دۇبىرگە تولى دۇنيە

فرگ: بيلىك جولىنداعى كۇرەستىڭ شەشۋشى كەزەڭى ەۋروپانىڭ ەڭ الەۋەتتى ەلى گەرمانيادا بيلىك تىزگىنىن ۇستاۋ قيىن. وعان ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, كارى قۇرلىقتىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلەتىندەي. وسى رەتتە الدا بۇل ەلدى كىم باسقارادى دەگەن اڭگىمەنىڭ كوبىرەك ايتىلۋى دا زاڭدى. قازىرگى كانتسلەر ان­گەلا مەركەلدىڭ ەل تاريحىندا اي­ت­ۋ­لى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتى قا­لاتىنى داۋسىز. بۇل كۇندە وعان ەۋروپا­داعى ەڭ ايبىندى ءاي­ەل قايراتكەر دەگەن انىقتاما بەرىلۋى دە لايىقتى. وسى سيپاتتاما ەلىنىڭ قۋاتتى­لى­عىنان عانا ەمەس, ونىڭ جەكە ىسكەرلىك قا­بى­لەتىن دە بەينەلەيدى. بۇكىل دۇنيە ءجۇ­زىن الەمدىك ەكونوميكالىق داع­دارىس تەڭسەلتكەن شاقتا گەرمانيا سەكىلدى الىپ ەلدىڭ تىزگىنى قو­لىندا بولعان ا.مەركەل ەۋروپا­لىق تۇراقتىلىققا تۇتقا بولعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىرى سانال­دى. بىراق بيلىكتىڭ دە ولشەمى بار. اسىرەسە, ەۋروپا سياقتى وركەنيەت­تى ايماقتا ول دەموكراتيالىق جولمەن ايقىندالادى, تارازىعا بەدەل ءتۇ­سىپ, ساراپتالادى. قاي­رات­كەرلەردىڭ ابىرويى وزدەرى مۇشە بولعان پار­تيالاردىڭ بەدەلىمەن ۇشتاسادى. سول پارتيالار سايلاۋدا كوپ داۋىس السا, ونىڭ كوسەمىنە بيلىك تىزگىنى تيەدى. انگەلا مەركەل – ەلدىڭ ەج­ەل­­گى كونسەرۆاتيۆتىك پارتياسى حريس­­تيان-دەموكرا­تيا­لىق وداق (حدو) كو­سەمى. جەكە ءوزى وزا شاپپا­عا­نى­مەن, باسقا پارتيالارمەن وداقتاس­قان حدو سوڭعى جىلدارى بيلىك باسىندا. سول وداقتاستارىنا ۇكىمەتتەگى جە­تەكشى ورىنداردى ۇسىنىپ, ءوز­دە­رىنىڭ كواليتسيالىق باعدارلا­ما­ل­ا­رىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. كواليتسيا دەگەندە, ۇكىمەتتەگى تۇتقالى قىز­مەتتەر: قورعانىس مينيسترلىگى حريستيان-سوتسياليستىك وداقتىڭ ءمۇ­­شەسى كارل-تەودور تسۋ گۋتتەنبەرگكە, ال سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى لي­بەرال-دەموكراتيالىق پار­تيانىڭ سەر­كەسى گيدو ۆەستەرۆەللەگە بەرىلگەن. سول ءۇشىن پارلامەنتتە كوپ­شى­لىك ورىندى العان­مەن, كەيدە تاياق تا جەدى, سوزگە دە قالدى. قازىرگى كەزدە بۇل ەلدە بيلىك ءۇش­ىن كۇرەستىڭ شەشۋشى كەزەڭى ءوتىپ جاتىر. جەرگىلىكتى پارلامەنت (لان­داگ) سايلاۋلارى پارتيالار­دىڭ قو­عام­داعى ورنىن ايقىن­داي­دى. سون­دا­عى داۋىستار بيلىككە جە­تۋدىڭ تاع­دىرىن شەشەدى. وداق­تا­ساتىن پارتيالار وسى كەزەڭدە بىرىگىپ قي­مىل­داپ, كو­بىرەك داۋىس جيناۋعا تىرىسادى. ورتاق ءتىل تاۋىپ, سايلاۋ­شى­لار­­دىڭ كو­ڭىلىنەن شى­عاتىن باع­دار­لا­ما ۇسى­نا ال­ما­عان پارتيا وزىمەن بىرگە وداق­تاسىنىڭ دا ەتە­گىنەن تارتادى. حدو كونسەرۆاتيۆتىك با­عى­تىن ءبىرشاما جۇمسارتىپ, تسەنتريستىك با­عىت­قا ويىسقان ەدى. ون­دا­عى وي – كەز كەلگەن پارتيامەن وداق­تاسۋعا مۇمكىندىك الۋ. بۇل با­عىت كانتس­لەر­دىڭ پارتياسىنا ءازىر­گى ۇپاي اكەلە قويعان جوق. حدو ءبىراز جەردە كەرىسىنشە كوپ ۇپاي جو­عالتتى. اسىرەسە, ەڭ ۇلكەن پورتتى قالا گام­بۋرگتە ويسىراي جەڭىلدى. ولار بار جوعى 21-22 پايىز عانا داۋىس الىپتى, ال وتكەن 2008 جىلعى ساي­لاۋدا 42,1 پايىز العان ەكەن. وسى جەڭىلىستەن كەيىن جۇرت انگەلا مەر­كەلدىڭ قايتا بيلىك تىزگىنىن ۇس­تايتى­نىنا كۇمان كەلتىرە باستادى. ول كە­تە قالعان كۇندە ونىڭ ورنىن كىم باسادى دەگەن اڭگىمە دە كوبەيدى. جۇرت اۋزىندا قازىر بۇل رەتتە قورعانىس ءمينيسترى كارل-تەودور تسۋ گۋتتەنبەرگتىڭ اتى ءجۇر. جاق­سى جا­عىنان دا, جامان جاعىنان دا. جامان دەگەندە, جاقىندا ونىڭ دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسياسىندا باس­­قا­دان كوشىرىپ العان جەرلەر بار دەگەن ءسوز شىعىپ, ول راسقا اينال­عان­داي. ويتكەنى, ونى گۋتەنبەرگ جوققا شىعارعان جوق. جاقسى جاعى دەگەندە, حالىق ءالى دە جاسى قىرىققا تولماعان وسى­ناۋ قايراتكەرگە ايرىقشا قۇرمەت­پەن قارايدى. ونى بولاشاق كانتسلەر رەتىندە قابىلدايدى. ءجۇر­گىزىلگەن سا­ۋالداماعا قاراعاندا, ەكى نەمىستىڭ ءبىرى ونى قولدايتىن كورىنەدى. بۇ­رىن ءۇش نەمىستىڭ ەكەۋى قولداعان ەك­ەن. وسى جەردە كانتس­لەردىڭ كۇنى كەشە ك.-ت. تسۋ گۋتتەنبەرگتى ورنىنان الىپ, قورعانىس ءمينيسترى ەتىپ, ت. دە مەزەردى تا­عايىنداعانى ءبىراز ادامعا تاڭ كورىنگەن. ايتەۋىر, بۇل بيلىك جو­لىنداعى كۇرەستىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەنى انىق. نەمىستەردىڭ بيلىك ءۇشىن كۇرەس كەڭىستىگىندە قىزۋ ايقاس. بيلىكتەگى كونسەرۆاتورلاردىڭ ىقپالى ءبىر ءسات باسەڭدەگەن ساتتە سولشىل پار­تيا­لار­دىڭ بەلسەندىلىگى ارتقانى اڭعا­رى­­لا­دى. الدا تارتىس قىزا­تىن سىڭايلى. اشىققان حالىق اشىنسا جامان سولتۇستىك كورەيادان تاعى ءبىر جايسىز حابار جەتتى: بۇل ەلدە جاپپاي اشتىق قاۋپى تۋعان كورىنەدى. مۇنداي حاباردى ۇكىمەتتىڭ ءوزى تاراتىپ وتىر. كحدر باسقا ەلدەردەن ازىق-ت ۇلىك جونىندە كومەك سۇراعان. بۇل ەل باسشى­لا­رىنىڭ «ءدىنى قاتتى» ەكەنى بەلگىلى. ولار باس­قانىڭ الدىندا ءتو­­مەندەگىسى كەلمەيدى. ادەتتە وزدەرىنىڭ ءمۇش­كىل ءحالىن موي­ىن­دا­ماي, جاعدا­يى­مىز جاق­سى دەيدى. سو­لاي دەپ كەردەڭدەۋىنىڭ سالدارى­نان بۇدان بۇرىن, اسىرەسە 90-شى جىلداردىڭ باسىندا ءبىراز حالقىن اشتىقتان قىر­عان. اشقۇرساق ءومىر اسىرەسە با­لا­عا, سول بالانى ەمىزگەن اناعا قيىن. سونى ەسكەرىپ, الەم جۇرتشى­لى­عى, حالىقارالىق ۇيىمدار اركەز كحدر حالقىنا كومەك قولىن ۇسى­نىپ جاتادى. مۇنداي كومەكتى پحەن­ياننىڭ «قاس جاۋى» سانالا­تىن ەلدەر دە بەرىپ جاتادى. اي­تالىق, وسىدان ەكى جىل بۇرىن اقش بۇل ەلگە 170 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىك بەرسە, ىرگەسىندەگى وڭ­تۇس­تىك كورەيا جىل سايىن 500 مىڭ توننا بەرۋدى داستۇرگە اينال­دىر­عان ەدى. وسى جەردە تاعى ءبىر جايدى ايت­قان ءجون. كومەك قولىن ۇسىن­عان­دار ءوزى بەرگەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ سول اش­ىق­قان حالىققا جەتكەنىن قالاي­دى ءجا­نە ونى قاداعالاعىسى كەلەدى. وكى­نىش­كە قاراي, بۇل ەلدەگى بيلىك ور­ىن­دارى بەرگەن كومەكتى وزىنشە پاي­دالانۋدى كوزدەيدى. ءبى­رازىن جىرىپ الىپ قالاتىنى ءوز الدىنا, جۇرت­تىڭ كوزىنشە حالىققا تاراتقان بو­لىپ, باقىلاۋشىلار كەتكەن سوڭ, قاي­تا­دان جيناپ العان جاي دا كەزدەسىپتى. قايىرىمدىلىق جاساۋشىلار مۇن­­داي جاعدايدى اڭعارىسىمەن بۇل ەلگە ءوز كومەكتەرىن ۇسىنۋدى شەكتەدى, جەرگىلىكتى بيلىككە تالاپتار ايتىلدى. وسىلايشا ۇنەمى بيلىك ورىندارى مەن كومەك بەرۋشىلەر اراسىندا كيكىلجىڭ تۋىپ جاتادى. كحدر-دىڭ يادرولىق باعدارلا­ما­سىنا بايلانىستى, سونداي-اق قايى­رىمدىلىق كومەكتىڭ دۇرىس پايدا­لانىلماۋىنا وراي, ءبىراز ەلدەر سول­تۇستىك كورەياعا سوڭعى كەزدە سىرت قاراي باستاعان. بۇل مۇنداعى جاع­داي­دى مۇلدەم قي­ىن­داتىپ جىبەردى. سو­عان وراي ەل باس­شى­لىعى باسقا­لار­دان كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بول­سا, بۇۇ-نىڭ ءدۇ­نيە­جۇ­زى­لىك ازىق-ءتۇ­لىك باع­دار­لاماسى ۇيى­مى دا اسا قيىن جاعدايدىڭ قا­لىپ­تاس­قانىن ءما­لىم­دەپ وتىر. مۇنداي كورى­نىس­تىڭ قالىپتاسۋى ەلدەگى جۇيەنىڭ «جەمىسى» ەكەنى داۋسىز. جەرى دە, حالقى دا بىردەي وڭتۇستىك كورەيا الەمدەگى ەڭ دا­مىعان, باقۋاتتى ەلدىڭ ءبىرى. بۇ­عان دەيىن جىل سايىن كومەگىن دە بە­رىپ كەلدى, تەك سوڭعى كەزدەگى جاع­داي­عا بايلانىستى ونى شەكتەگەنى بار. جالپى, كورەي حالقى ەڭبەكقور. «فوربس» جۋرنالىنىڭ زەرتتەۋىنشە, وڭتۇستىك كورەيا تۇرعىندارى الەم­دەگى ەڭ ەڭبەكقور حالىق ەكەن. ولار جىلىنا 2367 ساعات جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. ال ولاردىڭ سول­­تۇستىكتەگى تۋىستارى, اسكەري ءتار­تىپتى ەسكە العاندا, بۇلاردان از ەڭ­بەك ەتپەيتىن شىعار-اۋ. بىراق ولار­­دىڭ ەڭبەگى كوبىنە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاق­سار­تۋعا ەمەس, سو­عىس­تىڭ قاجەتىنە باعىتتالىپ جا­تادى. بيىل وعان تابيعاتتىڭ دا تار­شى­لىعى قوسىلىپ وتىر. بىلتىر سۋ تاس­قىنى قيناسا, قازىر سوڭعى الپىس جىل­­دا بولماعان سۋىق تيتىقتاتتى. بۇل از بولعانداي, مال جۇقپالى اۋ­رۋ­عا ۇشىراپ, كوپ قىرىلدى. سونىڭ ءبارى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ وتىر. ادەتتە حالىق اشىقسا دا, بۇل ەلدىڭ ۇكىمەتى اسكەردى اشىقتىر­ماي­تىن. تۇرعىندارى 24 ميل­لي­ون­دى قۇ­راپ وتىرعان ەلدىڭ اسكەرى ميل­لي­ون­نان اسادى. سونىڭ تا­ما­عى حا­لىق­تىڭ موينىندا. قازىر ولار دا اشىعا باستاپتى. ەلدىڭ بيلەۋشى ەڭبەك پارتياسى اسكەرگە تاماقتان كومەكتەسەيىك دەپ ۇندەۋ تاستاعان. اش اسكەر كوتەرىلسە, سول جامان, قيىنى دا سول. ماماديار جاقىپ.