بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي, الدىڭعى كۇنى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسپۋبليكالىق باق جۋرناليستەرىمەن كەزدەسكەن بولاتىن. پرەزيدەنتكە نۇرتورە ءجۇسىپ («ايقىن» گازەتى), بيگەلدى عابدۋللين («Central Asia Monitor» گازەتى), ارتۋر پلاتونوۆ («كتك» تەلەارناسى), يۋليا سينچۋك («حابار» اگەنتتىگى» اق), نۇرلان ەرىمبەتوۆ («استانا» تەلەارناسى), ءلاززات تانىسباي («قازاقستان» رترك» اق) بىرقاتار كوكەيكەستى سۇراقتار قويۋعا ءمۇمكىندىك العان ەدى. بۇگىن ءبىز مەملەكەت باسشىسىمەن سول سۇحباتتىڭ ءماتىنىن جاريالاپ وتىرمىز.
يۋليا سينچۋك: – وتكەن اپتادا ءسىزدىڭ قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارىڭىز بولىپ ءوتتى. بۇل بيىلعى جىلعى العاشقى شەتەلدىك ساپارىڭىز. ول كەزدەيسوق بولماسا كەرەك, ويتكەنى, قىتاي قازاقستانمەن تەك شەكتەسىپ قانا قويمايدى, سونداي-اق ءبىزدىڭ باستى ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ءسىز جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىن قالاي باعالايسىز؟
ەلباسى: – مەن قحر-عا مەملەكەتتىك ساپارىمنىڭ قورىتىندىسىن جوعارى باعالايمىن. وتكەن كەلىسسوزدەر اۋانى مەن ولاردىڭ مازمۇنى قازاقستان – قىتاي قارىم-قاتىناسىنىڭ تاتۋ كورشىلىك, ءارىپتەستىك جانە ءوزارا سەنىم سيپاتىن تولىقتاي كورسەتىپ بەردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 19 جىلى ىشىندە مەن وسىمەن قىتايعا 15-ءشى رەت ساپار جاساپپىن.
ءبىزدىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ تابىستى دامۋ نەگىزىندە بەرىك ەكونوميكالىق ىرگەتاس جاتىر. قىتاي – قازاقستاننىڭ الەمدەگى نەگىزگى ەكونوميكالىق ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى جانە قازاقستان ەكونوميكاسىنا جەتەكشى ينۆەستور. وتكەن جىلى ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىق كولەمى 20 ميلليارد دوللارلىق شەكتەن استى. قحر ەلىمىز ءۇشىن باستى ەكسپورت رىنوگى بولىپ تابىلادى جانە قازاقستانعا يمپورت كولەمى جونىنەن ەكىنشى ورىنعا شىقتى. اۋقىمدى ەنەرگەتيكالىق جوبالار تابىستى ءجۇزەگە اسىرىلۋدا. قازاقستاندا جوعارى جىلدامدىقتاعى «استانا – الماتى» جولاۋشىلار تەمىر جولى ماگيسترالى قۇرىلىسىن بىرلەسىپ جۇرگىزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى.
قازاقستان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانسقۇرلىقتىق اۆتوموبيل ءدالىزى قۇرىلىسى جوباسى مەن «جەتىگەن – قورعاس» تەمىر جول ماگيسترالى قۇرىلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋدا. ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋلارى ساپاسىن قورعاۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. استانادا قىتاي – قازاقستان سۋپەركومپيۋتەر ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى جانە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا يننوۆاتسيالاردى ۇيرەنىپ, ەنگىزۋ ءۇشىن قازاقستان-قىتاي ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتاردىڭ بولاشاعى زور.
نۇرتورە ءجۇسىپ: – قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, بيىلعى جولداۋىڭىزدا جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزىن قالاپ بەردىڭىز. وسى ساياساتتىڭ تۇپكى ءمانى نەدە؟ ءبىزدىڭ قازاقستان حالقىنا ونىڭ قانداي اسەرى بولادى, وسى جاعىن ايتىپ بەرسەڭىز.
ەلباسى: – بۇل ءوزى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ايتىلىپ كەلە جاتقان اڭگىمە. بارلىق اتقارىلعان جۇمىستىڭ, شارۋانىڭ ءتۇپتەپ كەلگەندەگى نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن تۇزەۋ. مەملەكەتتىڭ قورجىنىندا قانشا قاراجات بار بولسا, سونىڭ بارلىعى حالىق ءۇشىن جۇمسالادى, ءبىراق قيىن-قىستاۋ جاعداي تۋا قالسا, قىسىلدىرمايتىنداي قورىمىز دا بولۋعا ءتيىس.
بۇرىن, كەڭەس وداعى كەزىندە ءبىزدىڭ كەن بايلىعىمىزدىڭ بارلىعىن اكەتىپ جاتىر دەيتىنبىز, ەندى سونىڭ ءبارى ءوز قولىمىزدا. ەڭ الدىمەن, ءبىز ەكونوميكانى ءجوندەۋگە كۇش سالۋدامىز. 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن قولعا الدىق. وعان قاي جىلى, قانشا قاراجات بولەتىنىمىزدى, قاي باعىتتاردا, قالاي ءوربيتىنىنىڭ بارلىعىن ايقىنداپ ايتتىق.
وعان دەيىن مادەنيەتكە كوڭىل ءبولىندى, تىلگە ءمان بەرۋدەمىز, ونى دا بىلەسىزدەر, ال ەندى قازىر حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ناقتى ءسوز ەتەتىن ۋاقىت كەلدى. وسى جىلعى جولداۋدىڭ الەۋمەتتىك باعىتتى بەتكە الۋىنىڭ بىرنەشە ءتۇيىنى بار. ءبىرىنشىسىن – يندۋستريالىق باعدارلاما جايىندا جاڭا ايتىپ كەتتىم, ەكىنشىسى – ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى. ءۇشىنشىسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ. ءتورتىنشىسى – ءۇي قۇرىلىسى, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى. بەسىنشىسى – 3800 اۋىلعا اۋىز سۋ اپارۋ, ولاردا قازىر ساپالى اۋىز سۋ جوق. اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە 2002 جىلدان بەرى قىرۋار كومەك جاساۋدامىز.
ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ەڭ ءبىرىنشى ماقسات – مەكتەپكە دەيىنگى بالا تاربيەسىمەن اينالىساتىن بالاباقشالار سالۋ العا شىعىپ, 2020 جىلعا دەيىن ءبۇلدىرشىندەردى تولىعىمەن بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋ. وسى ورايدا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە-اق قىرۋار جۇمىس جاسالدى. باسقا ماقساتتارعا پايدالانىلىپ كەلگەن بۇرىنعى بالاباقشالار قايتارىلىپ الىندى, جاڭادان بالاباقشالار سالىپ جاتىرمىز. وسىلايشا بالاباقشالارمەن قامتاماسىز ەتۋدى بۇرىنعى 27 پايىزدان 40 پايىزعا كوتەردىك. بۇل جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە ءتيىسپىز. سەبەبى, ول ۇلكەن الەۋمەتتىك ماسەلە. بىرىنشىدەن, بالالاردىڭ اقىل-ويى, وي-ءورىسىنىڭ نەگىزى 3 جاستان 6 جاسقا دەيىن قالانادى دەيدى. ەكىنشىدەن, بالا وزىمەن تەڭدەس, قاتارلاستارىمەن بىرگە وسەدى, ۇشىنشىدەن, ولاردىڭ اتا-اناسىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي تۋادى. بۇل ءبىر جاعى بولسا, ەكىنشىدەن, ءبىز ءبارىبىر 12 جىلدىق ءبىلىم جۇيەسىنە كوشۋگە ءتيىسپىز. سول ءۇشىن ەلىمىزدە 400 مەكتەپ سالىنۋى كەرەك. جەرگىلىكتى اكىمدەر 200 مەكتەپ, مەملەكەت 200 مەكتەپ سالسا ماسەلە شەشىمىن تابادى. ەكىنشى ايتارىم, جاستارعا كاسىبي ماماندىق بەرۋ جۇمىسى. جوعارىدا يندۋستريالىق باعدارلاما جاسالدى دەپ جاتىرمىز. ال سول زاۋىت, فابريكالاردا كىم جۇمىس ىستەيدى؟ سوندىقتان كاسىبي ءبىلىم بەرۋمەن اينالىسامىز. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋدە جۇمىسپەن قامتۋ دەگەن اسا ماڭىزدى ماسەلە.
جوعارى بىلىمگە كەلسەك, استانادا اشىلعان حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت باسقالارعا ۇلگى بولسىن دەدىك. جوعارى وقۋ ورنى سونداي بولۋى ءتيىس, باتىستىڭ جوو-لارى جانىندا عىلىمي ورتالىقتار جۇمىس جاسايدى. ال بىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمي ورتالىقتا مەديتسينا جونىنەن ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتاتىن, جاساڭعىراتىن, باسقا نانوتەحنولوگيالاردى پايدالانىپ زەرتتەيتىن زەرتحاناسى بولادى. استانادا سالىنعان 7 اۋرۋحانانىڭ بارلىعى سول ۋنيۆەرسيتەتپەن جۇمىس جۇرگىزەدى. ەكىنشى ماسەلە – ەنەرگەتيكا. ەنەرگەتيكا بولعاندا, جەلدى, كۇننىڭ قۋاتىن پايدالاناتىن, باسقا دا ءداستۇرلى ەمەس قۋات كوزدەرىن يگىلىككە جاراتۋ. ءۇشىنشىسى – ينجەنەرلىك باعىتتار. ءبىزدىڭ ويىمىزدا, 2020 جىلعا دەيىن ەلىمىزدەگى 2-3 ۋنيۆەرسيتەت دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە جەتۋى ءتيىس.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىنە توقتالساق, مىسالى, قازىرگى كۇنى جاس بوسانعان انالاردىڭ ءولىمى 20 پايىزعا تومەندەدى, ادام ءولىمى دە 30 پايىزعا ازايدى. ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن كوتەرۋگە اۋرۋحانالار سالىپ جاتىرمىز, دارىگەرلەردى دايىنداپ جاتىرمىز, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە مەديتسينالىق پويىزدار جىبەرۋدەمىز, ارنايى جاسالعان فۋرگوندار, جاساقتالعان گوسپيتال – تىكۇشاقتارىمىز بولادى. مىسالى, ءىرى كۇرە جولداردىڭ بويىندا قانشا ادامداردىڭ اپاتتاردان ومىرلەرى قيىلىپ كەتىپ جاتىر؟ ەگەر سول جەرگە مەديتسينالىق ماماندانعان جاردەم دەر كەزىندە جەتسە, قانشا ادام قۇتقارىلار ەدى. جارتىسىن امان الىپ قالۋعا بولادى. وسىنىڭ بارلىعىن ەسەپتەي كەلگەندە نەگىزگى ماقسات – ادام ءومىرىن ۇزارتۋ. وسىعان دەيىن قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا جاسى 66 بولسا, سونى 72-گە جەتكىزسەك دەيمىز. مەنىڭ ويىمشا, ءبىز ونى ودان ارىگە دە اپارا الامىز. سەبەبى, جوعارىدا ايتىلعان انالاردىڭ, بالالاردىڭ ءومىرىنىڭ ساقتالۋى, تۋبەركۋلەز, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى دەيتىندەرمەن كۇرەستەردى وسى باعىتىمىزدا جۇرگىزە بەرسەك وعان دا جەتەمىز. ال ادام ءومىرىن ۇزارتۋدان ارتىق قانداي بيىك ماقسات بولۋى ءتيىس؟ ءبىزدىڭ مەديتسينا سالاسىنا ءبولىپ وتىرعان قاراجات وسىعان جۇمسالاتىن بولادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت – ادامداردى, اسىرەسە, اۋىلدى جەرلەردە جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ. ءبىز قازىردىڭ وزىندە اۋىلدا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەردى نەسيەمەن قامتاماسىز ەتە الامىز. قاجەت دەپ تاپقاندار مەملەكەت ەسەبىنەن قوسىمشا ماماندىق الا الادى, ول ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابۋىنا جاردەمدەسەدى. 2015 جىلعا قاراي 1,5 ملن. ادام وقۋدان وتەدى. جولاي اۋىلداردا اۋىز سۋ پروبلەماسىن, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى, كاناليزاتسيا جۇيەسىن توسەۋدى شەشەمىز.
مىنە, وسىنىڭ بارلىعى جولداۋداعى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ قۇرامداس بولىگى.
بيگەلدى عابدۋللين: – قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, جاقىندا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزى, ءبىر دەمدە دەۋگە بولادى, جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ءسىزدىڭ ءسوزىڭىز كوپشىلىككە وتە ۇنادى. ءويتكەنى, ول بولاشاققا, پەرسپەكتيۆاعا, اسىرەسە, الەۋمەتتىك بلوكقا باعىتتالعانىمەن ۇنامدى شىقتى. ءسىز ۇكىمەتتىڭ الدىنا جىل سايىن 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ تۋرالى مىندەت قويدىڭىز. بۇل – ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەت. جالپى, قازاقستان تاريحى قۇرىلىستىڭ مۇنداي قارقىنىن ءالى بىلگەن جوق. اتالعان مىندەت قالاي شەشىلەتىن بولادى؟
ەلباسى: – ءبىز تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا, ەستەرىڭىزدە بولسا, 2007-2008 جىلدارى ناقتى كىرىستىك. ناتيجەسىندە 2008 جىل مەن 2010 جىل ارالىعىندا 19 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى. بۇل ساندى ۇشكە بولسەك, جىل سايىن 6 ميلليون شارشى مەتردەن كەلەدى ەكەن. ول ناعىز ءدۇبىرلى كەزەڭ ەدى. بانكتەر شەتەلدەردەن نەسيە الا العاندىقتان, قۇرىلىسقا اقشا سالۋ تيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. ينۆەستور ۇيلەر سالىپ, سول جەردە-اق ساتا الاتىن. سوندىقتان مەن قازىر ۇكىمەتكە اتالعان سالادا ودان ءارى قانداي ءىس-قيمىل جاساۋعا بولاتىنىن ساراپتاۋدى تاپسىردىم. بىزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جيناقتاۋ جۇيەسى بار. سوعان سايكەس ادام ءۇش جىل ىشىندە ءوز بەتىنشە تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ جارتىسىن جيناقتاي الادى. بىراق ءتۇرلى سۇرانىستار بار, بىرەۋلەرگە 50 «شارشىلىق» ءبىر بولمەلى پاتەر, ال ەكىنشى بىرەۋلەرگە 200 «شارشىلىق» پاتەرلەر قاجەت. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اركىم ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي تاڭداۋ جاسايدى.
ادام 50 پايىزىن جيناقتاعان جاعدايدا قالعان 50-ءىن وعان بانك ۇسىنادى, ءسويتىپ, پاتەردىڭ تولىق سوماسى جيناقتالادى. بۇگىندە مەملەكەت اكىمدىكتەرگە ولار ۇيلەر سالۋ ءۇشىن ارنايى قارجى قاراستىرىپ كەلەدى. اكىمدىكتەر ۇكىمەتتىڭ ءبىر تيىننىڭ دا قۇرىلىستان باسقا جاققا كەتپەۋىن باقىلاۋىمەن تۇرعىن ءۇي سالعان كەزدە بانكتەر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناعى جۇيەسى بويىنشا پاتەرلەردى ساتىپ الادى. قازىرگى كەزدە وسىنداي سحەمامەن پاتەرلەر ساتىپ الۋعا 17 مىڭ وتباسى دايىن. پاتەرگە كىرگەننەن كەيىن يەسى قالعان جارتى قۇنىن 15-20 جىل بويى, تولەۋ كەستەسىنە سايكەس, بانك ارقىلى وتەي باستايدى. اكىمدىك قازىردىڭ وزىندە اقشانى كەرى قايتارىپ الدى جانە ونى ودان ءارى سالىپ جاتىر. بانك تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋدى قارجىلاندىرادى.
بۇدان بولەك مەملەكەت كوممۋنيكاتسيالارعا قارجى شىعىنداپ, قۇرىلىس ءۇشىن الاڭ دايىندايدى. وسىلايشا, مەملەكەت ءۇي سالاتىن مەنشىك يەسىنىڭ مىندەتىن 20-25 پايىزعا جەڭىلدەتەدى. سەبەبى, بارلىق كوممۋنيكاتسيالاردى – جىلۋدى, ەلەكتر قۋاتىن, كاناليزاتسيانى جانە تاعى باسقالارىن تارتۋدى ءوز موينىنا الادى.
تورتىنشىدەن, مەملەكەتتىك جالدىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جالعاسۋدا. اتالعان باعىتقا بيۋدجەتتىك سالىمدار دا جەڭىلدىكتەرمەن بەرىلۋدە. بۇل «جان ءبىتىپ», تولىق كۇشىندە جۇمىس ىستەي باستاعان بانكتەر ءۇشىن ءتيىمدى. بۇل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءتيىمدى. بىراق وسىنداي شىعىنداردى جابۋ ءۇشىن ادام جۇمىس ىستەۋى جانە تابىس تابۋى ءتيىس.
مىنە, وسىلايشا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە 1 شىلدەدەن باستاپ ەڭبەكاقىسىنىڭ ءوسۋى دە ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناعى باعدارلاماسىنا قاتىسۋىنا ءمۇمكىندىك بەرەدى. جانە, ءبىزدىڭ ەسەبىمىز بويىنشا, ءبىز جىلىنا 6 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي دەڭگەيىنە قايتا شىعامىز.
2011-2014 جىلدارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا شامامەن 796 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىناتىن بولادى. بۇل ماقساتقا ۇكىمەت 127 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قارجى بولمەك. كوممەرتسيالىق قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردى قورلاندىرۋ ءۇشىن 70 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان جانە جىل سايىن شامامەن 2,4 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارى اۋداندارىنىڭ ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالارى قۇرىلىسى ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلعان. بۇل 3 ملن. شارشى مەتر مەملەكەتتىك جانە كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇيدى مەجەلەنگەن ۋاقىتىندا پايدالانۋعا بەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. وسى تەتىك اياسىندا استانا مەن الماتىنىڭ سەرىكتەس قالالارىنىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ بەلگىلەنىپ وتىر.
مەملەكەتتىك جالدىق تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاتىستى ايتاتىن بولسام, بۇل ماقساتتارعا شامامەن 40 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان جانە 680 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ بولجانۋدا.
ءلاززات تانىسباي: – قۇرمەتتى ەلباسى, ءسىز قازاقستانداعى ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ايرىقشا قامقورلىق كورسەتىپ كەلەسىز, بولاشاقتا وسى سالاعا مەملەكەت تاراپىنان قانداي قولداۋ كورسەتىلەدى جانە قانداي مەجەلەرگە جەتۋ كوزدەلىپ وتىر؟
ەلباسى: – ءبىز – نارىقتى ەكونوميكالى مەملەكەتپىز. سوندىقتان وسى جاعدايدا جۇمىسسىزدارعا جۇمىس بەرەتىن, ەكونوميكانى كوتەرەتىن, مەملەكەتتى تۇراقتى ەتەتىن ورتا تاپ بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن ايتىپ كەلە جاتقانىم – وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ءماسەلەسى. ولاردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى بولماسىن دەپ قانشا رەت تەكسەرۋلەرگە موراتوري جاريالادىق. وسى سالادا تەكسەرۋ, ولاردىڭ جۇمىس جاساۋىنا رۇقسات بەرۋ جايىن قارادىق, ولاردى جەڭىلدەتتىك. تەكسەرۋ جايىندا ارنايى زاڭ قابىلداندى. مىسالى, كەيبىر كاسىپورىندار – تاماق, دەنساۋلىق ساقتاۋ جاعىنداعى بيزنەستەگىلەر جىلىنا 1 رەت تەكسەرىلۋى ءتيىس, كەيبىرەۋلەرىن 3 جىلدا ءبىر-اق رەت تەكسەرسە دە بولادى, مىسالى, وندىرىستەگىلەردىڭ بارلىعى ءوز قالپىندا جۇمىس جاساپ جاتسا, 5 جىلدا تەكسەرسە دە بولادى.
«بيزنەس – 2020» دەگەن باعدارلاما قابىلداندى. ول باعدارلاما بويىنشا ىسكەر ادامدار نەسيەلەرى تولەمىنىڭ ءبىراز بولشەگىن مەملەكەت ءوز موينىنا الىپ وتىر. مىسالى, بانك 12 پايىزبەن بەرسە, ونىڭ 5 پايىزىن مەملەكەت تولەيدى. وندايدى قاي ەل جاساپ وتىر؟ ءبىز عانا جاساپ وتىرمىز. ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى بيلىككە, اكىمدەرگە ولاردى قولداۋ, جاعداي جاساۋ ماسەلەسىن قويىپ وتىرمىز. ال نەگىزىنەن اۋىلدا دا, قالادا دا جۇمىس بار. ماعان وسى ماسەلەمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرگەن ادامداردىڭ ايتۋى بويىنشا, اۋىلدا ىستەيتىن 100 كاسىپ ءتۇرى بار. سوعان سول جەردىڭ ازاماتتارىن ۇيرەتۋ كەرەك, قالاي, نەدەن باستاۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرگەن ءجون. وعان قالاي قاراجات الىپ, جاساعان نەمەسە وندىرىلگەن ءونىمىن, بۇيىمىن قالاي ساتۋدىڭ جولىن ۇيرەتسە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا ول تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەگەر حالىق وسى جولمەن شۇعىلداناتىن بولسا, شاعىن جانە ورتا كاسىپ وركەندەي بەرمەك.
ءونىمنىڭ 70-80 پايىزىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس وندىرەتىن دامىعان مەملەكەتتەر داعدارىستان وتە قينالماي ءوتتى. ويتكەنى, شاعىن بيزنەس – بۇل وتە يىلمەلى ءوندىرىس. كاسىپكەرلەر رىنوكتارداعى سۇرانىسقا باعدار جاساپ, ناقتى تالاپ ەتىلىپ وتىرعان جانە ساتىلاتىن ونىمدەردى عانا وندىرەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز الىپ كومپانيالار تۋرالى ماسەلە قويىپ وتىرعان جوقپىز, ەگەر قانداي دا ءبىر كاسىپورىندا 5, 20, 30 ادام جۇمىس ىستەسە, مۇنىڭ ءوزى جەتىستىك.
بارىڭىزگە, اسىرەسە, جاستارعا مىنانى ايتقىم كەلەدى. قازاقستاندا بارلىق جەردە, ءتۇرلى سالالاردا جۇمىس بار. كوپتەگەن جاس ماماندار, شىن مانىندە ەڭبەكپەن قامتىلماسا دا, 500 دوللار ەڭبەكاقى الاتىن جۇمىسقا بارمايدى, ولارعا 1000 جانە ودان جوعارى ەڭبەكاقى بەر. اۋىلداعى كوپتەگەن ادام جەر تەلىمى, مالى, جاقسى ءۇيى بولسا دا جۇمىسسىزبىز دەپ جىلايدى. مۇنداي كوڭىل-كۇي بولماۋى ءتيىس. مەملەكەت جۇمىس ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسادى, بانكتەر اۋىل تۇرعىندارىنا نەسيە بەرىپ جاتىر.
داعدارىستىڭ دا جاقسى جاقتارى بار, ويتكەنى, ول مەرزىمى وتكەن, قاجەتسىز ءنارسەنىڭ بارىنەن ارىلتىپ, بارلىق جاقسى مەن جاڭا ءۇشىن ءورىس دايىندايدى. ارينە, نەسيەلەردى قايتارۋعا قاتىستى ماسەلە بار, بىراق مەملەكەت ولاردى شەشۋ ءۇستىندە. الايدا, كومەك وعان ناقتى مۇقتاج جانە الەۋەتكە يە كاسىپورىندارعا عانا كورسەتىلەتىن بولادى. مىسالى, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى توقىما نەمەسە ءجىپ وندىرەتىن فابريكالارعا دەگەندەي. ءبىز اتالعان ءونىم يتاليادا جانە بۇكىل الەمدە سۇرانىسپەن پايدالانىلاتىنىن بىلەمىز جانە سونداي كاسىپورىندارعا كومەكتەسۋ كەرەك. بىراق تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ەشبىر جولىن تابا الماي جۇرگەن كاسىپورىندار دا بار, وندايلاردى بانكروتتىق پروتسەدۋرالارىنا اكەلۋ قاجەت, ونىڭ ورنىنا باسقا ينۆەستور نەمەسە باسقارۋشى كەلۋى ءتيىس. رىنوكتىڭ تابيعاتى وسىنداي, ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋاقىت ەرەجەسى وسىنداي.
اقش-تا, ماسەلەن, ميلليونداعان فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار جىل سايىن بانكروتقا ۇشىراپ, ميلليونداعان باسقالارى ولاردىڭ ورىندارىن باسىپ جاتادى. مۇنداي قاتاڭ ەرەجەنى قابىلداۋ قاجەت, بيزنەستى شىنىقتىراتىن ناعىز باسەكەلەستىك تە وسى.
بۇتىندەي العاندا, ارينە, ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ مادەنيەتى جوعارىلاپ, سوتتار دۇرىس جۇمىس ىستەگەن جاعدايدا ءىستى دۇرىس جولعا قويۋعا بولادى. ءاربىر ادام قازاقستاندىق ارمانعا قول جەتكىزە الادى.
ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاعى ءبىر ماسەلە – ءىرى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن حالىققا ساتۋ – حالىقتىق ءىرو, اۋدارماسىندا اكتسيالاردى باستاپقى ورنالاستىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. اكتسيالار بىرنەشە ساتىدا وتەدى. بيىل ءبىز «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ», ياعني تىكەلەي مۇناي مەن گاز وندىرەتىن بولىمشەلەر اكتسيالارى بويىنشا سىناق جاساپ كورمەكپىز. بۇل اكتسيا قۇنى 500 ميلليون دوللار تۇراتىن ءوز اكتسيالارىنىڭ 5 پايىزىن ساتۋعا شىعارادى. ءار قولعا 50-دەن ارتىق ەمەس اكتسيادان ساتۋعا رۇقسات ەتىلەدى. اكتسيالاردى ساتىپ الۋ «قازپوشتا» مەكەمەلەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني, ادام كەلىپ, اكتسيالار قۇنىن بىلەدى دە, ولاردى ساتىپ الادى. وسىلايشا ول قازاقستانداعى ەڭ ءىرى مۇناي كومپانياسىنىڭ قوسارلى يەگەرى اتانادى.
ودان ءارى كەگوك-ءتىڭ, «قازپوشتانىڭ», كەيىن «قازاقستان تەمىر جولى» مەن ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارى كەتەدى. ياعني, قازاقستاندىق ازاماتتار ءبىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيالارىمىزدىڭ قوسارلى يەگەرلەرى بولادى. بىراق بۇل جاعدايدا ولاردىڭ نارىق جاعدايىندا اكتسيا دەگەننىڭ نە ەكەنىن جانە ونىڭ قالاي باعالاناتىنىن ءتۇسىنىپ, ۇيرەنۋلەرى قاجەت. ماسەلەن, ءسىز «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق-تىڭ اكتسياسىن ساتىپ الدىڭىز دەلىك, ءسىز بۇل كومپانيانىڭ قانشا تۇراتىنىن – 10 ميلليارد دوللار ەكەنىن ءبىلۋىڭىز كەرەك. وندايدا ءبىر پايىز قانشا تۇرادى؟!
قاراپايىم مىسال ارقىلى سالىستىرايىق, ءسىز بۇگىن 50 مىڭ تەڭگەگە 50 اكتسيا ساتىپ الدىڭىز. سىزگە كەلىپ اكتسيالارىڭىزدى ساتۋدى ۇسىناتىن الىپساتارلار مەن ساتارماندار تابىلاتىنى انىق. وسىلايشا بارلىق اكتسيالار ءبىر قولعا قايتا كوشۋى مۇمكىن. وسىلايشا ەگەر ادام اكتسيالار ساتىپ السا, وندا ول نە بروكەر ارقىلى, نە ءوزى ولاردىڭ قۇنىن باقىلاپ وتىرۋى ءتيىس. ەگەر ءسىز توزىمدىلىك تانىتىپ, باقىلاۋىڭىزدىڭ ناتيجەسىندە ءبىر جىل, ەكى جىلدان كەيىن اكتسياڭىزدىڭ قۇنى, ەكى ەسە دەيىك, كوتەرىلگەنىن كورسەڭىز, وندا ولاردى تيىمدىلىكپەن ساتىپ, وسى ارقىلى پايدا تابۋعا بولادى. بۇكىل الەمدە وسىلاي جاسالادى, ءسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ مەنشىك يەسى بولاسىز.
بىرتە-بىرتە ءبىز ۇلتتىق كومپانيالاردى ورنالاستىرا باستايمىز. ءبىز ينۆەستورلارىمىزعا ءوتىنىش ايتامىز, مەن قازىردىڭ وزىندە «قازمىرىش» باسشىلىعىمەن ءسويلەستىم, ولار دايىن, مەن «قارمەتكومبينات» جانە ENRC جانە «قازاقمىس» – بارلىعى دا اكتسياعا قاتىسادى عوي دەپ ويلايمىن.
قازاقستان ازاماتتارى ساتىپ العاننان قالعان اكتسيالار ءبىزدىڭ زەينەتاقى قورلارىنا ساتىلاتىن بولادى. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, بۇل – مەملەكەتتىڭ ازاماتتار ءتۇسىنىپ الىپ, مىندەتتى تۇردە قاتىسۋلارى ءتيىس ماڭىزدى شاراسى. بۇدان پايدا تالاسسىز, ويتكەنى ۇلتتىق كومپانيالار ينۆەستيتسيا تۇرىندە حالىقتىڭ اقشاسىن الادى, ال قازاقستاندىقتار ولاردى پايدالى نەگىزدە سالۋعا مۇمكىندىگى بار. ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باعالارىن باعامداپ ۇيرەنىڭدەر, ەسەپتەپ ۇيرەنىڭدەر, ناتيجەسىندە قاپى قالمايسىڭدار.
نۇرتورە ءجۇسىپ: – جاڭا ءسىز ايتقانداي, 2020 جىلعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپار اۋىلدى وركەندەتۋگە ناقتى باعىتتالعان. ءبىزدىڭ حالقىمىزدا: «التىن-كۇمىس تاس ەكەن, ارپا بيداي اس ەكەن», دەگەن جاقسى ءسوز بار. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ساياساتىندا وسى جوسپاردىڭ ءوزى سوعان ارنالعان. وسى رەتتە مەملەكەت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, وركەندەتۋگە قانداي ناقتى قادامدار جاسالىپ وتىر؟
ەلباسى: – اۋىل-سەلونى دامىتۋ قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. جۇمىس ىستەي الاتىن ادامداردىڭ 30 پايىزى اۋىلدا. بىراق اۋىل ەل ەكونوميكاسىنىڭ 5-اق پايىزىن وندىرەدى. سوندىقتان 2003 جىلدان بەرى اۋىلعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ كەلە جاتىرمىز. ونى وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. التى جىلدىڭ ىشىندە 670 ميلليارد تەڭگە اۋىلدى وركەندەتۋگە باعىتتالدى. بۇل – 5 ميلليارد دوللار. سونىڭ ارقاسىندا اۋىل قازىر باسقاشا وركەندەدى. بىرىنشىدەن, بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانىلىپ جۇرگەن وزىق تەحنيكانى اۋىل ەشقاشان كورگەن ەمەس. وسى كۇندە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تەحنيكانىڭ 60-70 پايىزعا جۋىعى اقش پەن گەرمانيادان, باتىس ەۋروپادان اكەلىنگەندەر.
ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ىلعال ساقتايتىن, ءونىم وندىرەتىن باسقا دا تەحنولوگيالار ەنگىزىلىپ جاتىر. ول 80 پايىزدى قۇرايدى. ەڭ ءبىرىنشى ءبىزدىڭ قولداۋ كورسەتكەنىمىز بيداي ءوندىرىسى. قازىرگى كەزدە ءداندى داقىلدار ءبىزدىڭ ەكسپورتتىق تاۋارىمىز بولىپ تابىلادى. ءبىز قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 7-8 ميلليون توننا استىقتى شەتەلدەرگە ساتاتىن بولامىز. ول تابىستىڭ بارلىعى اۋىلداعى فەرمەرلەردىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ جاتىر. مەملەكەت ولاردان قازىر سالىق تا المايدى. ءبىز مىسالى, باسقا سالىق تۇرلەرى 100 مىڭ تەڭگە بولسا, ولاردان الاتىنىمىز 20-اق پايىز. مۇنداي جاعدايدى كىم جاساي الادى؟
ەكىنشى, تىڭايتقىشقا, سۋارمالى جەرگە دە مەملەكەت سۋبسيديا بەرەدى. گەربيتسيد پەن پەستيتسيد, اسىل تۇقىمدى مالعا, جوعارى سورتتى استىققا دا, بارلىعىنا مەملەكەت سۋبسيديا بەرىپ, ءتيىستى قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بىلتىرعى جىلعى قۇرعاقشىلىقتا مۇلدە ەشتەڭە جيناي الماي قالاتىنداي جاعداي بولدى. مەن تالايدان بەرى قازاقستاندا وسى ەگىندى ەگۋدى, استىق جيناۋدى كورىپ كەلە جاتقان اداممىن. قوستاناي وبلىسىندا 5 ميلليون گەكتار جەردەن ءبىر قاپ استىق تا جيناي الماي قالعان كەزدەر بولعان. وسىنداي تۇراقتى كومەكتىڭ ارقاسىندا اۋىلدار كوتەرىلىپ كەلە جاتىر.
ەندى قازىرگى الدىمىزعا قويعان ماقساتىمىز حالىقتى قازاقستاندا وندىرىلگەن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. بىزدە نان ونىمدەرىنەن شىعارىلاتىن ونىمدەر كوپتەپ ءوندىرىلىپ جاتىر. بىزدە ەت تە, ءسۇت تە بار. بىراق, كەيبىر ونىمدەردى, مىسالى, قانتتى, شۇجىقتى, كونسەرۆىلەنگەن كوكونىستەردى سىرتتان الىپ وتىرمىز. قازىر ءبىز وسىلارعا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەمىز. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جىل سايىن ەلىمىزدە جىلىجايلار كوپتەپ سالىنۋدا. وڭتۇستىك قازاقستاندا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى ءوندىرىسكە ەنگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن قىزاناقتىڭ گەكتارىنان 15 تسەنتنەردەن ءونىم الىنىپ كەلسە, قازىر 1 گەكتاردان 100 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم جينالۋدا. وندا كوكونىس تۇرلەرىن ۇقساتىپ, قالبىرلايتىن زاۋىت تا جۇمىس ىستەيدى. وسىلايشا ءبىز بىرتىندەپ بۇل ماسەلەلەردى دە شەشەتىن بولامىز.
ەندىگى ءبىزدىڭ بارىنشا نازار اۋداراتىن سالامىز – مال شارۋاشىلىعى. ءبىز ودان اسا مول پايدا تاباتىن بولامىز. بۇدان بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىعى دا, مەملەكەت تە زور پايدا كورەدى. سەبەبى, رەسەيدىڭ ءوزى جىل سايىن سىرتتان 1 ميلليون 700 مىڭ توننا ەت الىپ كەلەدى. بىزدە جايىلىم دا, بارلىعى دا بار. بىراق بىزدەگى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەسى 60 پايىزعا جەتپەيدى. ول 70 پايىز بولۋى كەرەك. اسىل تۇقىمدى مال كوپ بولماسا, ەت ءوندىرۋ ەشقاشان ارتپايدى. سونى ساتىپ الۋعا اسا مول قاراجات قاراستىرىلدى.
قازاقستاندا مال بورداقىلايتىن 54 پۋنكت سالىنادى. ءار پۋنكتتىڭ توڭىرەگىندە فەرمالار بولادى. سول 2300 فەرمالاردىڭ ارقايسىسىندا اسىل تۇقىمدى 20-30 بۇقا وسىرىلەدى. الدىمىزدا تۇرعان ماقسات – 2014-2015 جىلدارى جالپى كولەمى 60 مىڭ توننا ەتتى رەسەيگە ەكسپورتتاۋ. جىلىنا ەكسپورتقا 60 مىڭ توننا ەت شىعارساق, ول 4 ميلليون توننا بيدايدىڭ باعاسىمەن بىردەي بولادى. مۇنداي مىندەت 2016 جىلعا قاراي العا قويىلىپ وتىر. ال 2020 جىلعا قاراي 180 مىڭ توننا ەت ءوندىرەتىن بولساق, وسىعان كەتكەن شىعىنداردىڭ بارلىعىن ەتپەن-اق قايتارۋعا بولادى. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. وسى ارقىلى اۋىلداعى ازاماتتار جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇعان قازىرگى كەزدە 150 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر.
اۋىلداعى قاراپايىم حالىققا شاعىن نەسيە بەرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. وتكەن جىلى الەمنىڭ وڭتۇستىك ءبولىگىندە قۇرعاقشىلىق بولدى. ونىڭ ىشىندە رەسەي مەن قىتاي, ءۇندىستان دا بار. وسىنىڭ الدىنداعى جىلى – 2009 جىلى ەلىمىزدە 23 ميلليون توننا استىق جيناعان ەدىك. وتكەن جىلى بۇدان 10 ميلليون توننا استىقتى كەم جينادىق. ۇلتتىق قوردىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇل قيىنشىلىقتان دا شىعا بىلدىك. قۇرعاقشىلىققا بايلانىستى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە ازىق-ت ۇلىك ءونىمدەرىنىڭ باعاسى كوتەرىلۋدە. وسىعان وراي ءبىز الدىن-الا ناقتى شارالار قولدانىپ جاتىرمىز. بىزدە جەتكىلىكتى استىق قورى جاسالعان. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ناننىڭ باعاسى وسكەن جوق. سونداي-اق وزگە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسىن دا ۇستاپ وتىرمىز. وسىعان بايلانىستى زاڭناما قابىلداندى. جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋ مەملەكەتتىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى ءبىز ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارىن دامىتاتىن بولامىز.
نۇرلان ەرىمبەتوۆ: – قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سوڭعى ۋاقىتتا وتە كوپ ستراتەگيالىق شەشىمدەر قابىلداندى جانە بۇل ساراپشىلار قوعامداستىعىندا عانا ەمەس, سونداي-اق حالىق اراسىندا دا كورىنىس تابۋدا. ءبىز كوپتەگەن ويعا العان ىستەردىڭ شىن ءمانىندە جۇزەگە اسقانىن كورىپ وتىرمىز. مەنىڭ سۇراعىم مىناداي: بەلگىلەنگەن جۇمىستاردىڭ بارلىعى ورىندالدى ما؟
ەلباسى: – ءار ادام جاس كەزىنەن باستاپ ۇلكەن نارسەلەردى ارمانداپ, سوعان قول جەتكىزۋگە ۇمتىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
تاباندىلىقپەن الداعى ماقساتقا ۇمتىلعان ءجون. ەگەر ءتىپتى ارمانداعان ءبيىگىڭنىڭ جارتىسىنا جەتسەڭ, قالىپتى ءومىر ءسۇرەتىن بولاسىڭ. ال ەكىنشى جارتىسى بالالارىمىزدىڭ ۇلەسىنە قالسىن. مەن ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزدىڭ استارىن تۇسىنەمىن. بارلىعى دا جاقىن جانە الىس كورشىلەرىڭمەن سالىستىرعاندا بىلىنەدى. مويىنداۋ كەرەك, قاتەلىكتەر بىزدە دە بولدى. مەن ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ءالى دە جايلى ورىن تاپپاعان, جۇمىستارى جوق, تاعى دا بىردەڭەلەرى جەتىسپەيتىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, نارازى ادامدار بار ەكەنىن بىلەمىن. بىراق, ايتىڭدارشى, ونداي ادامدار قايدا جوق؟ ءتىپتى اقش-تا تۇرعىنداردىڭ 11 پايىزى كەدەيشىلىك شەگىندە تۇرادى. ءبىز, ايتپاقشى, وسى كورسەتكىشكە جاقىنداپ كەلەمىز. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا بۇل سان قازاقستاندا 45 پايىزعا دەيىن جەتكەنى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. وتكەن جىلدار بەدەرىندە ءبىز جاعدايدى ايتارلىقتاي جاقسارتتىق.
قازاقستاننىڭ تابىستارى تۋرالى اڭگىمە قوزعاماي-اق قويايىن, ونىڭ ءبارىن وزدەرىڭ دە بىلەسىڭدەر. ءبىز كوپ نارسە ىستەدىك, مەملەكەت قۇردىق, ناقتى شەكارا ورناتتىق, ەكونوميكانى كوتەردىك, رەسپۋبليكانىڭ الەمدىك تانىمالدىعىنا قول جەتكىزدىك, ءتىپتى قۇرمەتتى الەمدىك ۇيىم – ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى مەن ازيادانى ءوتكىزدىك. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ ءيميدجى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. جانە, ارينە, ەلوردانىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. استانا – مەنىڭ جەكە ماقتانىشىم. قالامەن ءجۇرىپ وتكەن كەزىمدە كەيدە ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەيمىن. ونداعى ءاربىر عيمارات مەنىڭ قولىم ارقىلى ءوتتى. قازىر, مىنە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە ەلوردادا قانداي دا ءبىر بەلگى قويۋ قاجەتتىگى تۋرالى كوپ ويلاندىم. ويىمداعىعا ۇقساس نارسەنى مەن قىتايدا كورىپ, سۋرەتىن استانا اكىمىنە سالىپ بەردىم, ەندى كورەمىز, ىسكە اسىرۋ قولدان كەلە مە, الدە جوق پا.
ءلاززات تانىسباي: – قۇرمەتتى ەلباسى, ءسىز قازاقستان حالقىنا جولداۋىڭىزدا 2020 جىلى قازاقستاندىقتاردىڭ 90 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرەدى دەگەندى ايتتىڭىز. ارينە, بۇل ىسكە تەك مەملەكەت قانا ەمەس, مەنىڭ ويىمشا, بارشا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دا اتسالىسۋى كەرەك. مىسالى, «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسى وتكەن جىلى ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىزبەن تۇڭعىش رەت تولىق قازاق ءتىلىندە حابار تاراتاتىن «بالاپان» تەلەارناسىن اشتى. بيىل قازاق تىلىندە تارايتىن «مادەنيەت» تەلەارناسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى تۇرعىدا مەملەكەت تاراپىنان قانداي جوسپارلار بار؟ وسىنى بىلگىمىز كەلەدى.
ەلباسى: – مەملەكەتتىك ءتىل جونىندە ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەمىز. زاڭ قابىلداندى, قور قۇرىلدى. ءار وڭىرلەردە مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن جۇزدەگەن ورتالىقتار اشىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا تاعى دا اشىلاتىن بولادى. قازاق تىلىندەگى 1200 بالاباقشا اشىلدى, 3900 مەكتەپ تەك قانا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. ونىڭ 173-ءى سوڭعى بەس-التى جىلدىڭ ىشىندە پايدالانۋعا بەرىلدى. قازاقستان تاريحىندا ەشۋاقىتتا مۇنداي بولعان جوق. بۇگىندە قازاق تىلىندە وقىتىلاتىن مەكتەپتەرگە بالالارىن بەرەتىن قازاقتاردىڭ سانى 80 پايىزعا جەتتى. بۇرىن ونىڭ كولەمى 20-اق پايىز بولاتىن. قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەت-جۋرنالدار مەن قازاق تىلىندە حابار تاراتاتىن تەلەارنالاردىڭ سانى ەسەلەپ ارتتى.
قىركۇيەك ايىنان باستاپ «قازاقستان» تەلەارناسى تولىق قازاق تىلىنە كوشۋى كەرەك. ەلىمىزدە ءبىر تەلەارنا سولاي بولۋى ءتيىس. ال «مادەنيەت» تەلەارناسى تولىق قازاق تىلىندە حابار تاراتادى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ قازاقتىڭ مادەنيەتىن وزگە حالىقتار دا ءبىلۋى كەرەك. قازاق تىلىندە بولعانىمەن, ونى ءبىز كوپشىلىككە تۇسىندىرە ءبىلۋىمىز قاجەت. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا بارلىق ماسەلە حالقىمىزدىڭ وزىنە بايلانىستى.
قازاق ءتىلىنىڭ پايدالانۋ اۋقىمى جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ كەلە جاتىر. دايىندالاتىن قۇجاتتاردىڭ بارلىعى قازاق ءتىلىنسىز ازىرلەنبەيدى. كوپتەگەن قازاق ءتىلىنىڭ ماماندارى جۇمىسقا الىندى. ءبۇگىندە ولارعا دەگەن سۇرانىس ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى فاكۋلتەتتەر سانى دا كوبەيە تۇسۋدە. بىزدەر, قازاقتار, ءوزىمىزدىڭ ءتىلىمىزدى ءوزىمىز سىيلاپ, قۇرمەتتەي ءبىلۋىمىز كەرەك. بايقاعان بولارسىزدار, قازاق بالالارىنىڭ ءوزى كوشەدە ورىسشا سويلەسىپ بارا جاتادى. قازاعىمىزدىڭ وزىندە نامىس بولۋى ءتيىس. ال ءبىز ءوزىمىزدىڭ نامىسىمىزدى باسقانىڭ نامىسىن جانشۋعا پايدالانباۋىمىز قاجەت. قازاقستاندىقتاردىڭ 35 پايىزعا جۋىعى وزگە ەتنوستار. قازاقتاردىڭ تالايى قازاق ءتىلىن بىلمەي وتىر. سوندىقتان مەملەكەت بۇل ماسەلەنى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرۋى كەرەك.
پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ءسوزىن قازاقشا باستايدى دا, ءارى قاراي ورىسشا جالعاستىرادى دەگەندى ەستىپ ءجۇرمىز. بۇكىل حالىق سايلاعان ەلباسى رەتىندە سوندا مەن ءسويلەگەن ءسوزىمدى حالىقتىڭ جارتىسى ءتۇسىنىپ, جارتىسى تۇسىنبەسە تۇسىنبەسىن دەۋىمە بولا ما؟ ونداي بولمايدى. قازىرگى ەڭ باستى ماسەلە – ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتىر. «ءۇي سىرتىندا كىسى بار», دەگەن قازاقتىڭ ماقالىن دا ۇمىتپاعان ءجون. مەملەكەت بىزدىكى, تاۋەلسىز ەلمىز, بارلىعى قولىمىزدا. وسى ەلدە تۇراتىن حالىقتىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز. ولاردىڭ قۇقىعىن تاپتاۋعا ەشقاشان جول بەرىلمەيدى. سوندىقتان ءبىز بارلىق جەردە قازاق ءتىلىن پايدالانۋعا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.
ءۇش ءتىلدى ءبىلۋ جونىندە ايتىپ كەلەمىز. بۇل جەردە مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىن ءبىلۋ پارىز. ەكىنشى, ورىس تىلىنەن ايىرىلىپ قالماۋىمىز كەرەك. بىلگەن تىلدەن اجىراۋعا بولمايدى. كوپ ءتىل بىلگەننىڭ زيانى جوق. مىسالى, شۆەيتساريادا تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ءوزى ءتورت ءتىلدى بىلەدى. ءۇشىنشى – اعىلشىن ءتىلى. ءبىز اعىلشىن ءتىلىن بىلمەسەك, الەمدەگى وزىق يننوۆاتسياعا, تەحنولوگيالارعا شىعا المايمىز. ءويتكەنى, بارلىعى سول تىلدە جۇرگىزىلەدى. جاستارعا ايتاتىنىم – وسى. تىلگە مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل بولىنە بەرەدى. ەسەپتەۋىم بويىنشا, 2020 جىلى ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ 70 پايىزى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىن بولادى جانە مەكتەپ بىتىرگەن جاستاردىڭ 95 پايىزى قازاق ءتىلىن ءبىلىپ شىعادى. سول كەزدە ءبىز جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تىلىندە وقىتۋعا تولىق تالاپ قويا الامىز.
ارتۋر پلاتونوۆ: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم كەز كەلگەن ەل دامۋىنىڭ قاجەتتى كومپونەنتى. تاياۋدا ءسىز ءبىرىنشى مامىر – قازاقستان حالىقتارى بىرلىگى كۇنىن جاڭا پىشىندە مەرەكەلەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتىڭىز. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە ونىڭ ساپاسى قانداي بولۋ كەرەك؟
ەلباسى: – قوعامداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – ەلدىڭ تابىستى دامۋىنىڭ نەگىزگى شارتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جولى – ول ورتاق وتانىمىز – قازاقستان تاعدىرى ءۇشىن 140 ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك جولى. ءوز جەتىستىكتەرىمىز – حالىق بىرلىگىنە ۇقىپتى كوزقاراستى ساقتاپ, ونى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ, جاستاردىڭ بويىنا ءسىڭىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
ءوزىمىزدىڭ ىنتىماعىمىز بەن ءبىرلىگىمىزدىڭ ارقاسىندا ءبىز كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك. قوعامداعى بىرلىك پەن ەلدەگى تۇراقتىلىق بولمايىنشا ءبىزدىڭ بولاشاق دامۋىمىز, بارلىق ويعا العاندارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ساياساتى ماڭىزدى باسىمدىققا يە بولىپ قالا بەرەدى.
ارينە, ءوزارا تۇسىنىستىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءتىپتى ءبىر ۇلتتى مەملەكەت جاعدايىندا دا وڭاي ەمەس. ەگەر ءبىز ءبارىمىز ءبىر كەزدە ۇيقىدان ويانعاندا, ءبىر ۇلت بولىپ شىعىپ, ءبىر تىلدە سويلەپ, ءبىر ءدىندى ۇستانىپ ءجۇرسەك, بىرنەشە كۇن وتكەننەن كەيىن دۇرىس وتىرعان جوقسىڭ, ايتقانىڭ دۇرىس ەمەس دەگەن سياقتى ءبارىبىر ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ كەمشىلىگىمىزدى تاۋىپ الار ەدىك دەگەندى مەن بۇرىن دا ايتقانمىن. سوعان بايلانىستى, حالىقتار دوستىعى ماسەلەسى – تاپتاۋرىن تىركەس ەمەس. ءوزارا تۇسىنىستىك – قازاقستاننىڭ ىشىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇكىل الەمدە دە ورتاقتاسا ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاجەتتى شارتى.
سوندا گەرمانياعا بارا وتىرىپ, ءبىز ولاردىڭ تارتىپتەرىن سىيلاۋعا ءتيىس ەمەسپىز بە؟ سولاي جاساماي كور. ەۋروپاعا كەلگەندەردىڭ ءبارى وزدەرىن ەۋروپالىق مادەنيەتكە سايكەستەندىرىپ, ءتىلدى, زاڭداردى ءبىلۋى كەرەك دەگەندى قازىردىڭ وزىندە ءمالىمدەدى. مۋلتيكۋلتۋراليزم داعدارىسى تۋرالى دا ايتتى, بىراق مەن وعان كەلىسپەيمىن. بۇگىندە الۋان بەت-بەينەلى, الۋان ءتىلدى, الۋان ءدىندى الەمنەن قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ.
سوندىقتان, شىنىمەن ءبىرىنشى مامىر مەرەكەسىن ءبىز حالىق بىرلىگى كۇنى دەپ وزگەرتكەن ەكەنبىز, ونى سوعان سايكەس تويلاۋ قاجەت. كوشەلەردەگى شەرۋلەرمەن ەمەس, ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك شەرۋلەرىمەن. بۇل كۇنى كورشىلەر ءبىر-بىرىنە قوناققا بارىپ, ءبىر تىلدە سويلەپ, مەيلى كاسىپكەر, عالىم, جازۋشى, جۋرناليست نەمەسە ديقان بولسىن, ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, قازاقستاندى ءوركەندەتىپ جۇرگەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىن كورسەتۋ قاجەت. بۇكىل ءومىرىن قازاقستانعا ارناعان ادامداردى كورسەتىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتى ونەگەلى ۇلگىلەرگە تاربيەلەۋ كەرەك.
بۇل مەرەكەنىڭ ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدىڭ, ەلىمىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ سيمۆولىنا اينالۋى ءۇشىن كوپتەگەن ىستەر تىندىرۋعا بولادى.
وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدى الەمدە قۇرمەتتەيدى, تاڭعالادى, ەلدە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرى وتكىزىلۋدە. ەقىۇ دا ءبىز ءۇشىن باستى كوزىر بولدى. ەگەر ويلانار بولساق – ۇلتارالىق كەلىسىم ادامنىڭ ارقاۋلىق قۇقىقتارىن, ءوزىنىڭ تىلىنە, ءوزىنىڭ مادەنيەتىنە, ءوزىنىڭ ءبىرەگەيلىگىنە, ادامنىڭ تىنىش ءومىر ءسۇرۋىنە قۇقىعىن ساقتاۋعا جاعداي جاسايدى.
نۇرلان ەرىمبەتوۆ: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋعا نە سەبەپ بولدى؟
ەلباسى: – جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا شىعىس قازاقستاننىڭ ءبىر توپ ازاماتتارى رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. جاڭا جىل مەرەكەلەرىنەن كەيىن-اق ماعان يدەياعا قولداۋ كورسەتكەن 5 ميلليوننان استام داۋىستىڭ جينالعانى تۋرالى حابارلادى.
سىزدەر بۇل ماسەلەنىڭ تاريحىن جاقسى بىلەسىزدەر. ءبىر جاعىنان, مەن رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى قوعامدىق باستامانى قولداعان ەل سايلاۋشىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرۋسىز قالدىرا المادىم. ەكىنشى جاعىنان – مەن ساياساتكەرلەردىڭ بولاشاق بۋىنى ءۇشىن تەرىس باعدار بەرەتىندەي احۋال دا قالىپتاستىرا الماس ەدىم. شەشىمدى وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ قابىلداۋ كەرەك بولدى. قالىپتاسقان احۋالدا سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم ناعىز سىندارلى تاڭداۋ بولدى دەپ ويلايمىن.
ارينە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ءتۇسىندىرىپ بەرگەندەي, رەفەرەندۋم وتكىزۋ كونستيتۋتسياعا قايشى كەلمەيدى. بۇل حالىق شەشىمى, مەن باستامانى قولداپ ءوز داۋىستارىن بەرگەن قازاقستاندىقتارعا شىن جۇرەكتەن ريزامىن.
ەگەر كەزەكتەن تىس سايلاۋ تۋرالى ايتار بولساق, ول قالىپتى تاجىريبە. سوڭعى 10 جىلدا ۇلىبريتانيا پارلامەنتىنە سايلاۋ كەزەكتەن تىس وتكىزىلدى, فرانتسيادا دا كەزەكتەن تىس سايلاۋ ءوتتى. سوندىقتان ءوز وكىلەتتىگىمدى ەكى جىلعا قىسقارتقانىما قاراماستان, ماعان وسى شەشىمدى قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. ءبىز ارالدا تۇرىپ جاتقان جوقپىز, سوندىقتان الەمدەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ ورتاق سۇرلەۋىنەن شىقپايمىز.
وتكەن جىلى استاناعا ەقىۇ سامميتىنە 55 مەملەكەت پەن ۇكىمەت باسشىلارى كەلدى. بۇل قازاقستانعا دەگەن قۇرمەت بەلگىسى. رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى شەشىم ارقىلى ءبىزدىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەلىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرۋىمىز مۇمكىن ەدى. سوعان بايلانىستى كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىمدى مەن ۇتىمدى شەشىم دەپ سانايمىن.
جاعدايدى پايدالانا وتىرىپ, رەسمي تۇردە سايلاۋالدى ءىس-شارالارىن وتكىزبەيتىنىمدى ايتقىم كەلەدى. مەنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامام – ول «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىم مەن «نۇر وتان» پارتياسى سەزىندە سويلەگەن ءسوزىم.
مەن اكىمدەر مەن «نۇر وتان» پارتياسىنان بۇقارالىق شەرۋلەر وتكىزبەۋدى سۇرايمىن. وزگە پرەزيدەنتتىككە كانديداتتارعا كەڭشىلىك بەرەيىك – وزدەرىن كورسەتەتىن بولسىن. مەن ءادىل, اشىق جانە ءمولدىر سايلاۋ وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدى سۇرايمىن. بۇل ماڭىزدى مىندەت. سايلاۋدى بايقاۋعا قاتىسۋعا ەقىۇ, تمد, شىۇ جانە وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمدار قازىردىڭ وزىندە نيەت ءبىلدىرىپ وتىر.
قازاقستان حالقى مەن ۇسىنعان باعدارلاماعا قولداۋ كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. ەل ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرا تۇسەتىنىنە سەنىمىم مول جوسپارلاردى ءبىز بىرلەسىپ جۇزەگە اسىراتىن بولامىز.
مەنىڭ ءوز كانديداتۋرامدى جاڭا مەرزىمگە پرەزيدەنتتىككە ۇسىنۋىمدى قولداعان قازاقستاندىقتارعا ريزامىن. مەنىڭ سايلاۋ قورىما ەلدىڭ بارلىق تۇپكىرلەرىنەن حالىقتىڭ قارجى جىبەرىپ جاتقانىن اتاپ وتپەكپىن. 1450 تەڭگە اۋدارعان زەينەتكەر ليۋدميلا ارسەنتەۆنا يۆاشكينانى, 1527 تەڭگە اۋدارعان زەينەتكەر ساعاتبەك ساڭقىرباي ۇلىن, 200 تەڭگەدەن اۋدارعان تامارا سەرگەەۆنا كاشنيكوۆانى, رايا بيجانقىزى يساتاەۆانى, تامارا پاۆلوۆنا فەدورچەنكونى, 4875 تەڭگە اۋدارعان مۇعالىم نازيرا تاسبولاتقىزى يدريسوۆانى, 3000 تەڭگە اۋدارعان دارىگەر ناعيما ديمەتوۆانى ەسكە الماي كەتۋگە بولمايدى. اتسالىسقاندارىڭىز ءۇشىن سىزدەردىڭ بارلىعىڭىزعا العىس ايتامىن.
ەڭ باستىسى – حالىقتىڭ كوڭىلى, نيەتى. وسىدان ارتىق پرەزيدەنتكە قانداي باعا, قانداي ماراپات كەرەك؟ پرەزيدەنتكە كۇش-قۋاتتى بەرەتىن دە سول سەنىم. جۇمىس ىستەتكىزەتىن دە, كۇندىز-ءتۇنى تىنىشتىق بەرمەيتىن دە كۇش سول بولىپ تابىلادى. سوندىقتان حالقىمنىڭ ماعان كورسەتىپ كەلە جاتقان سەنىمى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى اركەز ءبىلدىرىپ وتىرامىن.
نۇرتورە ءجۇسىپ: – جۋىقتا ەلىمىزدە وتكەن قىسقى ازيادا ويىندارىن ءوزىڭىز اشىپ, جابىلۋىنا دا قاتىستىڭىز. بۇل ويىنداردا ەلىمىز ۇلكەن ولجاعا كەنەلدى. التىن, كۇمىس مەدالداردىڭ كوپشىلىگىن الىپ, ءبىرىنشى ورىنعا شىقتىق. ابىرويلى بولىپ, ەلدىڭ رۋحى كوتەرىلدى. وسى رەتتە مەنىڭ ءبىرىنشى قويايىن دەپ تۇرعان سۇراعىم: ەلىمىز وليمپيادا ويىندارىن وتكىزۋ قۇقىنا يە بولا الا ما؟ ەكىنش
