02 ناۋرىز، 2011

نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ءاربىر ادام قازاقستاندىق ارمانعا قول جەتكىزە الادى

262 رەت كورسەتىلدى
بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي، الدىڭعى كۇنى مەملەكەت باس­شىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسپۋبليكالىق باق جۋرناليستەرىمەن كەزدەسكەن بولاتىن. پرەزيدەنتكە نۇرتورە ءجۇسىپ («ايقىن» گازەتى)، بيگەلدى عابدۋللين («Central Asia Monitor» گازەتى)، ارتۋر پلاتونوۆ («كتك» تەلەارناسى)، يۋليا سينچۋك («حابار» اگەنتتىگى» اق)، نۇرلان ەرىمبەتوۆ («استانا» تەلەارناسى)، ءلاززات تانىسباي («قا­زاقستان» رترك» اق) بىرقاتار كوكەيكەستى سۇراقتار قويۋعا ءمۇم­كىندىك العان ەدى. بۇگىن ءبىز مەملەكەت باسشىسىمەن سول سۇحبات­تىڭ ءماتىنىن جاريالاپ وتىرمىز. يۋليا سينچۋك: – وتكەن اپتادا ءسىزدىڭ قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارى­ڭىز بولىپ ءوتتى. بۇل بيىلعى جىلعى ال­عاش­قى شەتەلدىك ساپارىڭىز. ول كەزدەيسوق بولماسا كەرەك، ويتكەنى، قىتاي قازاق­ستانمەن تەك شەكتەسىپ قانا قويمايدى، سونداي-اق ءبىزدىڭ باستى سترا­تەگيالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى بو­لىپ تابىلادى. ءسىز جۇرگىزىلگەن كەلىس­سوز­دەر قورىتىن­دىسىن قالاي باعالايسىز؟ ەلباسى: – مەن قحر-عا مەملەكەتتىك ساپارىمنىڭ قورىتىندىسىن جوعارى با­عا­لايمىن. وتكەن كەلىسسوزدەر اۋانى مەن ولاردىڭ مازمۇنى قازاقستان – قىتاي قا­رىم-قاتىناسىنىڭ تاتۋ كورشىلىك، ءارىپ­تەس­تىك جانە ءوزارا سەنىم سيپاتىن تولىق­تاي كورسەتىپ بەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 19 جىلى ىشىندە مەن وسىمەن قىتايعا 15-ءشى رەت ساپار جاساپپىن. ءبىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارى­مىز­دىڭ تابىستى دامۋ نەگىزىندە بەرىك ەكو­نوميكالىق ىرگەتاس جاتىر. قىتاي – قا­زاقستاننىڭ الەمدەگى نەگىزگى ەكونو­مي­كالىق ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى جانە قازاقستان ەكونوميكاسىنا جەتەكشى ينۆەستور. وتكەن جىلى ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىق كولەمى 20 ميلليارد دوللارلىق شەكتەن استى. قحر ەلىمىز ءۇشىن باستى ەكسپورت رىنوگى بولىپ تا­بىلادى جانە قازاقستانعا يمپورت كو­لە­مى جونىنەن ەكىنشى ورىنعا شىقتى. اۋقىم­دى ەنەرگەتيكالىق جوبالار تابىس­تى ءجۇ­زەگە اسىرىلۋدا. قازاقستاندا جوعارى جىلدامدىقتاعى «استانا – الماتى» جو­لاۋشىلار تەمىر جولى ماگيسترالى قۇ­رىلىسىن بىرلەسىپ جۇرگىزۋ تۋرالى ۋاع­دالاستىققا قول جەتكىزىلدى. قازاقستان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانسقۇرلىقتىق اۆتوموبيل ءدالىزى قۇرىلىسى جوباسى مەن «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول ماگيسترالى قۇرىلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋدا. ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋلارى ساپاسىن قورعاۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. استانادا قىتاي – قازاقستان سۋپەركومپيۋتەر ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى جانە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا يننوۆا­تسيالاردى ۇيرەنىپ، ەنگىزۋ ءۇشىن قازاقستان-قىتاي ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتاردىڭ بولاشاعى زور. نۇرتورە ءجۇسىپ: – قۇرمەتتى نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى، بيىلعى جولداۋى­ڭىز­دا جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نە­گى­زىن قالاپ بەردىڭىز. وسى ساياساتتىڭ تۇپكى ءمانى نەدە؟ ءبىزدىڭ قازاقستان حالقىنا ونىڭ قانداي اسەرى بولادى، وسى جاعىن ايتىپ بەرسەڭىز. ەلباسى: – بۇل ءوزى تاۋەلسىزدىك ال­عان­نان بەرگى ايتىلىپ كەلە جاتقان اڭگىمە. بارلىق اتقارىلعان جۇمىستىڭ، شارۋانىڭ ءتۇپ­تەپ كەلگەندەگى نەگىزگى ماقساتى – حا­لىقتىڭ ءال-اۋقاتىن تۇزەۋ. مەملەكەتتىڭ قور­جىنىندا قانشا قاراجات بار بولسا، سو­نىڭ بارلىعى حالىق ءۇشىن جۇمسالادى، ءبىر­اق قيىن-قىستاۋ جاعداي تۋا قالسا، قى­سىل­دىرمايتىنداي قورىمىز دا بولۋعا ءتيىس. بۇرىن، كەڭەس وداعى كەزىندە ءبىزدىڭ كەن بايلىعىمىزدىڭ بارلىعىن اكەتىپ جا­تىر دەيتىنبىز، ەندى سونىڭ ءبارى ءوز قولى­مىز­دا. ەڭ الدىمەن، ءبىز ەكونوميكانى ءجون­دەۋگە كۇش سالۋدامىز. 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسىن قولعا الدىق. وعان قاي جىلى، قانشا قاراجات بولەتى­نى­مىزدى، قاي باعىتتاردا، قالاي ءوربيتىنىنىڭ بارلىعىن ايقىنداپ ايتتىق. وعان دەيىن مادەنيەتكە كوڭىل ءبولىندى، تىلگە ءمان بەرۋدەمىز، ونى دا بىلەسىزدەر، ال ەندى قازىر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ناقتى ءسوز ەتەتىن ۋاقىت كەلدى. وسى جىلعى جولداۋدىڭ الەۋمەتتىك باعىتتى بەتكە الۋىنىڭ بىرنەشە ءتۇيىنى بار. ءبىرىنشىسىن – يندۋستريالىق باعدارلاما جايىن­دا جاڭا ايتىپ كەتتىم، ەكىنشىسى – ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى. ءۇشىنشىسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ. ءتورتىنشىسى – ءۇي قۇرىلىسى، تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى. بەسىنشىسى – 3800 اۋىلعا اۋىز سۋ اپارۋ، ولاردا قازىر ساپالى اۋىز سۋ جوق. اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە 2002 جىلدان بەرى قىرۋار كومەك جاساۋدامىز. ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق، ەڭ ءبىرىنشى ماقسات – مەكتەپكە دەيىنگى بالا تاربيەسىمەن اينالىساتىن بالاباقشالار سالۋ العا شىعىپ، 2020 جىلعا دەيىن ءبۇل­دىرشىندەردى تولىعىمەن بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋ. وسى ورايدا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە-اق قىرۋار جۇمىس جاسالدى. باسقا ماقساتتارعا پايدالانىلىپ كەلگەن بۇرىنعى بالاباقشالار قايتارىلىپ الىندى، جا­ڭادان بالاباقشالار سالىپ جاتىرمىز. وسىلايشا بالاباقشالارمەن قامتاماسىز ەتۋدى بۇرىنعى 27 پايىزدان 40 پايىزعا كوتەردىك. بۇل جۇمىستى ءارى قاراي جال­عاستىرا بەرۋگە ءتيىسپىز. سەبەبى، ول ۇلكەن الەۋمەتتىك ماسەلە. بىرىنشىدەن، بالا­لار­دىڭ اقىل-ويى، وي-ءورىسىنىڭ نەگىزى 3 جاستان 6 جاسقا دەيىن قالانادى دەيدى. ەكىنشىدەن، بالا وزىمەن تەڭدەس، قاتارلاستارىمەن بىرگە وسەدى، ۇشىنشىدەن، ولاردىڭ اتا-اناسى­نىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي تۋادى. بۇل ءبىر جاعى بولسا، ەكىنشىدەن، ءبىز ءبارىبىر 12 جىلدىق ءبىلىم جۇيەسىنە كوشۋگە ءتيىسپىز. سول ءۇشىن ەلىمىزدە 400 مەكتەپ سالىنۋى كەرەك. جەرگىلىكتى اكىمدەر 200 مەكتەپ، مەملەكەت 200 مەكتەپ سالسا ماسەلە شەشىمىن تابادى. ەكىنشى ايتارىم، جاستارعا كاسىبي ماماندىق بەرۋ جۇمىسى. جوعارىدا ين­دۋس­تريالىق باعدارلاما جاسالدى دەپ جاتىرمىز. ال سول زاۋىت، فابريكالاردا كىم جۇمىس ىستەيدى؟ سوندىقتان كاسىبي ءبىلىم بەرۋمەن اينالىسامىز. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋدە جۇمىسپەن قامتۋ دەگەن اسا ماڭىزدى ماسەلە. جوعارى بىلىمگە كەلسەك، استانادا اشىل­عان حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت باس­قالارعا ۇلگى بولسىن دەدىك. جوعارى وقۋ ورنى سونداي بولۋى ءتيىس، باتىستىڭ جوو-لارى جانىندا عىلىمي ورتالىقتار جۇ­مىس جاسايدى. ال بىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمي ورتالىقتا مەديتسينا جونىنەن ادام­نىڭ ءومىرىن ۇزارتاتىن، جاساڭ­عىرا­تىن، باسقا نانوتەحنولوگيالاردى پاي­دا­لانىپ زەرتتەيتىن زەرتحاناسى بولادى. استانادا سالىنعان 7 اۋرۋحانانىڭ بارلىعى سول ۋنيۆەرسيتەتپەن جۇمىس جۇرگىزەدى. ەكىنشى ماسەلە – ەنەرگەتيكا. ەنەرگەتيكا بولعاندا، جەلدى، كۇننىڭ قۋاتىن پايدا­لا­ناتىن، باسقا دا ءداستۇرلى ەمەس قۋات كوز­دە­رىن يگىلىككە جاراتۋ. ءۇشىنشىسى – ينجەنەرلىك باعىتتار. ءبىزدىڭ ويىمىزدا، 2020 جىلعا دەيىن ەلىمىزدەگى 2-3 ۋنيۆەرسيتەت دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە جەتۋى ءتيىس. دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىنە توق­تال­ساق، مىسالى، قازىرگى كۇنى جاس بوسانعان انا­لاردىڭ ءولىمى 20 پايىزعا تومەندەدى، ادام ءولىمى دە 30 پايىزعا ازايدى. ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن كوتەرۋ­گە اۋرۋحانالار سالىپ جاتىرمىز، دارىگەر­لەر­دى دايىنداپ جاتىرمىز، ەلىمىزدىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنە مەديتسينالىق پويىزدار جىبەرۋدەمىز، ارنايى جاسالعان فۋرگوندار، جاساقتالعان گوسپيتال – تىكۇشاقتارى­مىز بولادى. مىسالى، ءىرى كۇرە جولداردىڭ بويىندا قانشا ادامداردىڭ اپاتتاردان ومىرلەرى قيىلىپ كەتىپ جاتىر؟ ەگەر سول جەرگە مەديتسينالىق ماماندانعان جاردەم دەر كەزىندە جەتسە، قانشا ادام قۇت­قا­رىلار ەدى. جارتىسىن امان الىپ قالۋعا بو­لادى. وسىنىڭ بارلىعىن ەسەپتەي كەلگەندە نەگىزگى ماقسات – ادام ءومىرىن ۇزار­تۋ. وسىعان دەيىن قازاقستان­دىق­تار­دىڭ ورتاشا جاسى 66 بولسا، سونى 72-گە جەتكىزسەك دەيمىز. مەنىڭ ويىمشا، ءبىز ونى ودان ارىگە دە اپارا الامىز. سەبەبى، جو­عارىدا اي­تىلعان انالاردىڭ، بالالاردىڭ ءومىرىنىڭ ساقتالۋى، تۋبەركۋلەز، جۇرەك-قان تا­مىرلارى اۋرۋلارى دەيتىندەرمەن كۇ­رەس­تەردى وسى باعىتىمىزدا جۇرگىزە بەرسەك وعان دا جەتەمىز. ال ادام ءومىرىن ۇزار­تۋدان ارتىق قانداي بيىك ماقسات بولۋى ءتيىس؟ ءبىزدىڭ مەديتسينا سالاسىنا ءبولىپ وتىر­عان قاراجات وسىعان جۇمسالاتىن بولادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت – ادام­دار­دى، اسىرەسە، اۋىلدى جەرلەردە جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ. ءبىز قازىردىڭ وزىندە اۋىلدا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردى نەسيەمەن قامتاماسىز ەتە الامىز. قاجەت دەپ تاپقاندار مەملەكەت ەسەبىنەن قوسىمشا ماماندىق الا الادى، ول ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابۋىنا جاردەمدەسەدى. 2015 جىلعا قاراي 1،5 ملن. ادام وقۋدان وتەدى. جولاي اۋىلداردا اۋىز سۋ پروبلەماسىن، جى­لۋ­­مەن قامتاماسىز ەتۋدى، كاناليزاتسيا جۇيە­سىن توسەۋدى شەشەمىز. مىنە، وسىنىڭ بار­لىعى جولداۋداعى الەۋ­مەتتىك قولداۋدىڭ قۇرامداس بولىگى. بيگەلدى عاب­دۋللين: – قۇر­مەت­تى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى، جاقىندا «نۇر وتان» پار­تيا­سىنىڭ ءحىىى سەزى، ءبىر دەمدە دەۋگە بولادى، جوعا­رى دەڭگەيدە ءوتتى. ءسىز­­دىڭ ءسوزىڭىز كوپ­شىلىككە وتە ۇنا­دى. ءويت­كەنى، ول بو­لا­شاققا، پەرس­پەك­تي­ۆاعا، اسىرەسە، الەۋ­مەت­تىك بلوكقا با­عىت­تالعانىمەن ۇنام­دى شىقتى. ءسىز ۇكىمەت­تىڭ الدىنا جىل ساي­ىن 6 ميلليون شار­شى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ تۋرالى مىندەت قويدىڭىز. بۇل – ما­ڭىز­دى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەت. جالپى، قازاق­ستان تاريحى قۇرى­لىس­تىڭ مۇنداي قار­قى­نىن ءالى بىلگەن جوق. اتالعان مىندەت قالاي شەشىلەتىن بولادى؟ ەلباسى: – ءبىز تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سىنا، ەستەرىڭىزدە بولسا، 2007-2008 جىل­دارى ناقتى كىرىستىك. ناتيجەسىندە 2008 جىل مەن 2010 جىل ارالىعىندا 19 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى. بۇل ساندى ۇشكە بولسەك، جىل سايىن 6 ميلليون شارشى مەتردەن كەلەدى ەكەن. ول ناعىز ءدۇبىرلى كەزەڭ ەدى. بانكتەر شەتەلدەردەن نەسيە الا العاندىقتان، قۇرىلىس­قا اقشا سالۋ تيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. ينۆەستور ۇيلەر سالىپ، سول جەردە-اق ساتا الاتىن. سوندىقتان مەن قازىر ۇكىمەتكە اتالعان سالادا ودان ءارى قانداي ءىس-قيمىل جا­ساۋعا بولاتىنىن ساراپتاۋدى تاپسىر­دىم. بىزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جيناق­تاۋ جۇيەسى بار. سوعان سايكەس ادام ءۇش جىل ىشىندە ءوز بەتىنشە تۇرعىن ءۇي قۇنى­نىڭ جارتىسىن جيناقتاي الادى. بىراق ءتۇرلى سۇرانىستار بار، بىرەۋلەرگە 50 «شار­شىلىق» ءبىر بولمەلى پاتەر، ال ەكىنشى بىرەۋلەرگە 200 «شارشىلىق» پاتەرلەر قاجەت. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، اركىم ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي تاڭداۋ جاسايدى. ادام 50 پايىزىن جيناقتاعان جاعداي­دا قالعان 50-ءىن وعان بانك ۇسىنادى، ءسوي­تىپ، پاتەردىڭ تولىق سوماسى جيناقتالادى. بۇگىندە مەملەكەت اكىمدىكتەرگە ولار ۇيلەر سالۋ ءۇشىن ارنايى قارجى قاراستىرىپ كەلەدى. اكىمدىكتەر ۇكىمەتتىڭ ءبىر تيىننىڭ دا قۇرىلىستان باسقا جاققا كەتپەۋىن با­قى­لاۋىمەن تۇرعىن ءۇي سالعان كەزدە بانكتەر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناعى جۇيەسى بويىنشا پاتەرلەردى ساتىپ الادى. قازىرگى كەزدە وسىنداي سحەمامەن پاتەرلەر ساتىپ الۋعا 17 مىڭ وتباسى دايىن. پاتەرگە كىرگەننەن كەيىن يەسى قالعان جارتى قۇنىن 15-20 جىل بويى، تولەۋ كەستەسىنە سايكەس، بانك ارقىلى وتەي باستايدى. اكىمدىك قا­زىردىڭ وزىندە اقشانى كەرى قايتارىپ الدى جانە ونى ودان ءارى سالىپ جاتىر. بانك تۇر­عىن ءۇي ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرادى. بۇدان بولەك مەملەكەت كوممۋني­كا­تسيا­لارعا قارجى شىعىنداپ، قۇرىلىس ءۇشىن الاڭ دايىندايدى. وسىلايشا، مەملەكەت ءۇي سالاتىن مەنشىك يەسىنىڭ مىندەتىن 20-25 پايىزعا جەڭىلدەتەدى. سەبەبى، بارلىق كوم­مۋنيكاتسيالاردى – جىلۋدى، ەلەكتر قۋا­تىن، كاناليزاتسيانى جانە تاعى باسقا­لارىن تارتۋدى ءوز موينىنا الادى. تورتىنشىدەن، مەملەكەتتىك جالدىق تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسى جالعاسۋدا. اتالعان با­عىت­قا بيۋدجەتتىك سالىمدار دا جەڭىل­دىك­تەرمەن بەرىلۋدە. بۇل «جان ءبىتىپ»، تو­لىق كۇ­شىندە جۇمىس ىستەي باستاعان بانكتەر ءۇشىن ءتيىم­دى. بۇل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءتيىمدى. بىراق وسىنداي شىعىنداردى جابۋ ءۇشىن ادام جۇمىس ىستەۋى جانە تابىس تابۋى ءتيىس. مىنە، وسىلايشا مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەرگە 1 شىلدەدەن باستاپ ەڭبەكاقىسى­نىڭ ءوسۋى دە ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناعى باعدارلاماسىنا قاتىسۋىنا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. جانە، ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بوي­ىن­شا، ءبىز جىلىنا 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي دەڭگەيىنە قايتا شىعامىز. 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسى­رۋ بارىسىندا شامامەن 796 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىناتىن بولادى. بۇل ماقساتقا ۇكىمەت 127 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قارجى بولمەك. كوممەرتسيالىق قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قورلاندىرۋ ءۇشىن 70 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان جانە جىل سايىن شامامەن 2،4 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپار­لانىپ وتىر. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى اۋداندارى­نىڭ ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالارى قۇ­رى­لىسى ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلعان. بۇل 3 ملن. شارشى مەتر مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇيدى مەجەلەنگەن ۋاقىتىندا پايدالانۋعا بەرۋدى قامتاما­سىز ەتەدى. وسى تەتىك اياسىندا استانا مەن الماتىنىڭ سەرىكتەس قالالارىنىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ بەلگىلەنىپ وتىر. مەملەكەتتىك جالدىق تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىنا قاتىستى ايتاتىن بولسام، بۇل ماقساتتارعا شامامەن 40 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان جانە 680 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ بولجانۋدا. ءلاززات تانىسباي: – قۇرمەتتى ەل­با­سى، ءسىز قازاقستانداعى ورتا جانە شا­عىن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ايرىق­شا قامقورلىق كورسەتىپ كەلەسىز، بولا­شاق­تا وسى سالاعا مەملەكەت تاراپىنان قانداي قولداۋ كورسەتىلەدى جانە قانداي مەجەلەرگە جەتۋ كوزدەلىپ وتىر؟ ەلباسى: – ءبىز – نارىقتى ەكونوميكا­لى مەملەكەتپىز. سوندىقتان وسى جاعدايدا جۇمىس­سىز­دارعا جۇمىس بەرەتىن، ەكو­نو­مي­كا­نى كوتەرەتىن، مەملەكەتتى تۇراقتى ەتەتىن ورتا تاپ بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن ايتىپ كەلە جاتقانىم – وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ءما­سەلەسى. ولاردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى بولماسىن دەپ قانشا رەت تەكسەرۋلەرگە موراتوري جاريالادىق. وسى سالادا تەكسەرۋ، ولاردىڭ جۇمىس جاساۋىنا رۇقسات بەرۋ جايىن قارادىق، ولاردى جەڭىلدەتتىك. تەكسەرۋ جايىندا ارنايى زاڭ قابىلداندى. مىسالى، كەيبىر كاسىپورىندار – تاماق، دەنساۋلىق ساقتاۋ جاعىنداعى بيزنەستەگىلەر جىلىنا 1 رەت تەكسەرىلۋى ءتيىس، كەيبىرەۋلەرىن 3 جىلدا ءبىر-اق رەت تەكسەرسە دە بولادى، مىسالى، وندىرىستەگىلەردىڭ بار­لىعى ءوز قالپىندا جۇمىس جاساپ جاتسا، 5 جىلدا تەكسەرسە دە بولادى. «بيزنەس – 2020» دەگەن باعدارلاما قابىلداندى. ول باعدارلاما بويىنشا ىسكەر ادامدار نەسيەلەرى تولەمىنىڭ ءبىراز بولشەگىن مەملەكەت ءوز موينىنا الىپ وتىر. مىسالى، بانك 12 پايىزبەن بەرسە، ونىڭ 5 پايىزىن مەملەكەت تولەيدى. وندايدى قاي ەل جاساپ وتىر؟ ءبىز عانا جاساپ وتىرمىز. ەكىنشىدەن، جەرگىلىكتى بيلىككە، اكىمدەرگە ولاردى قولداۋ، جاعداي جاساۋ ماسەلەسىن قويىپ وتىرمىز. ال نەگىزىنەن اۋىلدا دا، قالادا دا جۇمىس بار. ما­عان وسى ماسەلەمەن شۇعىلدانىپ ءجۇر­گەن ادامداردىڭ ايتۋى بويىنشا، اۋىلدا ىستەيتىن 100 كاسىپ ءتۇرى بار. سوعان سول جەردىڭ ازاماتتارىن ۇيرەتۋ كەرەك، قالاي، نەدەن باستاۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرگەن ءجون. وعان قالاي قاراجات الىپ، جاساعان نەمەسە وندىرىلگەن ءونىمىن، بۇيىمىن قالاي ساتۋدىڭ جولىن ۇيرەتسە، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا ول تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەگەر حالىق وسى جولمەن شۇعىلداناتىن بولسا، شاعىن جانە ورتا كاسىپ وركەندەي بەرمەك. ءونىمنىڭ 70-80 پايىزىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وندىرەتىن دامىعان مەملەكەتتەر داعدارىستان وتە قينالماي ءوتتى. ويتكەنى، شاعىن بيزنەس – بۇل وتە يىلمەلى ءوندىرىس. كاسىپكەرلەر رىنوكتارداعى سۇرا­نىسقا باعدار جاساپ، ناقتى تالاپ ەتىلىپ وتىرعان جانە ساتىلاتىن ونىمدەردى عانا وندىرەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز الىپ كومپانيالار تۋرالى ماسەلە قويىپ وتىرعان جوق­پىز، ەگەر قانداي دا ءبىر كاسىپورىندا 5، 20، 30 ادام جۇمىس ىستەسە، مۇنىڭ ءوزى جەتىستىك. بارىڭىزگە، اسىرەسە، جاستارعا مىنانى ايتقىم كەلەدى. قازاقستاندا بارلىق جەردە، ءتۇرلى سالالاردا جۇمىس بار. كوپتەگەن جاس ماماندار، شىن مانىندە ەڭبەكپەن قام­تىلماسا دا، 500 دوللار ەڭبەكاقى الا­تىن جۇمىسقا بارمايدى، ولارعا 1000 جانە ودان جوعارى ەڭبەكاقى بەر. اۋىل­داعى كوپتەگەن ادام جەر تەلىمى، مالى، جاقسى ءۇيى بولسا دا جۇمىسسىزبىز دەپ جىلايدى. مۇنداي كوڭىل-كۇي بولماۋى ءتيىس. مەملەكەت جۇمىس ءۇشىن بارلىق جاع­داي­دى جاسادى، بانكتەر اۋىل تۇرعىندارىنا نەسيە بەرىپ جاتىر. داعدارىستىڭ دا جاقسى جاقتارى بار، ويتكەنى، ول مەرزىمى وتكەن، قاجەتسىز ءنار­سەنىڭ بارىنەن ارىلتىپ، بارلىق جاقسى مەن جاڭا ءۇشىن ءورىس دايىندايدى. ارينە، نەسيەلەردى قايتارۋعا قاتىستى ماسەلە بار، بىراق مەملەكەت ولاردى شەشۋ ءۇستىن­دە. الايدا، كومەك وعان ناقتى مۇقتاج جانە الەۋەتكە يە كاسىپورىندارعا عانا كور­سەتىلەتىن بولادى. مىسالى، ەلىمىزدىڭ وڭ­تۇستىگىندەگى توقىما نەمەسە ءجىپ وندىرە­تىن فابريكالارعا دەگەندەي. ءبىز اتالعان ءونىم يتاليادا جانە بۇكىل الەمدە سۇرا­نىس­پەن پايدالانىلاتىنىن بىلەمىز جانە سونداي كاسىپورىندارعا كومەكتەسۋ كەرەك. بىراق تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ەشبىر جولىن تابا الماي جۇرگەن كاسىپورىندار دا بار، وندايلاردى بانكروتتىق پروتسەدۋرالارى­نا اكەلۋ قاجەت، ونىڭ ورنىنا باسقا ينۆەستور نەمەسە باسقارۋشى كەلۋى ءتيىس. رى­نوكتىڭ تابيعاتى وسىنداي، ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاقىت ەرەجەسى وسىنداي. اقش-تا، ماسەلەن، ميلليونداعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار جىل سايىن بان­كروت­قا ۇشىراپ، ميلليونداعان باسقالارى ولاردىڭ ورىندارىن باسىپ جاتادى. مۇن­داي قاتاڭ ەرەجەنى قابىلداۋ قاجەت، بيزنەستى شىنىقتىراتىن ناعىز باسەكەلەستىك تە وسى. بۇتىندەي العاندا، ارينە، ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ مادەنيەتى جوعارىلاپ، سوتتار دۇرىس جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا ءىستى دۇرىس جولعا قويۋعا بولادى. ءاربىر ادام قازاقستاندىق ارمانعا قول جەتكىزە الادى. ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاعى ءبىر ماسەلە – ءىرى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن حالىققا ساتۋ – حالىقتىق ءىرو، اۋدارما­سىن­دا اكتسيالاردى باستاپقى ورنالاستىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. اكتسيالار بىرنەشە سا­تى­دا وتەدى. بيىل ءبىز «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ»، ياعني تىكەلەي مۇناي مەن گاز وندىرەتىن بولىمشەلەر اكتسيالارى بوي­ىنشا سىناق جاساپ كورمەكپىز. بۇل اكتسيا قۇنى 500 ميلليون دوللار تۇراتىن ءوز اك­تسيا­لارىنىڭ 5 پايىزىن ساتۋعا شىعارادى. ءار قولعا 50-دەن ارتىق ەمەس اكتسيادان سا­تۋعا رۇقسات ەتىلەدى. اكتسيالاردى ساتىپ الۋ «قازپوشتا» مەكەمەلەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني، ادام كەلىپ، اكتسيالار قۇنىن بىلەدى دە، ولاردى ساتىپ الادى. وسىلايشا ول قازاقستانداعى ەڭ ءىرى مۇناي كومپانياسىنىڭ قوسارلى يەگەرى اتانادى. ودان ءارى كەگوك-ءتىڭ، «قازپوشتانىڭ»، كەيىن «قازاقستان تەمىر جولى» مەن ەنەر­گەتيكالىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى كەتەدى. ياعني، قازاقستاندىق ازاماتتار ءبىز­دىڭ ۇلتتىق كومپانيالارىمىزدىڭ قوسار­لى يەگەرلەرى بولادى. بىراق بۇل جاعدايدا ولاردىڭ نارىق جاعدايىندا اكتسيا دە­گەن­نىڭ نە ەكەنىن جانە ونىڭ قالاي باعا­لا­نا­تىنىن ءتۇسىنىپ، ۇيرەنۋلەرى قاجەت. ماسە­لەن، ءسىز «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق-تىڭ اكتسياسىن ساتىپ الدىڭىز دەلىك، ءسىز بۇل كومپانيانىڭ قانشا تۇراتىنىن – 10 ميلليارد دوللار ەكەنىن ءبىلۋىڭىز كەرەك. وندايدا ءبىر پايىز قانشا تۇرادى؟! قاراپايىم مىسال ارقىلى سالىستى­راي­ىق، ءسىز بۇگىن 50 مىڭ تەڭگەگە 50 اكتسيا ساتىپ الدىڭىز. سىزگە كەلىپ اكتسيا­لارى­ڭىزدى ساتۋدى ۇسىناتىن الىپساتارلار مەن ساتارماندار تابىلاتىنى انىق. وسى­لايشا بارلىق اكتسيالار ءبىر قولعا قايتا كوشۋى مۇمكىن. وسىلايشا ەگەر ادام اك­تسيا­لار ساتىپ السا، وندا ول نە بروكەر ار­قىلى، نە ءوزى ولاردىڭ قۇنىن باقىلاپ وتىرۋى ءتيىس. ەگەر ءسىز توزىمدىلىك تانىتىپ، باقىلاۋىڭىزدىڭ ناتيجەسىندە ءبىر جىل، ەكى جىلدان كەيىن اكتسياڭىزدىڭ قۇنى، ەكى ەسە دەيىك، كوتەرىلگەنىن كورسەڭىز، وندا ولاردى تيىمدىلىكپەن ساتىپ، وسى ارقىلى پايدا تابۋعا بولادى. بۇكىل الەمدە وسى­لاي جاسالادى، ءسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ مەنشىك يەسى بولاسىز. بىرتە-بىرتە ءبىز ۇلتتىق كومپانيالاردى ورنالاستىرا باستايمىز. ءبىز ينۆەستورلا­رى­مىزعا ءوتىنىش ايتامىز، مەن قازىردىڭ وزىندە «قازمىرىش» باسشىلىعىمەن ءسوي­لەس­تىم، ولار دايىن، مەن «قارمەتكومبي­نات» جانە ENRC جانە «قازاقمىس» – بار­لىعى دا اكتسياعا قاتىسادى عوي دەپ ويلايمىن. قازاقستان ازاماتتارى ساتىپ العاننان قالعان اكتسيالار ءبىزدىڭ زەينەتاقى قور­لا­رى­نا ساتىلاتىن بولادى. تاعى دا قاي­تا­لاپ ايتايىن، بۇل – مەملەكەتتىڭ ازاماتتار ءتۇسىنىپ الىپ، مىندەتتى تۇردە قاتىسۋلارى ءتيىس ماڭىزدى شاراسى. بۇدان پايدا تا­لاس­سىز، ويتكەنى ۇلتتىق كومپانيالار ينۆەس­تيتسيا تۇرىندە حالىقتىڭ اقشاسىن الادى، ال قازاقستاندىقتار ولاردى پايدالى نە­گىزدە سالۋعا مۇمكىندىگى بار. ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باعالارىن باعامداپ ۇيرە­نىڭدەر، ەسەپتەپ ۇيرەنىڭدەر، ناتيجە­سىندە قاپى قالمايسىڭدار. نۇرتورە ءجۇسىپ: – جاڭا ءسىز ايت­قانداي، 2020 جىلعا ارنالعان ستراتە­گيا­لىق جوسپار اۋىلدى وركەندەتۋگە ناقتى باعىتتالعان. ءبىزدىڭ حالقى­مىز­دا: «التىن-كۇمىس تاس ەكەن، ارپا بيداي اس ەكەن»، دەگەن جاقسى ءسوز بار. قازاق­ستان­نىڭ ستراتەگيالىق ساياساتىندا وسى جوس­پاردىڭ ءوزى سوعان ارنالعان. وسى رەتتە مەملەكەت تاراپىنان اۋىل شا­رۋا­شى­لىعىن دامىتۋعا، وركەن­دە­تۋ­گە قانداي ناقتى قادامدار جاسالىپ وتىر؟ ەلباسى: – اۋىل-سەلونى دامىتۋ قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جۇمىس ىستەي الا­تىن ادامداردىڭ 30 پايىزى اۋىلدا. بىراق اۋىل ەل ەكونوميكاسىنىڭ 5-اق پايىزىن وندىرەدى. سوندىقتان 2003 جىلدان بەرى اۋىلعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ كەلە جاتىر­مىز. ونى وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. التى جىلدىڭ ىشىندە 670 ميلليارد تەڭگە اۋىلدى وركەندەتۋگە باعىتتالدى. بۇل – 5 ميلليارد دوللار. سونىڭ ارقاسىندا اۋىل قازىر باسقاشا وركەندەدى. بىرىنشىدەن، بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالا­نى­لىپ جۇرگەن وزىق تەحنيكانى اۋىل ەشقاشان كورگەن ەمەس. وسى كۇندە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تەحنيكانىڭ 60-70 پايىزعا جۋىعى اقش پەن گەرمانيادان، باتىس ەۋروپادان اكەلىنگەندەر. ەكىنشىدەن، اۋىل شارۋاشىلىعىنا ىلعال ساقتايتىن، ءونىم وندىرەتىن باسقا دا تەحنولوگيالار ەنگىزىلىپ جاتىر. ول 80 پايىزدى قۇرايدى. ەڭ ءبىرىنشى ءبىزدىڭ قول­داۋ كورسەتكەنىمىز بيداي ءوندىرىسى. قازىرگى كەزدە ءداندى داقىلدار ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق تاۋارىمىز بولىپ تابىلادى. ءبىز قيىن­شى­لىقتارعا قاراماستان، بيىلعى جىل­دىڭ وزىندە 7-8 ميلليون توننا استىقتى شەت­ەلدەرگە ساتاتىن بولامىز. ول تابىس­تىڭ بارلىعى اۋىلداعى فەرمەرلەردىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ جاتىر. مەملەكەت ولار­دان قازىر سالىق تا المايدى. ءبىز مىسالى، باسقا سالىق تۇرلەرى 100 مىڭ تەڭگە بولسا، ولاردان الاتىنىمىز 20-اق پايىز. مۇنداي جاعدايدى كىم جاساي الادى؟ ەكىنشى، تىڭايتقىشقا، سۋارمالى جەرگە دە مەملەكەت سۋبسيديا بەرەدى. گەر­بي­تسيد پەن پەستيتسيد، اسىل تۇقىمدى مال­عا، جوعارى سورتتى استىققا دا، بارلىعىنا مەملەكەت سۋبسيديا بەرىپ، ءتيىستى قارا­جات­پەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بىلتىرعى جىل­عى قۇرعاقشىلىقتا مۇلدە ەشتەڭە جيناي الماي قالاتىنداي جاعداي بولدى. مەن تالايدان بەرى قازاقستاندا وسى ەگىندى ەگۋدى، استىق جيناۋدى كورىپ كەلە جاتقان اداممىن. قوستاناي وبلىسىندا 5 ميلليون گەكتار جەردەن ءبىر قاپ استىق تا جيناي الماي قالعان كەزدەر بولعان. وسىنداي تۇراقتى كومەكتىڭ ارقاسىندا اۋىلدار كوتەرىلىپ كەلە جاتىر. ەندى قازىرگى الدىمىزعا قويعان ماقسا­تى­مىز حالىقتى قازاقستاندا وندىرىلگەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. بىزدە نان ونىمدەرىنەن شىعارىلاتىن ونىمدەر كوپتەپ ءوندىرىلىپ جاتىر. بىزدە ەت تە، ءسۇت تە بار. بىراق، كەي­بىر ونىمدەردى، مىسالى، قانتتى، شۇجىق­تى، كونسەرۆىلەنگەن كوكونىستەردى سىرتتان الىپ وتىرمىز. قازىر ءبىز وسىلارعا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەمىز. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جىل سايىن ەلىمىزدە جىلىجايلار كوپ­تەپ سالىنۋدا. وڭتۇستىك قازاقستاندا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى ءوندى­رىسكە ەنگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن قى­زاناقتىڭ گەكتارىنان 15 تسەنتنەردەن ءونىم الىنىپ كەلسە، قازىر 1 گەكتاردان 100 تسەنت­نەرگە دەيىن ءونىم جينالۋدا. وندا كوكونىس تۇرلەرىن ۇقساتىپ، قالبىرلايتىن زاۋىت تا جۇمىس ىستەيدى. وسىلايشا ءبىز بىرتىندەپ بۇل ماسەلەلەردى دە شەشەتىن بولامىز. ەندىگى ءبىزدىڭ بارىنشا نازار اۋدا­را­تىن سالامىز – مال شارۋاشىلىعى. ءبىز ودان اسا مول پايدا تاباتىن بولامىز. بۇدان بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىعى دا، مەم­لە­كەت تە زور پايدا كورەدى. سەبەبى، رەسەي­دىڭ ءوزى جىل سايىن سىرتتان 1 ميلليون 700 مىڭ توننا ەت الىپ كەلەدى. بىزدە جايى­لىم دا، بارلىعى دا بار. بىراق بىزدەگى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەسى 60 پايىزعا جەتپەيدى. ول 70 پايىز بولۋى كەرەك. اسىل تۇقىمدى مال كوپ بولماسا، ەت ءوندىرۋ ەشقاشان ارتپايدى. سونى ساتىپ الۋعا اسا مول قاراجات قاراستىرىلدى. قازاقستاندا مال بورداقىلايتىن 54 پۋنكت سالىنادى. ءار پۋنكتتىڭ توڭىرەگىندە فەرمالار بولادى. سول 2300 فەرمالاردىڭ ارقايسىسىندا اسىل تۇقىمدى 20-30 بۇقا وسىرىلەدى. الدىمىزدا تۇرعان ماقسات – 2014-2015 جىلدارى جالپى كولەمى 60 مىڭ توننا ەتتى رەسەيگە ەكسپورتتاۋ. جى­لىنا ەكسپورتقا 60 مىڭ توننا ەت شىعار­ساق، ول 4 ميلليون توننا بيدايدىڭ باعا­سى­مەن بىردەي بولادى. مۇنداي مىندەت 2016 جىلعا قاراي العا قويىلىپ وتىر. ال 2020 جىلعا قاراي 180 مىڭ توننا ەت ءون­دىرەتىن بولساق، وسىعان كەتكەن شىعىن­دار­دىڭ بارلىعىن ەتپەن-اق قايتارۋعا بولا­دى. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. وسى ارقىلى اۋىل­داعى ازاماتتار جۇمىسپەن قامتاما­سىز ەتىلەدى. بۇعان قازىرگى كەزدە 150 ميل­ليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. اۋىلداعى قاراپايىم حالىققا شاعىن نەسيە بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر­مىز. وتكەن جىلى الەمنىڭ وڭتۇستىك ءبولى­گىن­دە قۇرعاقشىلىق بولدى. ونىڭ ىشىندە رەسەي مەن قىتاي، ءۇندىستان دا بار. وسى­نىڭ الدىنداعى جىلى – 2009 جىلى ەلى­مىزدە 23 ميلليون توننا استىق جيناعان ەدىك. وتكەن جىلى بۇدان 10 ميلليون توننا استىقتى كەم جينادىق. ۇلتتىق قور­دىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇل قيىنشىلىقتان دا شىعا بىلدىك. قۇرعاقشىلىققا بايلا­نىس­تى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە ازىق-ت ۇلىك ءونىم­دەرىنىڭ باعاسى كوتەرىلۋدە. وسىعان وراي ءبىز الدىن-الا ناقتى شارالار قولدانىپ جاتىرمىز. بىزدە جەتكىلىكتى استىق قورى جاسالعان. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، ناننىڭ با­عاسى وسكەن جوق. سونداي-اق وزگە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن دا ۇستاپ وتىر­مىز. وسىعان بايلانىستى زاڭناما قابىل­دان­دى. جالپى، اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سىن وركەندەتۋ مەملەكەتتىڭ باستى ماسەلە­لە­­رىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن دامىتۋ ارقىلى ءبىز ەكونو­مي­كا­نىڭ باسقا دا سالالارىن دامىتاتىن بولامىز. نۇرلان ەرىمبەتوۆ: – قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى، سوڭعى ۋاقىتتا وتە كوپ ستراتەگيالىق شەشىمدەر قا­بىل­داندى جانە بۇل ساراپشىلار قو­عام­داستىعىندا عانا ەمەس، سونداي-اق حا­لىق اراسىندا دا كورىنىس تابۋدا. ءبىز كوپتەگەن ويعا العان ىستەردىڭ شىن ءما­نىن­دە جۇزەگە اسقانىن كورىپ وتىرمىز. مەنىڭ سۇراعىم مىناداي: بەلگىلەنگەن جۇ­مىستاردىڭ بارلىعى ورىندالدى ما؟ ەلباسى: – ءار ادام جاس كەزىنەن باستاپ ۇلكەن نارسەلەردى ارمانداپ، سوعان قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. تاباندىلىقپەن الداعى ماقساتقا ۇم­تىل­عان ءجون. ەگەر ءتىپتى ارمانداعان ءبيى­گىڭ­نىڭ جارتىسىنا جەتسەڭ، قالىپتى ءومىر ءسۇ­رە­تىن بولاسىڭ. ال ەكىنشى جارتىسى بالا­لارىمىزدىڭ ۇلەسىنە قالسىن. مەن ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزدىڭ استارىن تۇسىنەمىن. بارلى­عى دا جاقىن جانە الىس كورشى­لە­رىڭ­مەن سالىستىرعاندا بىلىنەدى. مويىن­داۋ كەرەك، قاتەلىكتەر بىزدە دە بولدى. مەن ءبىزدىڭ جاع­دايىمىزدا ءالى دە جايلى ورىن تاپپا­عان، جۇمىستارى جوق، تاعى دا بىردەڭەلەرى جەتىسپەيتىن، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، نارازى ادامدار بار ەكەنىن بىلەمىن. بىراق، ايتىڭدارشى، ونداي ادامدار قايدا جوق؟ ءتىپتى اقش-تا تۇرعىنداردىڭ 11 پايىزى كەدەيشىلىك شەگىندە تۇرادى. ءبىز، ايتپاق­شى، وسى كورسەتكىشكە جاقىنداپ كەلەمىز. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا بۇل سان قازاقستاندا 45 پايىزعا دەيىن جەتكەنى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. وتكەن جىلدار بەدەرىندە ءبىز جاعدايدى ايتارلىقتاي جاقسارتتىق. قازاقستاننىڭ تابىستارى تۋرالى اڭگى­مە قوزعاماي-اق قويايىن، ونىڭ ءبارىن وزدە­رىڭ دە بىلەسىڭدەر. ءبىز كوپ نارسە ىستەدىك، مەملەكەت قۇردىق، ناقتى شەكارا ورنات­تىق، ەكونوميكانى كوتەردىك، رەسپۋب­لي­كا­نىڭ الەمدىك تانىمالدىعىنا قول جەتكىزدىك، ءتىپتى قۇرمەتتى الەمدىك ۇيىم – ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى مەن ازيادانى ءوت­كىز­دىك. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ ءيميدجى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. جانە، ارينە، ەلور­دانىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. استانا – مەنىڭ جەكە ماق­تا­نىشىم. قالامەن ءجۇرىپ وتكەن كەزىمدە كەيدە ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەيمىن. ونداعى ءاربىر عيمارات مەنىڭ قولىم ارقىلى ءوتتى. قازىر، مىنە، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدى­عى قۇرمەتىنە ەلوردادا قانداي دا ءبىر بەلگى قويۋ قاجەتتىگى تۋرالى كوپ ويلاندىم. ويىمداعىعا ۇقساس نارسەنى مەن قىتايدا كورىپ، سۋرەتىن استانا اكىمىنە سالىپ بەردىم، ەندى كورەمىز، ىسكە اسىرۋ قولدان كەلە مە، الدە جوق پا. ءلاززات تانىسباي: – قۇرمەتتى ەل­باسى، ءسىز قازاقستان حالقىنا جول­داۋى­ڭىزدا 2020 جىلى قازاقستان­دىق­تار­دىڭ 90 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەرەدى دەگەندى ايتتىڭىز. ارينە، بۇل ىسكە تەك مەملەكەت قانا ەمەس، مەنىڭ ويىمشا، بارشا قازاقستان ازامات­تارى­نىڭ دا اتسالىسۋى كەرەك. مى­سا­لى، «قازاقستان» تەلەراديوكورپورا­تسيا­سى وتكەن جىلى ءسىزدىڭ تاپسىرما­ڭىز­بەن تۇڭعىش رەت تولىق قازاق ءتى­لىندە حابار تاراتاتىن «بالاپان» تەلە­ارناسىن اشتى. بيىل قازاق تىلىندە تارايتىن «مادەنيەت» تەلەارناسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى تۇرعىدا مەملەكەت تاراپىنان قانداي جوسپارلار بار؟ وسىنى بىلگىمىز كەلەدى. ەلباسى: – مەملەكەتتىك ءتىل جونىندە ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەمىز. زاڭ قابىل­دان­دى، قور قۇرىلدى. ءار وڭىرلەردە مەملەكەت­تىك تىلدە وقىتاتىن جۇزدەگەن ورتالىقتار اشىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا تاعى دا اشىلاتىن بولادى. قازاق تىلىندەگى 1200 بالاباقشا اشىلدى، 3900 مەكتەپ تەك قانا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. ونىڭ 173-ءى سوڭعى بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە پايدا­لانۋعا بەرىلدى. قازاقستان تاريحىندا ەشۋاقىتتا مۇنداي بولعان جوق. بۇگىندە قازاق تىلىندە وقىتىلاتىن مەكتەپتەرگە بالالارىن بەرەتىن قازاقتاردىڭ سانى 80 پايىزعا جەتتى. بۇرىن ونىڭ كولەمى 20-اق پايىز بولاتىن. قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەت-جۋرنالدار مەن قازاق تىلىندە حابار تاراتاتىن تەلەارنالاردىڭ سانى ەسەلەپ ارتتى. قىركۇيەك ايىنان باستاپ «قازاقستان» تەلەارناسى تولىق قازاق تىلىنە كوشۋى كەرەك. ەلىمىزدە ءبىر تەلەارنا سولاي بولۋى ءتيىس. ال «مادەنيەت» تەلەارناسى تولىق قازاق تىلىندە حابار تاراتادى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ويتكەنى، ءبىزدىڭ قازاقتىڭ مادەنيەتىن وزگە حالىقتار دا ءبىلۋى كەرەك. قازاق تىلىندە بولعانىمەن، ونى ءبىز كوپ­شىلىككە تۇسىندىرە ءبىلۋىمىز قاجەت. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا بارلىق ماسەلە حالقىمىزدىڭ وزىنە بايلانىستى. قازاق ءتىلىنىڭ پايدالانۋ اۋقىمى جىل­دان-جىلعا كەڭەيىپ كەلە جاتىر. دايىن­دالاتىن قۇجاتتاردىڭ بارلىعى قازاق ءتىلىنسىز ازىرلەنبەيدى. كوپتەگەن قازاق ءتى­لىنىڭ ماماندارى جۇمىسقا الىندى. ءبۇ­گىندە ولارعا دەگەن سۇرانىس ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى فاكۋلتەتتەر سانى دا كوبەيە تۇسۋدە. بىزدەر، قازاقتار، ءوزىمىزدىڭ ءتىلىمىزدى ءوزىمىز سىيلاپ، قۇرمەتتەي ءبىلۋى­مىز كەرەك. بايقاعان بولارسىزدار، قازاق بالالارىنىڭ ءوزى كوشەدە ورىسشا سويلە­سىپ بارا جاتادى. قازاعىمىزدىڭ وزىندە نامىس بولۋى ءتيىس. ال ءبىز ءوزىمىزدىڭ نامى­سىمىزدى باسقانىڭ نامىسىن جانشۋعا پايدالانباۋىمىز قاجەت. قازاقستاندىق­تاردىڭ 35 پايىزعا جۋىعى وزگە ەتنوستار. قازاقتاردىڭ تالايى قازاق ءتىلىن بىلمەي وتىر. سوندىقتان مەملەكەت بۇل ماسەلەنى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ءسوزىن قازاقشا باس­تاي­دى دا، ءارى قاراي ورىسشا جالعاس­تى­رادى دەگەندى ەستىپ ءجۇرمىز. بۇكىل حالىق سايلاعان ەلباسى رەتىندە سوندا مەن ءسوي­لەگەن ءسوزىمدى حالىقتىڭ جارتىسى ءتۇسىنىپ، جارتىسى تۇسىنبەسە تۇسىنبەسىن دەۋىمە بولا ما؟ ونداي بولمايدى. قازىرگى ەڭ باس­تى ماسەلە – ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى. وسى­نىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتىر. «ءۇي سىرتىندا كىسى بار»، دەگەن قازاقتىڭ ماقالىن دا ۇمىتپاعان ءجون. مەملەكەت بىزدىكى، تاۋەلسىز ەلمىز، بارلىعى قو­لىمىزدا. وسى ەلدە تۇراتىن حالىقتىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز. ولاردىڭ قۇقىعىن تاپتاۋعا ەشقاشان جول بەرىل­مەي­دى. سوندىقتان ءبىز بارلىق جەردە قازاق ءتى­لىن پايدالانۋعا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ءۇش ءتىلدى ءبىلۋ جونىندە ايتىپ كەلەمىز. بۇل جەردە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن ءبىلۋ پارىز. ەكىنشى، ورىس تىلىنەن ايىرى­لىپ قالماۋىمىز كەرەك. بىلگەن تىلدەن اجىراۋعا بولمايدى. كوپ ءتىل بىلگەننىڭ زيانى جوق. مىسالى، شۆەيتساريادا تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ءوزى ءتورت ءتىلدى بىلەدى. ءۇشىنشى – اعىلشىن ءتىلى. ءبىز اعىلشىن ءتىلىن بىلمەسەك، الەمدەگى وزىق يننوۆا­تسيا­عا، تەحنولوگيالارعا شىعا المايمىز. ءويت­كەنى، بارلىعى سول تىلدە جۇرگىزىلەدى. جاس­تارعا ايتاتىنىم – وسى. تىلگە مەم­لەكەت تاراپىنان كوڭىل بولىنە بەرەدى. ەسەپتەۋىم بويىنشا، 2020 جىلى ەلىمىز­دەگى حالىقتىڭ 70 پايىزى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن بولادى جانە مەكتەپ بىتىرگەن جاستاردىڭ 95 پايىزى قازاق ءتىلىن ءبىلىپ شىعادى. سول كەزدە ءبىز جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تىلىندە وقىتۋعا تولىق تالاپ قويا الامىز. ارتۋر پلاتونوۆ: – نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى، بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم كەز كەلگەن ەل دامۋىنىڭ قاجەتتى كومپو­نەن­تى. تاياۋدا ءسىز ءبىرىنشى مامىر – قازاقستان حالىقتارى بىرلىگى كۇنىن جاڭا پىشىندە مەرەكەلەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتىڭىز. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە ونىڭ ساپاسى قانداي بولۋ كەرەك؟ ەلباسى: – قوعامداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – ەلدىڭ تابىستى دامۋىنىڭ نەگىزگى شارتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جولى – ول ورتاق وتانىمىز – قازاقستان تاعدىرى ءۇشىن 140 ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك جولى. ءوز جەتىستىكتەرىمىز – حالىق بىرلىگىنە ۇقىپتى كوزقاراستى ساقتاپ، ونى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ، جاستار­دىڭ بويىنا ءسىڭىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. ءوزىمىزدىڭ ىنتىماعىمىز بەن ءبىرلى­گىمىزدىڭ ارقاسىندا ءبىز كوپتەگەن جەتىستىك­تەرگە قول جەتكىزدىك. قوعامداعى بىرلىك پەن ەلدەگى تۇراقتىلىق بولمايىنشا ءبىزدىڭ بولاشاق دامۋىمىز، بارلىق ويعا العان­دارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاما­سىز ەتۋ ساياساتى ماڭىزدى باسىمدىققا يە بولىپ قالا بەرەدى. ارينە، ءوزارا تۇسىنىستىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءتىپتى ءبىر ۇلتتى مەملەكەت جاعدايىندا دا وڭاي ەمەس. ەگەر ءبىز ءبارىمىز ءبىر كەزدە ۇيقىدان ويانعاندا، ءبىر ۇلت بولىپ شىعىپ، ءبىر تىلدە سويلەپ، ءبىر ءدىندى ۇستانىپ ءجۇر­سەك، بىرنەشە كۇن وتكەننەن كەيىن دۇرىس وتىرعان جوقسىڭ، ايتقانىڭ دۇرىس ەمەس دەگەن سياقتى ءبارىبىر ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ كەم­شى­لىگىمىزدى تاۋىپ الار ەدىك دەگەندى مەن بۇرىن دا ايتقانمىن. سوعان بايلانىستى، حالىقتار دوستىعى ماسەلەسى – تاپتاۋرىن تىركەس ەمەس. ءوزارا تۇسىنىستىك – قازاق­ستاننىڭ ىشىندە عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە بۇكىل الەمدە دە ورتاقتاسا ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاجەتتى شارتى. سوندا گەرمانياعا بارا وتىرىپ، ءبىز ولاردىڭ تارتىپتەرىن سىيلاۋعا ءتيىس ەمەس­پىز بە؟ سولاي جاساماي كور. ەۋروپاعا كەل­گەن­دەردىڭ ءبارى وزدەرىن ەۋروپالىق مادە­نيەت­كە سايكەستەندىرىپ، ءتىلدى، زاڭداردى ءبىلۋى كەرەك دەگەندى قازىردىڭ وزىندە ءما­لىمدەدى. مۋلتيكۋلتۋراليزم داعدارىسى تۋرالى دا ايتتى، بىراق مەن وعان كەلىس­پەيمىن. بۇگىندە الۋان بەت-بەينەلى، الۋان ءتىلدى، الۋان ءدىندى الەمنەن قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ. سوندىقتان، شىنىمەن ءبىرىنشى مامىر مەرەكەسىن ءبىز حالىق بىرلىگى كۇنى دەپ وزگەرتكەن ەكەنبىز، ونى سوعان سايكەس تويلاۋ قاجەت. كوشەلەردەگى شەرۋلەرمەن ەمەس، ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك شەرۋلەرىمەن. بۇل كۇنى كورشى­لەر ءبىر-بىرىنە قوناققا بارىپ، ءبىر تىلدە سويلەپ، مەيلى كاسىپكەر، عالىم، جازۋشى، جۋرناليست نەمەسە ديقان بولسىن، ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ، قازاقستاندى ءور­كەن­دەتىپ جۇرگەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىن كور­سە­تۋ قاجەت. بۇكىل ءومىرىن قازاقستانعا ارنا­عان ادامداردى كورسەتىپ، وسكەلەڭ ۇر­پاقتى ونەگەلى ۇلگىلەرگە تاربيەلەۋ كەرەك. بۇل مەرەكەنىڭ ءبىزدىڭ جەتىستىك­تە­رى­مىز­دىڭ، ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ سيمۆولىنا اينالۋى ءۇشىن كوپتەگەن ىستەر تىندىرۋعا بولادى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدى الەمدە قۇر­مەتتەيدى، تاڭعالادى، ەلدە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرى وتكىزىلۋدە. ەقىۇ دا ءبىز ءۇشىن باستى كوزىر بولدى. ەگەر ويلانار بولساق – ۇلتارالىق كەلىسىم ادامنىڭ ارقاۋلىق قۇقىقتارىن، ءوزىنىڭ تىلىنە، ءوزىنىڭ مادەنيەتىنە، ءوزىنىڭ ءبى­رەگەيلىگىنە، ادامنىڭ تىنىش ءومىر ءسۇ­رۋى­نە قۇقىعىن ساقتاۋعا جاعداي جاسايدى. نۇرلان ەرىمبەتوۆ: – نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى، كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋ­را­لى شەشىم قابىلداۋعا نە سەبەپ بولدى؟ ەلباسى: – جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا شىعىس قازاقستاننىڭ ءبىر توپ ازاماتتارى رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باس­تاما كوتەردى. جاڭا جىل مەرەكە­لە­رىنەن كەيىن-اق ماعان يدەياعا قولداۋ كورسەتكەن 5 ميلليوننان استام داۋىستىڭ جينالعانى تۋرالى حابارلادى. سىزدەر بۇل ماسەلەنىڭ تاريحىن جاقسى بىلەسىزدەر. ءبىر جاعىنان، مەن رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى قوعامدىق باستامانى قول­دا­عان ەل سايلاۋشىلارىنىڭ باسىم كوپ­شىلىگىنىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرۋسىز قالدى­را المادىم. ەكىنشى جاعىنان – مەن ساياسات­كەرلەردىڭ بولاشاق بۋىنى ءۇشىن تەرىس باعدار بەرەتىندەي احۋال دا قالىپتاستىرا الماس ەدىم. شەشىمدى وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ قابىلداۋ كەرەك بولدى. قالىپتاسقان احۋالدا سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم ناعىز سىندارلى تاڭداۋ بولدى دەپ ويلايمىن. ارينە، كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتۇسىن­دىرىپ بەرگەندەي، رەفەرەندۋم وتكىزۋ كونستيتۋتسياعا قايشى كەلمەيدى. بۇل حالىق شەشىمى، مەن باستامانى قولداپ ءوز داۋىستارىن بەرگەن قازاقستاندىقتارعا شىن جۇرەكتەن ريزامىن. ەگەر كەزەكتەن تىس سايلاۋ تۋرالى ايتار بولساق، ول قالىپتى تاجىريبە. سوڭعى 10 جىلدا ۇلىبريتانيا پارلامەنتىنە سايلاۋ كەزەكتەن تىس وتكىزىلدى، فرانتسيادا دا كەزەكتەن تىس سايلاۋ ءوتتى. سوندىقتان ءوز وكىلەتتىگىمدى ەكى جىلعا قىسقارتقانىما قاراماستان، ماعان وسى شەشىمدى قابىل­داۋعا تۋرا كەلدى. ءبىز ارالدا تۇرىپ جاتقان جوقپىز، سوندىقتان الەمدەگى دەموكراتيا­لىق ۇدەرىستەردىڭ ورتاق سۇرلەۋىنەن شىق­پايمىز. وتكەن جىلى استاناعا ەقىۇ سامميتىنە 55 مەملەكەت پەن ۇكىمەت باسشىلارى كەلدى. بۇل قازاقستانعا دەگەن قۇرمەت بەلگىسى. رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى شەشىم ارقىلى ءبىزدىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەلى­مىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرۋىمىز مۇمكىن ەدى. سوعان بايلانىستى كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدى مەن ۇتىمدى شەشىم دەپ سانايمىن. جاعدايدى پايدالانا وتىرىپ، رەسمي تۇردە سايلاۋالدى ءىس-شارالارىن وتكىزبەي­تىنىمدى ايتقىم كەلەدى. مەنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامام – ول «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىم مەن «نۇر وتان» پارتياسى سەزىندە سويلەگەن ءسوزىم. مەن اكىمدەر مەن «نۇر وتان» پار­تياسىنان بۇقارالىق شەرۋلەر وتكىزبەۋدى سۇرايمىن. وزگە پرەزيدەنتتىككە كانديدات­تار­عا كەڭشىلىك بەرەيىك – وزدەرىن كورسەتە­تىن بولسىن. مەن ءادىل، اشىق جانە ءمولدىر سايلاۋ وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدى سۇراي­مىن. بۇل ماڭىزدى مىندەت. سايلاۋدى بايقاۋعا قاتىسۋعا ەقىۇ، تمد، شىۇ جانە وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمدار قازىردىڭ وزىندە نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. قازاقستان حالقى مەن ۇسىنعان باع­دار­لاماعا قولداۋ كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. ەل ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن بۇرىن­عى­دان دا ارتتىرا تۇسەتىنىنە سەنىمىم مول جوسپارلاردى ءبىز بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرا­تىن بولامىز. مەنىڭ ءوز كانديداتۋرامدى جاڭا مەرزىمگە پرەزيدەنتتىككە ۇسىنۋىمدى قولدا­عان قازاقستاندىقتارعا ريزامىن. مەنىڭ سايلاۋ قورىما ەلدىڭ بارلىق تۇپكىر­لەرى­نەن حالىقتىڭ قارجى جىبەرىپ جاتقانىن اتاپ وتپەكپىن. 1450 تەڭگە اۋدارعان زەينەتكەر ليۋدميلا ارسەنتەۆنا يۆاش­كي­نا­نى، 1527 تەڭگە اۋدارعان زەينەتكەر ساعاتبەك ساڭقىرباي ۇلىن، 200 تەڭگەدەن اۋدارعان تامارا سەرگەەۆنا كاشني­كو­ۆا­نى، رايا بيجانقىزى يساتاەۆانى، تامارا پاۆلوۆنا فەدورچەنكونى، 4875 تەڭگە اۋدارعان مۇعالىم نازيرا تاسبولاتقىزى يدريسوۆانى، 3000 تەڭگە اۋدارعان دارىگەر ناعيما ديمەتوۆانى ەسكە الماي كەتۋگە بولمايدى. اتسالىسقاندارىڭىز ءۇشىن سىزدەردىڭ بارلىعىڭىزعا العىس ايتامىن. ەڭ باستىسى – حالىقتىڭ كوڭىلى، نيەتى. وسىدان ارتىق پرەزيدەنتكە قانداي باعا، قانداي ماراپات كەرەك؟ پرەزيدەنتكە كۇش-قۋاتتى بەرەتىن دە سول سەنىم. جۇمىس ىستەتكىزەتىن دە، كۇندىز-ءتۇنى تىنىشتىق بەرمەيتىن دە كۇش سول بولىپ تابىلادى. سوندىقتان حالقىمنىڭ ماعان كورسەتىپ كەلە جاتقان سەنىمى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى اركەز ءبىلدىرىپ وتىرامىن. نۇرتورە ءجۇسىپ: – جۋىقتا ەلىمىزدە وتكەن قىسقى ازيادا ويىندارىن ءوزىڭىز اشىپ، جابىلۋىنا دا قاتىس­تى­ڭىز. بۇل ويىنداردا ەلىمىز ۇلكەن ول­جا­عا كەنەلدى. التىن، كۇمىس مەدال­دار­دىڭ كوپشىلىگىن الىپ، ءبىرىنشى ورىنعا شىقتىق. ابىرويلى بولىپ، ەلدىڭ رۋحى كوتەرىلدى. وسى رەتتە مەنىڭ ءبىرىنشى قويايىن دەپ تۇرعان سۇراعىم: ەلىمىز وليمپيادا ويىندارىن وتكىزۋ قۇقىنا يە بولا الا ما؟ ەكىنش
سوڭعى جاڭالىقتار

شىڭعىستاۋدىڭ شاكىرى

ادەبيەت • كەشە

جانى ىزگى جۋرناليست

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار