەن كەزىنەن باستاپ يبا مەن ىزەتتىڭ، مەيىرىم مەن قام­قورلىقتىڭ ۇلگىسىنە اينالعانىن وتاعاسى اسا ءبىر ريزاشىلىقپەن مويىندايدى. «روزانىڭ جاق­سى­لىعى عوي ءبارى دە، مەنىڭ ىنىلەرىم مەن قارىنداستارىم جەڭگەلەرىن اناسىنداي كورەدى... سولار مەنەن گورى وسىعان جاقىن با دەپ قالام كەيدە»، – دەپ دۇيسەكەڭ جىميىپ قويادى. راس-اۋ، جاقسى جەڭگەسى انا­سىنداي، جاقسى جەزدەسى پاناسىن­داي بولاتىن قازاق دەگەن حالىق­پىز. سول حالىقتىڭ اتا ءداستۇر، سالت-ساناسىن بويىنا انا ءسۇتى­مەن بىرگە سىڭىرگەن ەكەۋىنە ەكى جاقتان دا ەلجىرەي ۇمتىلاتىن جاقىن تۋىس، جاماعايىن جۇراعات قانشاما. اتا-ەنەنىڭ اق باتاسى­مەن كوگەرگەن، بۇگىندە ۇلكەن اۋلەتتىڭ ۇيىتقىسىنا اينالعان، جۋىردا عانا پرەزيدەنتتىڭ جار­لىعىمەن «كۇمىس القا» تاعىنعان مەيىرمانوۆا روزا انا اڭگىمەنىڭ ءبىر تۇسىندا: «اتام اقتىق ساپارعا اتتاناردا ارتىندا قالىپ بارا جاتقان قىزدارىن اسا ءبىر الاڭ كوڭىلمەن ماعان تابىستاپ ەدى. «قاراعىم، شاماڭ كەلگەنشە وسىلاردى وقىتشى. ۇلدار ءبىر­دەڭە بولار، جۇمىس ىستەسە دە ولمەس، قىزدار نانىن جىلاماي ءجۇرىپ تاۋىپ جەيتىن ءبىلىم السا دەپ ارمانداپ ەدىم، قايتەيىن» دەگەنى ەسىمنەن ەش شىققان ەمەس. دۇيسەبەك ەكەۋمىز اكەنىڭ سول اماناتىن ورىندادىق دەپ ويلاي­مىن. ءبارى جوعارى ءبىلىم الدى. ءوز الدارىنا وتاۋ قۇرىپ، وركەن جايدى. قازىر سولار اعاسىنا ايتا بەرمەيتىن كەيبىر جايتتى مەنىمەن اقىلداسادى. ءبىزدىڭ بالالار دا ءوز جولدا­رىن تاپتى عوي. ءبىر كەلىنىم كورەي قىزى. پەندەشىلىك شىعار، ۇلتى بوتەن دەپ ءبىر جىلداي كەلىسىم بەرمەي جۇردىك. جۇرتتان «ۇيال­عان» سيقىمىز دا باياعى. بىراق اللانىڭ بۇيرىعىنان اسا الماي­دى ەكەنبىز. ادالىنان كەزدەسكەن بالا بولدى. تويىن جاساپ جاتقا­نىمىزدا «جايىقتىڭ قادىرلى اتا-اناسى، بۇگىن سىزدەردىڭ كەلىن­دەرىڭىز بولىپ وتىرمىن. مەنى وتباسىلارىڭىزعا شىن نيەتتە­رىڭىز­بەن قابىل الىڭىزدار. الدا­رىڭىزدان قيا وتپەيمىن. قازاق­تىڭ ءتىلىن دە، سالت-ءداستۇرىن دە ۇيرەنۋگە ۋادە بەرەمىن»، دەگەنىندە ءىشى-باۋىرىم ەلجىرەپ سالا بەرگەن ەدى. – مۇنىڭ تۋرا اسكەري انت قوي، ناتاليا جارىعىم دەپ، قاپسىرا قۇشاقتاپ، بەتىنەن قالاي سۇيگەنىمدى دە بىلمەي قالىپپىن. سودان بەرى ناتاليا كەلىنىمىز ءبىر ءۇيىمىزدىڭ شىراعىن جاعىپ وتىر. ايىم، ءامىر اتتى ەكى نەمەرەمىز ءوسىپ كەلەدى. وزگە قىزدار مەن ۇلدار، كەلىن-كۇيەۋ بالالار ءوز الدىنا عوي، جايىعىم مەن ناتاشانىڭ ءجونى ەرەكشە بولدى ءسويتىپ، دەپ ريزا پەيىلدەگى انا سىرىن جاسىرماي جايىپ سالدى. ءيا، تىرشىلىكتەگى اينالاسى ەرەكشە سىنمەن قارايتىن انا- ايەل، كەلىن-ەنە دەگەن قۇرمەتتى سوزگە لايىق عۇمىر كەشكەن كەي­ۋانا كورەي قىزىن انا تىلىمىزدە سويلەتسە، نەمەرەلەرى ءشامشى اتالارىنىڭ اندەرىن شىرقاعاندا تامسانا تىڭدايسىڭ. ول ءۇشىن جۇرەكتەن شىعىپ، جۇرەككە جەتەتىندەي ءسوز تاۋىپ ايتىپ، ءتالىمدى تاربيەسىمەن باۋراعانى انىق. سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە، سىنى كەتپەگەن، كەلىستى كەلبەتى-مەن، قازاقى كەڭدىگىمەن ول اعاي­ىن-تۋعاننىڭ، اۋىلداستارىنىڭ العىسىنا بولەنگەن. ولاردىڭ باقىتتى ەكەندەرى داۋسىز. كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى، جامبىل اۋدانى. ------------------------------------ سۋرەتتە: دۇيسەبەك پەن روزا نەمەرەسى ەلامانمەن بىرگە.
سوڭعى جاڭالىقتار

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار