«ەۋرو-5»: قازاقستاندا بولا ما, جوق پا؟

ەلىمىز كەدەندىك وداقتا كولىك وتىنىنىڭ ساپاسى بويىنشا كوشباسشىعا اينالۋى كەرەك مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى جاقىندا قازاقستانداعى ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ۇشەۋىن دە زامانعا ساي قايتا جابدىقتاۋ تۋ­رالى شەشىم قابىلدادى. بۇل وتە كۇردەلى دە جاۋاپتى مىندەت, سوندىقتان ونى ورىنداۋ ءۇشىن ماسەلەنى جان-جاقتى ءارى مەملەكەتتىك تۇرعىدان قاراستىرۋ كەرەك – بۇل «قازمۇنايگاز» ءبو» اق باسقارۋشى ديرەكتورى سەرىك بايمۇحانبەتوۆتىڭ پىكىرى. – سەرىك عابيت ۇلى, وسى جوباعا باي­لانىستى سىزگە جۇكتەلگەن مىندەتتەر قانداي؟ – مۇناي وڭدەۋ سالاسىن زامانعا ساي جابدىقتاۋ سالالىق باعدارلاماسى – بۇل وتە جاۋاپتى ستراتەگيالىق جوبا بولىپ تابىلادى. مەنى وسى سالا مامانى رەتىندە «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورىنىڭ باس­­شىلىعى اتالمىش جوباعا تاۋەلسىز ساراپ­شى رەتىندە قاتىسۋعا شاقىردى. ءبىزدىڭ ءمىن­دەتىمىز – ەكونوميكا قاجەت­تى­لىگى تۇرعى­سى­نان جوبانى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق تەرەڭ ساراپتان وتكىزۋ. بۇل دەگەنىمىز – اسا جاۋاپتى مىندەت بو­لىپ تابىلادى: مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن قايتا جابدىقتاۋ جاي­لى ايتقاندا زا­ۋىت­تىڭ الداعى كوپتەگەن جىلدار بويى شى­عا­راتىن ءونىمى ەڭ ال­عاشقى «قۇرى­لى­سىنا», ونىڭ تاڭداپ العان تەحنولو­گيا­سىنا تىكەلەي بايلانىس­تى بو­لاتىنىن جادىمىزدان شىعارماۋى­مىز كەرەك. سون­دىقتان, ەڭ الدىمەن, ال­داعى ۋاقىتتا رىنوكتى تەرەڭ ماركەتينگتىك ساراپتان وتكىزۋ قاجەت. ءبىز جاعدايدى ساراپتاي وتىرىپ, ۇكىمەتكە وتكىزىلەتىن ەسەپ­تەۋلەر مەن بولجامدىق باعالاۋلار­دىڭ شىنايى بولۋىنا كوپ كوڭىل اۋداردىق. – سوندا قانداي قورىتىندىعا كەل­دىڭىزدەر؟ – كەز كەلگەن وندىرىستىك جوبادا بار­لىعى جوسپارلى ماركەتينگتىك ساراپتامادان باستالادى, ال ول ەكونوميكانىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىن باعالاۋعا دا, سونىمەن قاتار وسى سالانىڭ الەمدىك ۇردىسىنە, ەكسپورت پەن يمپورتقا دا بايلانىستى بولادى. قازاقستان – مۇناي وندىرەتىن دەرجاۆا. بىزگە ءوز جۇمىسىمىزدى ءبىزدىڭ ءۇش مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتىمىزدىڭ ۇشەۋى دە ساعات سياقتى ەش توقتاۋسىز, ەڭ كوپ جۇكتە­مە­مەن ىشكى رىنوكقا دا, ەكسپورتقا دا ەڭ جوعارى ساپالى جانارماي جەتكىزە وتى­رىپ جۇمىس ىستەيتىندەي ەتىپ ەسەپتەپ جوس­پارلاۋ كەرەك. سونىمەن قاتار تەحنو­لوگيالىق تۇرعىدان ولاردىڭ, مىسالى, مۇ­ناي ساپاسىنىڭ ءوز­گەرىپ تۇراتىن كور­سەت­كىشتەرىنە بايلانىس­تى بولماۋى دا ماڭىزدى. بۇل – مەملە­كەتتىڭ ەنەرگەتي­كا­لىق قاۋىپسىزدىگى بولىپ تابىلادى. مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن قاي­تا جابدىقتاۋ ىسىندە دۇرىس تا پايىمدى شە­شىم قابىلداۋ ءۇشىن رىنوكتى جان-جاق­تى ءارى وبەكتيۆتى تۇردە ساراپتامادان ءوت­كىزۋ قاجەت. بىزگە قازاقستان قانداي مۇناي ءون­ىم­دەرىن جانە قانشا مولشەردە پايدا­لانا­تىن, داعدا­رىس­تان كەيىن الەم رىنوگى قالاي قاراي جىلجيتىنىن, ءبىزدىڭ كەدەندىك وداق بوي­ىنشا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ قۋات-كۇشى جانە قاجەتتىلىگى قانداي ەكەنىن انىق ءبىلۋ كەرەك. سوندىقتان مۇناي وڭدەۋ زا­ۋىتتا­رىن قايتا جابدىقتاۋ ءىسىنىڭ ماركەتينگتىك باعدارلاۋىن جۇرگىزەتىن ساراپ­تا­ما­لىق كومپانيالار بۇل ىسكە اسا مۇقيات بولعانى ءجون. الايدا, ءبىزدىڭ جۇمىسى­مىز­دىڭ بارىسىندا شەتەلدىك ساراپشى­لار داي­ىنداعان ەسەپتى اقپاراتتار بۇل تا­لاپتارعا ساي كەلمەيتىنى انىقتالدى. ون­ىڭ سىرتىندا وندا كوپتەگەن قاتەلىك­تەر­دىڭ دە بار ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. رى­نوكتىڭ كوپتەگەن ستراتەگيالىق سالاسىن­دا كۇ­مان­دى مالىمەتتەردىڭ بەرىلگەنى ان­ىقتالدى, ولار بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە-اق شىندىققا ۇيلەسپەي وتىر. – مىسالى؟ – مىسال رەتىندە رەسپۋبليكا بوي­ىن­شا ديزەل وتىنىنىڭ قولدانىلۋىن بولجاۋ تۋرالى قورىتىندىنى كەلتىرەيىك. بىزگە نەگىز رەتىندە الۋعا ۇسىنىلىپ وت­ىر­عان قر مۇناي ونىمدەرىنىڭ رىنوگىن ماركەتينگتىك تۇرعىدان زەرتتەۋ بويىنشا 2020 جىلعا دەيىن ديزەل وتىنىن قول­دا­نۋ مۇلدەم وسپەيدى دە, مولشەرى جىلىنا تەك 5,8 ملن. توننا عانا بولادى دەپ كۇ­تىلۋدە. الايدا, قر كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار مي­نيس­ترلىگىنىڭ رەسمي دەرەكتەرى بويىنشا تەك «باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا» ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ اياسىندا عانا جانە رەسپۋب­ليكانىڭ يننوۆا­تسيا­لىق-يندۋستريالىق ءون­­دىرىسىنىڭ پارمەندى دامۋى ارقاسىندا 2020 جىلدىڭ وزىندە-اق جىلىنا 7 ملن. توننا ديزەل قاجەت بولادى. وسىدان كەلە سالا­لىق مينيسترلىكتەر مەن مەكەمەلەردىڭ رەسمي ەس­ەپتىك بولجاۋىن ەسكەرە وتىرىپ, جىلىنا 5,8 ملن. ەمەس, ەڭ كەم دەگەندە 9,0 – 9,5 ملن. توننا دەڭگەيىندە بولادى دەپ بول­جاۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قازاقستاندا بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە-اق جىل سايىن ديزەل جانارمايىن قولدانۋ 10 پايىزعا ءوسىپ وتىر. سونىمەن ءبىز 2010 جىلى ديزەلدى قولدانۋ 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىر جىلدا 0,4 ملن. تونناعا وسكەنىن, ال ول جىل بويىنشا 10-11 پايىز بولاتىنىن كورەمىز. ال وسى سياقتى سايكەسسىزدىك­تەردى ءبىز كوپتەپ كەزدەستىرەمىز. – مۇنداي جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا نە سەبەپ؟ – مەنىڭ ويىمشا مۇنداي ءدالسىز­دىك­تەر­دىڭ كەزىگۋى العا قويىلعان ماسەلەنى شە­شۋدى دۇرىس قاراستىرماۋدان. ولاي دەۋ­دىڭ سەبەبى, 2009 جىلى شىمكەنت مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتىن جاڭاشا جابدىقتاۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە (تەن) جاسالعان بولاتىن. الايدا, باستاپقىدان-اق ءبىزدىڭ مامانداردىڭ قا­تە­لىگى تاۋەلسىز وبەكتيۆتى تەن دايىن­داي­تىن تاپسىرمانى ورىنداۋشىنى تاڭ­داۋ بولدى, ويتكەنى وسى شەتەلدىك ور­ىن­داۋشى سونىمەن بىرگە تەحنولوگيانىڭ ليتسەنزيارى دا ەدى. الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي جاعداي بولمايدى, ويتكەنى ءمۇد­دەلى ليتسەنزيار ءۇشىنشى ءبىر تۇلعاعا ءوزىنىڭ تەحنولوگياسىن پايدالانىپ تەن داي­ىن­داۋعا ۇسىنىس جاسامايدى. مىنە وسىنداي نەگىزدەر جانە ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر­دىڭ دۇرىس بولماۋىنا, سونىمەن بىرگە ۇسىنىلعان قورىتىندىلاردىڭ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق مۇددەسىنە ساي كەلمەۋىنە بايلانىستى 2009 جىلى تەح­ني­كالىق كەڭەستەردىڭ بىرىندە تەن قايتا­دان قارالسىن دەگەن شەشىم شىعارىلدى. وسىدان كەيىن زاۋىتتى قايتا جاب­دىق­تاۋعا جاۋاپتى تۇلعالارعا 2010 جى­لى «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورىنان تەن-ءدى قايتادان قاراۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ رىنو­گىن­داعى جاڭا ترەند پەن مۇناي وڭدەۋ سالاسىندا الدىڭعى قاتارلى الەمدىك تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ماركەنتينگ بويىنشا جاڭادان ەسەپتەمەلەر دايىنداۋ تاپسىرىلدى. قازاقستان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن قايتا جابدىقتاۋ ءۇشىن تەن دايىنداۋعا باعىتتالعان قر مۇناي ونىمدەرىنىڭ رى­نو­­گىن ماركەتينگتىك جاڭاشا زەرتتەۋدى قا­زاق­ستاندىق جاقتىڭ تاپسىرىسى بوي­ىن­شا شەتەلدىك ساراپتاما توبى دايىندادى. ول زەرت­تەۋ تاپسىرمانى ورىنداۋشى كوم­پا­­نيا­نىڭ ەسەبىنەن كورىنگەندەي, قازاق­ستان جەرىنە كەلمەي-اق, ياعني, رىنوكتىڭ اعىم­دىق جاعدايىمەن تانىسپاي-اق جاسال­عان. ەس­ەپتىڭ كىرىسپە بولىمىندە بىلاي دەپ اتا­لىپ وتكەن: «وسى زەرتتەۋدى جۇرگىزگەن كەزدە وسىنىڭ الدىنداعى زەرتتەۋ كەزىندە جي­ناق­تالعان اقپاراتتارعا سۇيەندىك», ياعني جاڭا تەن دايىنداۋشى الدىنداعى قايتا قاراستىرىلعان تەن ماتەريالدارىن قول­دان­عانىن جاسىرمايدى. ال مۇندا شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ كىناسى جوق. وسى ورايدا مىناداي قىزىقتى ءجايت بايقالدى: ساراپتاۋشى كومپانيانىڭ تەحنيكالىق ەسكىرگەن قۇجاتتىڭ, ياعني 2009 جىلى كومپانيا-ليتسەنزيار دايىنداعان تەن ءمالى­مەت­تەرىن نەگىزگە الۋدى ۇسىنعان ءبىر تارماق قو­سىلعان ەكەن. ال وسىنداي كولەمدەگى مەملەكەتتىك جوبالاردا مۇددەلى جاقتىڭ ساراپتاماسىن قولدانۋعا مۇلدەم بولمايدى! كورىپ وتىرعانىمىزداي, جاڭا تاۋەلسىز تەن دايىنداۋ مۇمكىن بولمادى. كەرىسىنشە, اتاپ وتكەنىمىزدەي تەحنيكالىق تاپسىر­مادا ساراپشىلارعا قايتادان ەسكى تەن مالىمەتتەرىن نەگىز رەتىندە الۋ ۇسىنىلدى. بۇل قانداي ماقساتپەن جاسالدى؟ بۇل جەردە نە بىلىكتىلىك تومەندىگى نەمەسە ەل باس­شىلىعى مەن «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋ­قات قورىنىڭ تاپسىرمالارى مۇلدەم ەسكەرىلمەيدى. سەبەبى نە ەكەنىن ءبىلۋ بۇل ءمۇل­دەم باسقا ماسەلە, ونى ءالى زەرتتەۋ كەرەك, ءويت­كە­نى مۇنداي ۇلكەن مەملەكەتتىك تاپ­سى­رىستى العىسى كەلگەن كومپانيالار كوپ ەدى... – تاراتىڭقىراپ ايتساڭىز... – مەملەكەتتىك ءىرى ينۆەستيتسيا جايلى اڭگىمە قوزعالعاندا بىرەۋلەردىڭ مۇددەلەرى­نىڭ قورعالاتىنىن دا جوققا شىعارۋعا بول­ماي­دى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن, مۇناي ءوڭ­دەيتىن زاۋىتتاردى زامانعا ساي قايتا جاب­دىقتاۋ ءۇشىن الدىن الا 1 ملرد. اقش دول­لا­رى قاجەت بولادى. بۇل وتە ۇلكەن قارجى, سوندىقتان بۇل ماسەلەدە الدەكىم­دەر مۇددە­سى بولاتىنى انىق. شىنىندا دا, نەگە زا­ۋىتتاردى زامانعا ساي قايتا جاب­دىقتاۋعا جاۋاپتى مەنەدجەرلەر زەرتتەۋلەردى وبەك­تيۆتى تۇردە جۇرگىزگىسى كەلمەيدى, نەگە ەسكى مالىمەتتەردى قولدانۋعا تى­رىسادى. ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى زاۋىتتاردى زامانعا ساي قايتا جابدىقتاۋ بىرەۋلەردىڭ ءبىر ساتتىك مۇددەسىنە ەمەس مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى قاجەت­تىلىگىنە سايكەس كەلۋى بولىپ تابىلادى. – ال ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ەكونومي­كا­نىڭ ۇزاق مەرزىمدى مۇددەسى بويىنشا رىنوك­تىڭ قانداي ۇردىستەرى ەسەپكە الىنۋى كەرەك؟ – بۇگىندە ءبىز كوپتەگەن فاكتورلاردى اتاپ وتۋىمىزگە بولادى, سونىڭ ىشىندەگى ما­ڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى – قازاقستاندا بۇگىنگى تاڭدا كۇننەن كۇنگە جانارمايدىڭ تىم كوپ مولشەردە شىعارىلۋى. الايدا, مۇن­داي جاعداي رەسەيدە دە, ەۋروپادا دا, ازيا­دا دا بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە ديزەل وتى­نىنا سۇرانىس ۇنەمى ءوسىپ وتىر. بۇل مۇناي وڭدەيتىن ونەركاسىپ تەحنولوگيالارىندا ءوڭ­دەۋدىڭ سوڭعى قۇرىلىمىندا بەنزيننىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ اسا جوعارى بولۋىنا بايلا­نىستى. ال قازىرگى كەزدە الەمدە بار­لىق جەردە كولىك پاركىنىڭ قاۋىرت تۇردە ديزەلگە كوشۋى, بەنزين موتورلارىنىڭ كومپريميرلەنگەن گازعا كوشۋى ورىن الۋدا. مۇنىڭ سەبەبىن وڭاي تۇسىندىرۋگە بولادى: وسى ەكى وتىن دا بەنزيننەن ەكى ەسە ارزانىراق. وسى ورايدا قايتا جابدىقتاۋ باستالماس بۇرىن, قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا تىم كوپ مولشەردە بەنزين شىعارۋ جانە ونى ەكسپورتتاۋدا قيىندىقتاردىڭ ورىن العانى ءبىزدى ويعا سالادى. مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ وكىلدەرىنىڭ اتاپ وتۋىنشە 2011 جىلدىڭ قاڭتار ايى مەن اقپان ايى­نىڭ ءبىرىنشى اپتاسىنىڭ قورىتىندىسى بوي­ىنشا قازاقستاننىڭ ىشكى رىنوگىندا بەنزيننىڭ اي-92 تۇرىنە ۇسىنىس وسى ءونىم­گە دەگەن سۇرانىستان ءبىرشاما ارتىق بولىپ وتىر. بارلىق ءىرى مۇناي قويمالارى مەن مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ قورلارى تولىپ تۇر. وسى جىلدىڭ باسىنداعى قر مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىنىڭ مۇناي جانە گاز ونەر­كاسىبى باس ديسپەتچەرىنىڭ ءما­لىمەتتەرى بوي­ىنشا تەك قازاقستاندىق مۇ­ناي قويمالارى مەن قر مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتارىندا 234 مىڭ. توننا بەنزين ساق­تالۋدا. بەنزيننىڭ بۇلاي جينالۋى تۇتىنۋ نورماسىنان 2,7 ەسە اسادى. قازىردىڭ ءوزىن­دە-اق رەسپۋبليكانىڭ كوبىنەسە, بەنزين وندىرۋگە جۇمىلدىرىلعان ءۇش مۇناي ءوڭ­دەي­تىن زاۋىتى, ولار ىركىلىپ قالادى دەپ دا­بىل قاعۋدا, سوعان بايلا­نىستى زاۋىتتار­دىڭ تۇرىپ قالۋعا ءماجبۇر بولاتىنى جاي­لى دا ەسكەرتىلۋدە. بولا­شاقتا بۇل ماسەلە بۇدان دا قيىن بولادى, ويتكەنى, زاۋىت­تار­دى قايتا جابدىقتاۋدى جوسپارلاۋ جاعداي­ىندا جانە ەسكى كاتكرەكينگتى تەحنولوگيا تاڭداۋدا مازۋتتىڭ بار مولشەرى بەنزين وندىرۋگە جۇمسالادى دا, وسىعان بايلا­نىستى سىرتقا شىعارىلۋى ءتيىمدى ەمەس مۇناي ءونىمنىڭ ۇلكەن ءمول­شەردەگى ءپروفيتسيتى پايدا بولادى. ەگەر رىنوكتىڭ دامۋىن قاراستىراتىن بولساق, بەنزيندى پايدالانۋدىڭ ارتپاي­تى­نى قازىردىڭ وزىندە كورىنەدى. 2010 جىلى بەنزين بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتارى ونى بىلتىرعى جىل­مەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما كوپ مولشەر­دە وندىرگەن, الايدا, يمپورت مولشەرى 19 پاي­ىزعا از بولدى (ياعني, 758 مىڭ. توننا, ال 2009 جىلى 925 مىڭ توننا بولعان) جانە سىرتقا شىعارۋ, ياعني, ەكسپورت 2009 جىل­مەن سالىستىرعاندا (178 مىڭ. توننا) 3 پاي­ىزعا كوبىرەك بولدى (188 مىڭ. توننا). وسى ورايدا ءبىز بەنزيندى ارتىق مولشەردە شىعا­رۋ مەن ونىڭ جيناقتالىپ قالۋى ماسەلە­سى­نە تىرەلەمىز. تاعى ءبىر سەبەبى, بەن­زيننىڭ ارتىق مولشەرىن ساتاتىن جەر جوق­تىڭ قاسى. رەسەيدە دە ول كوپتەپ شىعا­رىلادى, سون­دىقتان ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىز – وزبەكستان, تاجىكستان مەن قىرعىزستان­نىڭ رىنوگىندا رەسەيلىك جەتكىزۋشىلەر ورىن العان. مۇندا بىزگە جاقىن ورنالاس­قان ومبى مۇناي ءوڭ­دەۋ زاۋىتى مەن ۋفا­لىق توپتىڭ دا ۇلكەن مولشەردەگى ءوندى­رىستىك كولەمىن دە ەسەپكە الا وتىرۋ كەرەك, ولار از شىعىنمەن ساپالى مۇناي ءونىم­دە­رىن شىعارۋدا, ءسويتىپ, بۇگىن­نىڭ وزىندە-اق قازاقستاندىق نارىقتا ءوز ءونىم­دەرىن وتكىزۋ ءۇشىن ويىپ ورىن الىپ, ءبىزدىڭ بەنزينمەن باسەكەگە تۇسۋدە. ال كورسەتىلگەن ماركەتينگتىك زەرتتەۋدە, كەرىسىنشە, 2020 جىلى قازاقستاندا بەنزيندى پايدالانۋ ەكى ەسەگە ارتادى دەلىنگەن, سوندىقتان ونى قازاق­ستاندىق مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتار كوپ مولشەردە شىعارۋى كەرەك. سول سياقتى 2020 جىلى قازاقستاندا كولىك پاركىنىڭ ەكى ەسەگە وسەتىنى جايلى بولجام دا سەنىمگە ساي كەلمەيدى. سولاردى ەسكەرە وتىرىپ, زەرتتەۋدە ديزەلدى ەكسپورتقا شىعارۋدىڭ الەۋەتتىك مۇمكىندىكتەرى ەسەپكە الىنباعان. ديزەل وتىنىنىڭ تاپشىلىعى قازىرگى تاڭدا ەۋروپادا دا, ازيادا دا ءوسىپ وتىر. مىسالى, قىتاي ۇلتتىق مۇناي كومپانياسى قاڭتار ايىندا 2011 جىلدىڭ وزىندە-اق ديزەل جا­نار­مايىن جەتكىزۋ وعان دەگەن قاجەتتىلىك­تىڭ كۇرت وسۋىنە بايلانىستى داعدارىسقا ءتى­رەلەدى دەپ حابارلادى. CNPC بولجامى بوي­ىنشا قحر-دا ديزەل جانارمايىنا سۇرا­نىس ۇسىنىستان 3,5 ملن. تونناعا وسەدى. سونىمەن قاتار ماركەتينگتە اۆتوكولىك­تىڭ تابيعي كومپريميرلەنگەن گازعا كوشۋ رىنوگى ەسەپكە ال­ىنباعان. ەلباسى ءوزىنىڭ شەتەلدىك ساپارلا­رىنىڭ بىرىنەن كەيىن باس­قا ەلدەردەگىدەي بىزدە نەگە اۆتوكولىكتى گازعا كوشىرۋ قولعا الىنباعان دەگەن سۇراق قوي­دى؟ گازدىڭ باعاسى بەنزينمەن سالىستىر­عان­دا ەكى ەسە ارزان بولىپ كەلەدى, سوندىقتان ەۋرووداقتا, قحر, ازيا ەلدەرىندە بۇل رى­نوكتىڭ قار­قىندى دامۋى تەگىن ەمەس. ەل­باسىنىڭ تاپ­سىرماسى بويىنشا قازاق­ستان­دا «قاز­ترانس­گاز» توبىنىڭ ەنشىلەس ءبو­لىم­شەسى – «قازترانسگاز ونىمدەرى» كومپانيا­سى­نىڭ سالالىق باعدارلاماسى دايىندال­عان ەدى. بۇگىنگى تاڭدا ەگەر ماڭعىستاۋ اي­ماعىن الاتىن بولساق, مۇندا اۆتوكولىكتىڭ 60-75 پايىزى گازدى پايدالانۋدا. «قاز­ترانس­گاز» جوسپارىندا جىلىنا نارىققا 400 ملن. تەكشە مەتر مولشەرىندە اۆتو­كو­لىك­تەرگە سۇيىتىلعان گاز جەتكىزۋ تۇر, ال ودان ارى قاراي ءوندىرىستىڭ مولشەرىن 1 ملرد. تەكشە مەترگە دەيىن ارتتىرۋ جوس­پار­لانعان. بۇل دەگەنىمىز – اي-92 بەنزينىنىڭ ميلليون تون­نا­سىمەن پارا-پار دەگەن ءسوز. كورىپ وتىرعانىمىزداي, اۆتوكولىكتەردى گاز­عا كو­شىرۋ بەنزين جەتكىزۋشىلەرگە شىن ءما­نىن­دەگى اسا ۇلكەن باسەكەلەس بولىپ تابى­لا­دى. الايدا, زەرتتەۋ بۇل ترەندتى مۇلدەم ەسكەرمەيدى, كولىك گازىن قولدانۋ ءوسىمى ءموز جاڭارتۋ باعدارلاماسىنا سالىنبايدى. نارىقتى ماركەتينگتىك جوبالاۋدا سو­نى­مەن بىرگە مايعا دەگەن سۇرانىستى دا ساراپتاۋ قاجەت. ءبىزدىڭ الدىمىزدا قازاق­ستاندا اسا جوعارى ساپالى موتور مايىمەن جانە ترانسميسسيالى مايمەن قامتاماسىز ەتۋ دەگەن پرەزيدەنتتىڭ بەرگەن مىندەتتەمە, تاپسىرماسى بار. نەگىزگى, بازالىق ماي – بۇل ستراتەگيالىق ءونىم, بۇل بارلىق جاعاتىن مايلاردى وندىرۋگە نەگىز بولاتىن ماي. مۇندا بۇگىنگى كۇندەگىدەي ءجۇز پايىز يمپورتقا تاۋەلدى بولۋعا بولمايدى, ونىڭ ۇستىنە قازاقستان – اسا ءىرى مۇناي وندىرەتىن ەل بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە بۇگىن رەسەي, وزبەكستان جانە تۇركىمەنستان اسا ۇلكەن مولشەردە نەگىزگى ماي ءوندىرىپ قانا قويماي, ولاردى ەكسپورتقا شىعارادى, سو­نى­مەن قاتار, ساپاسى جاعىنان جاڭا دەڭ­گەي­دەگى, بىرىنشىدەن (ەڭ تومەن ساپالى) II-ءشى جانە III توپتاعى مايلاردى وندىرۋگە كوشتى. سونىڭ اراسىندا, قازاقستاندىق ءموز جاڭارتۋعا جاۋاپتىلاردىڭ اراسىندا نەلىكتەن ەكەنى بەلگىسىز, قاراپايىم تۇرعىدا مينەرالدى دەپ اتالاتىن ساپاسى تومەن I-ءشى توپ نەگىزگى ماي شىعارۋ كەرەك دەگەن وي تۋىنداعان. ولاردىڭ ويىنشا, تاياۋداعى 10-20 جىلدا بۇل مايلارعا سۇرانىس وسەدى. مۇلدەم تۇسىنىكسىز قاتىناس. ءبىزدىڭ كورشى­لەرىمىزدىڭ ءوندىرىسى, كەرىسىنشە, جوعارى توپ مايلارىن ءوندىرۋدى جاڭارتادى, ءتىپتى ءتۇر­كى­مەنستان مەن وزبەكستاندا نەگىزگى مايدىڭ II-توبىن شىعارۋعا كوشىپ جاتىر. مۇنىڭ لوگيكاسى بار. ەسكىرگەن كولىك پاركىن ەسەپتەن شى­عا­رۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە مينەرالدى ماي تۇتىنۋ تەز ازايىپ بارا جاتىر. «ەۋرو-5» ەكولوگيالىق ستاندارتتار جيەگىندە تەپە-تەڭدىك بار ەكەندىگىن ەسكەرۋىمىز قاجەت – جانارماي مەن ماي ءبىر بىرىنە كلاستارى بويىنشا سايكەس كەلۋى كەرەك. ال ءبىزدىڭ رەسەيلىك كورشى­لە­رى­مىز 2014 جىلدان باستاپ وزدەرىندە مۇناي ءون­ىمدەرى بويىنشا «ەۋرو-5» ستاندارتتا­رىن ەنگىزبەكشى. بۇل 2015 – 16 جىلداردا جا­ڭار­تۋدىڭ اياقتالۋىنا تامان قازاق­ستان­دىق مايلارىنىڭ I-توپتارى نارىق وتىمىنە ەكس­پورتتالمايدى, ەل ىشىندە دە تۇتىنۋ ازايادى. – قازاقستاندا ساپاسى تومەن ماي ءونىمىن شىعارۋ – وتكەن ۋاقىت بەلگىسى. ءموز-ءدى جاڭعىرتۋدا ەسكى تەحنولو­گيا­نى قولدانۋ وسى ماسەلەنى تۋىنداتىپ وتىر­عان جوق پا؟ – بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن مەن دە بىلگىم كەلەدى. دەگەنمەن, بەرىلگەن ەسەپتەمەگە قا­راساق, جاعارمايلاردىڭ ەكونوميكاداعى سۇ­را­نىسى مەن باعاسى ءبىر بىرىنە سايكەس كەلمەگەنىن كورۋگە بولادى. ماسەلەن, جا­نار­ماي­لاردىڭ II جانە III توپتارىن قا­زاق­ستاندا ءوندىرۋ پايدا الىپ كەلمەدى دەگەن, دەگەنىمەن, سول ەسەپتەمەنىڭ وزىندە, ازيا مەملەكەتتەرى, سونىمەن قاتار, قا­زاق­ستاندا دا وسى ماي­لار­دى وندىرۋگە ۇلكەن سۇرانىس تۋدىرىپ وتىر دەپ ايتىلعان. قورىتا كەلگەندە, قاراما­-قاي­شىلىق كورى­نىپ تۇر دەسەك تە بولادى. انى­عى­راق قا­راساق, بۇل ەسەپتەمەدە ءموز ءجو­نىن­دەگى ساراپتامادا باسقا دا قاتەلەردىڭ كوپتىگى سونشا, ولاردى گازەتتە جاريالاۋدىڭ ەشقان­داي ءجونى جوق. نەگىزى, بۇل جەردە ايتا كەتەتىن ما­ڭىز­دى نارسە, ول مەملەكەتتەگى مۇناي ونىمدە­رىن تۇتىنۋ رىنوگىنىڭ ساراپتاماسى ەكو­ميكانىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسىنا ساي بولۋ كەرەكتىگى. بۇل ماسەلە تەك ليتسەن­زياسى بار كومپانيالاردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كولىك جانە كوممۋني­كاتسيالار مينيسترلىگى, يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءجا­نە قازاقستان تەمىر جولى سياقتى سالا­لىق مەكەمەلەردىڭ نەگىزدەمەلەرى مەن ەسەپتەۋلەرى نەگىزگە الىنۋى كەرەك. قازىرگى تاڭ­دا ءبىز بۇل ماسەلەنى نەگىزگى دەپ سانايمىز, ويتكەنى, ماڭىزدى ستراتە­گيا­لىق شەشىم قا­بىل­داۋ ءۇشىن, كەلەشەكتە بۇل جونىندە ەش­قانداي تۇسىنىسپەۋشىلىك جانە قاتەلىكتەر ورىن الماۋى ءۇشىن. ءايت­پەسە, قاتە قا­بىل­دانعان شەشىم مەملەكەت­تىڭ ينۆەستيتسياسىن ەسكى تەحنولوگياعا جۇم­ساۋعا اكەلىپ سوعادى. وسىنىڭ ناتيجە­سىندە رىنوكتا مۇناي ءون­ىمدەرى مۇلدەم ارتىپ كەتەدى نەمەسە جەتىسپەي قالۋى مۇمكىن. – ايتپاقشى, ەۋرو-5 تەحنولوگياسى­نىڭ تالاپتارىنا ساي بولۋ ماسەلەسىنە كەلسەك. وسىدان بۇرىن, جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋ ارقىلى جانارماي ساپاسىن كوتەرۋ جونىندە ارەكەتتەر بولعان. ءما­سەلەن, ەۋرو-4 ستاندارتىنا سايكەس جانارماي شىعارۋ ءۇشىن اتىراۋ ءموز-ءىن جاڭارتۋ ارەكەتتەرى جاسالىنعان, دەگەنمەن, كەرەك ناتيجەگە قول جەتپەدى. ەندى, ەۋرو-5 ۇلگىسىنە جەتۋ مۇمكىن بە؟ – تەحنولوگيا – ول ستراتەگيالىق ءما­سەلە. بىزگە جانارماي ءوندىرۋ جونىندەگى جو­عارعى ساپالى جانە جاڭا تەحنولوگيا كەرەك. سو­نىمەن قاتار, بۇل تەحنولوگيا زاۋىتتار­دىڭ رىنوكتىڭ سۇرانىسىنا قاراي جانارماي ءتۇ­رىن وزگەرتە الاتىنداي بولۋ كەرەك. وسىنداي ماسەلەلەر قازىرگى تاڭدا «سام­ۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى اينالىسا­تىن نەگىزگى مىندەتتىڭ ءبىرى بو­لىپ تۇر. سون­دىقتان دا, بۇل ماسەلە بويىن­شا ەشقانداي قاتەلىكتەر ورىن الماۋى كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز جوسپارلاۋعا دەگەن قي­سىنسىز كوزقاراستى بايقاپ وتىرمىز. مۇناي وڭدەۋدەگى كەز كەلگەن جوبانى دايىنداۋ با­رىسىندا وندەلەتىن مۇنايدىڭ كەپىلدەندىرىلگەن قۇرامىن ءبىلۋ شارت. سەبەبى, بۇل با­تىس ءسىبىردىڭ جەڭىل مۇنايى نەمەسە قۇم­كول مەن قازاقستاننىڭ باسقا دا ايماق­تا­رىنان وندىرىلەتىن ءپارافيندى اۋىر مۇناي بولۋى مۇمكىن. تەحنولوگيانى تاڭداۋ وسى­عان نەگىزدەلەدى. ەگەر ءبىز قازىر وسى ماسە­لەدە جاڭىلاتىن بولساق (زاۋىت ءبىر مۇناي تۇرىنە ارنالعان, ال وڭدەۋگە باسقا مۇناي تۇسسە), ءموز-گە جۇمسالعان مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالار تەككە كەتەدى. قازاقستاندا مۇنداي جاعىمسىز تاجىريبەنىڭ بار ەكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. 2006 جىلعى اتىراۋ ءموز-ءىن جاراقتاندىرۋدى ەسكە تۇسىرۋگە بولادى. تەحنولوگيالىق قۇجاتتاردا زاۋىت مۇناي­دىڭ ءبىر ءتۇرىن وندىرەدى دەپ ايتىل­عان, بىراق, ناتيجەسىندە, ول مۇناي ءتۇرى جەتكىزىلمەدى. شيكىزاتتىڭ جوبا پارامەترلەرىنە سايكەس بولماۋىنىڭ ناتيجەسىندە زاۋىت تالاپ ەتىلگەن ساپاداعى مۇناي ونىمدەرىن شىعارمادى. «ەۋرو-4» جانارمايى بولادى دەپ ۋادە ەتىلگەن, ال ءىس جۇزىندە زاۋىت شى­عار­عان جانارماي ءتىپتى «ەۋرو-2» تالاپتا­رى­نا سايكەس كەلمەيدى. ال جوباعا مەملەكەتتىك ينۆەس­تيتسيالاردىڭ قوماقتى ءمول­شە­رى جۇمسالعان. دەمەك, العا قويىلعان تاپسىرمالار ورىن­دالمادى, سوندىقتان بۇل زاۋىت قايتادان جاڭارتۋ باعدارلا­ما­سىنا ەنگىزىلدى. ەڭ قىزىعى, بۇل وقيعادان ەشكىم قورى­تىندى شىعارمادى. قازىر 3 ءموز اۆتور­لارى ءدال وسى قاتەلىكتى قايتالاۋدا. ۇسى­نىل­عان تەن-دە شيكىزاتتىڭ 50 پايىزىن رەسەيلىك باتىس ءسىبىر جەڭىل مۇنايى قۇ­راي­دى دەپ كورسەتىلگەن. بىراق رەسەيدىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى مۇناي جەتكىزىپ وتىرا­تى­نىنا كىم كەپىل بەرەدى؟ سونىمەن قاتار وتكەن جىلى رەسەي مۇنايشىلارى رەسمي تۇردە 2014 جىل­دان باستاپ قازاقستانعا باتىس ءسىبىر جەڭىل مۇنايىنىڭ جەڭىلدىك شارتتار بويىنشا بەرىلۋى توقتاتىلاتى­نىن حابارلاعان. – قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تۇر­عىداعى مۇددەسىن جانە وتاندىق مۇناي پارامەترلەرىن قاراستىرعاندا, قانداي تەحنولوگيا اسا ءتيىمدى بولىپ تابىلادى؟ – وسى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىز ەڭ الدىمەن قازاقستاندىق مۇناي وڭدەۋ سا­لا­سىنىڭ ناقتى مىندەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, الەمدە قولدانىلاتىن تەحنولوگيالاردىڭ سالىستىرمالى ساراپتاماسىن جۇرگىزدىك. نەگىز رەتىندە اتاقتى GlobalData حالىق­ارالىق كومپانياسىنىڭ دايىنداعان زەرتتەۋلەرى الىندى. بۇل وتە مىقتى ساراپتاۋ توبى بولىپ تابىلادى: ونىڭ كليەنتتە­رى­نىڭ اراسىندا تەك الەمدىك الدىڭعى قاتار­لى British Gas, BP, World Bank, BASF Corp., كورپوراتسيالارى عانا ەمەس سونىمەن بىرگە بەلگىلى ءبىر ۇكىمەتتەر دە بار. مى­سالى, GlobalData ساراپتاماسىن ۇلىبري­تا­نيا ۇكىمەتى دە قولدانادى. سونىمەن بىرگە ءبىز ءتيىمدى شەشىم ۇسى­نۋ ماقساتىمەن بەلگىلى ءبىر تەحنولوگيانى قول­دانىپ جانارماي شىعارۋدىڭ وزىندىك قۇنى قانداي بولادى دەگەن سۇراقتى دا قويدىق, مۇندا ەۋرو-5 نورماسى تازالىعى جاعىنان ونىڭ الدىنداعىلاردان بىرنەشە ەسە ار­تى­عىراق بولىپ كەلەدى. مىسالى, ەگەر ەۋرو-4 تۇرىندەگى جانارمايداعى كۇكىرت قۇ­را­مىنىڭ شوعىرلانۋى 50 ppm بولسا, ەۋرو-5-تە تەك 10 ppm عانا بولادى. سونى­مەن بىرگە كۇكىرتتىڭ تەحنيكالىق كورسەتكى­شىنىڭ 10 ppm بولۋىن ەسكى تەحنولوگيالىق قوندىر­عىلاردا قامتاماسىز ەتۋ وتە قيىن, بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن وندا وتە كوپ قوسىمشا شىعىندار شىعۋى كەرەك, ال بۇل ەڭ سوڭىندا كەلىپ ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن وسىرەدى. دەگەنمەن, شەتەلدىك ساراپشىلار تەحنولوگيا­لار­دى سالىستىرۋدى تەڭ جاع­داي­دا جۇرگىز­بەي­دى. ياعني, ساراپشىلار ادە­يى كانتكرەكينگكە قاجەتتى قوندىرعى سانىن كەمىتىپ كورسە­تە­تىن سىڭايلى. سول كەزدە گيدروكرەكينگ پروتسەسى قىمباتقا ءتۇ­سەتىندەي اسەر قالدىرا­دى. ونىڭ قۇرامىنا «قاجەت­سىز»: ۋزك جانە گيدروتازالاۋ سى­ڭاي­لى قو­سىمشا قوندىر­عى­لار كىرەدى. ءسويتىپ, ولار جالعان باعا ساياساتىن ۇستانامىز دەپ, قوعام پىكىرىن مەملەكەت ءۇشىن ءتيىمسىز ەسكى تەحنولوگيا جاعىنا بۇرادى. زاماناۋي گيدروكرەكينگ پروتسەسىنە كوپتەگەن ەلدەردەگى ءموز كوشىپ جاتىر. كوشباسشى رەتىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى كەلەدى, ال قا­زاقستانعا, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, الەمدە ۇلەس سالماعى ازايىپ كەلە جاتقان ەسكى تەحنولوگيالار قاجەت ەكەن. رەسەيدە گيدروكرەكينگتىك ءوندىرىس سەگىز ەسەگە ءوستى جانە مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتاردى جاڭا تەحنولو­گياعا ساي جاڭاشا جابدىقتاۋعا 12 جاڭا جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازاقستاننىڭ مۇناي ءون­ىم­دەرى بوي­ىن­شا ەكسپورتتىق الەۋەتىن سا­راپ­قا سالدىق. ءبىز قازاقستاندا ءوزىمىزدىڭ مۇ­نايىمىز بولا وتىرىپ, كوپتەگەن ساپا­لى مۇناي ءون­ىم­دەرىن سىرتقا شىعارۋ ءتيىمدى, ويتكەنى ولار­دىڭ قوسىمشا قۇنى شيكى مۇنايدان بىرنەشە مارتە جوعارى بولىپ تابىلادى. ەكس­پورتتى جوسپارلاعان كەزدە نەگىزگى ماسەلە زاۋىتتاردى قالاي جۇمىس­پەن تولىقتاي قام­تاماسىز ەتۋگە بولادى, ءسويتىپ, مۇناي وڭدەۋ سەكتورىندا مول پايدا تابۋ دەگەن ماسەلە. ءبىز ديزەلدىك جانارماي, اۆياكەروسين مەن مايلار ەڭ ءتيىمدى ەكسپورتقا با­عىتتالعان, ستراتەگيالىق ءمانى بار جانە تۇ­راقتى تۇردە دۇنيە جۇزىندە جوعارى سۇ­رانىسقا يە بولاتىن ءون­ىمدەر بولىپ تا­بى­لادى دەگەن قورىتىن­دى­عا كەلەمىز. قاراپ كورىڭىزشى: ەۋروپادا ديزەل تاپشىلىعى بايقالادى, ال ۆۋد ماكينزي (Wood Mac­kenzie), كومپانياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە ساي 2015 جىلعا قاراي بۇل تاپشىلىق 20 پايىزعا دەيىن جەتەتىن بولا­دى. ازيا نا­رىعىندا دا سۇرانىس ءالى تولىق قاناعات­تان­دىرىلعان جوق. سونىمەن قاتار, وسى ايماقتاردىڭ بارلىعىندا بەنزيندى شامادان كوپ ءوندىرۋ بايقالادى. ونىڭ ءمول­شەردەن تىس بولۋى ارتۋدا, ويتكەنى, كولىكتى «ديزەلدەندىرۋ» ءۇردىسى كەڭ تارالۋدا. سو­نىڭ ناتيجەسىندە, گيدروكرەكينگكە قىزى­عۋ­­شىلىق ارتۋدا, مۇندا مۇنايدىڭ ءاربىر تونناسىنان ديزەل ءوندىرۋ بارلىق جەردە بىردەي ارتۋدا. الەمنىڭ Royal Dutch Shell Plc, BP Plc, Chevron Corporation, Valero Energy Corporation, ExxxonMobil Corpo­ra­tion سىندى جەتەكشى مۇناي وندەۋ كومپا­نيا­لارىنىڭ گيدروكرەكينگ قوندىر­عى­لا­رى­مەن جۇمىس ىستەيتىندەرى بەكەر ەم­ەس. اتاپ وتەتىن ءجايت, گيدروكرەكينگ قون­دى­ر­عى­لارىندا ءوندىرۋ ءىسىن بەلسەندى تۇردە قولعا العان ەلدەردىڭ كوبى – مۇنايدى يمپ­ورتتايتىن ەلدەر. GlobalData پايىم­داۋ­ىنشا, مىسالى, قىتايدا گيدروكرەكينگ قون­دىرعىلارىنىڭ قۋاتى 2000 جىلدان 2010 جىلعا دەيىن جىلىنا ءتورت ەسەگە ءوستى. تۋرا وسىنداي جاعداي اقش –تا دا بولدى. پولشاداعى گدانسك مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىندا ديزەل وتىنى مەن نەگىزگى مايلاردى ءوندىرۋ ءۇشىن گيدروكرەكينگتىڭ ەكىنشى جەلىسى ساتىپ الىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ءوزى­نىڭ مۇنايى جوق ەل شيكىزاتتى الەمدىك باعامەن ساتىپ الا وتىرىپ, مۇناي ءونىم­دەرىنىڭ ەكسپورتىن جاقسى جولعا قويدى. ال بۇل دەگەنىمىز, وتە ءتيىمدى بولىپ شىق­تى: گدانسك زاۋىتىنداعى گيدروكرەكينگ­تىڭ ءبىرىنشى جەلىسى بەس جىلعا تولماعان ۋاقىت ىشىندە شىققان شىعىننىڭ ورنىن تولتىرىپ ۇلگەردى. گيدروكرەكينگتىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى ونىڭ ەكولوگيالىق جاعىنان تيىمدىلىگىندە – باسقا تەحنولوگيالارمەن سالىستىر­عان­دا ونىڭ شىعاراتىن زياندى قالدىقتارى بىرنەشە ەسە كەم, ال بۇل ەۋرو-5 ستان­دارتىنا جەتۋدەگى تاپسىرمالاردى شەشۋدەگى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتموسفەراعا زياندى قالدىقتاردى شىعا­رۋدى تومەن­دە­تۋ جونىندەگى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن, اسىرەسە, كيوت حاتتاما­سىن ورىنداۋدا ءتيىمدى. رەسپۋبليكامىز ەۋروپانىڭ قاتاڭ تالاپتا­رى­نا اۋىسقان كەزدە ءبىز: بەنزين, ديزەل, اۆياكەروسين سياقتى ساپالى جانارماي الىپ قانا قويماي, سونىمەن قا­تار مازۋت­تاعى جانە پەش جانارماي­ىن­دا­عى كۇكىرت قۇرامىن ازايتامىز, ال بۇل قالالارداعى ەكولوگيا­لىق احۋالدى جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. گيدروكاتاليتتىك پروتسەستەر قۇ­را­مىن­داعى كۇكىرتتىڭ ۇلەس مولشەرى از, زاماناۋي ستاندارتتاردىڭ كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. گيدروكرەكينگتىڭ وسىنداي تانىمال­دىعىنىڭ قۇپياسى كورىپ وتىرعانى­مىز­داي مىنادا: ول وزىندىك قۇنى تومەن جاع­دايدا ءاربىر توننا مۇنايدان وندىرىلەتىن ديزەل جانارمايى, اۆياكەروسين مەن نەگىزگى ماي نەمەسە بەنزين شىعارۋدى ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال وسى جاع­دايدا گيدروكرەكينگ باسقا جۇيەلەردە قا­جەت بولاتىن قوسىمشا تازالاۋسىز-اق ءبىر­دەن «ەۋرو-5» دەڭگەيىندەگى ەڭ جوعار­عى دارەجەدەگى ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال قازاقستان ءۇشىن بۇنىڭ ءبارى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ەۋروپالىق WEFA Energy multi-fuel con­sul­tancy ساراپتامالىق ۇيىمنىڭ ءمالى­مەت­تەرى بويىنشا ەكى ساتىلى گيدروكرەك­ينگتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەرەرى باسقا ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىنا قارا­عان­دا ءبىرشاما جوعارى بولىپ كەلەدى. ال مۇنى Technip/Purvin & Gertz دايىنداۋ­شىلارىنىڭ ءوزى دە مويىندايدى, ولار جاڭا الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگىن دە اتاپ ءوتتى, الايدا, وسىنىڭ ءبارى بولا تۇرا, ولار قازاقستانعا الەمدەگى ەسكىرىپ قالعان قوندىرعىلاردى ۇسىنادى. ال گيدروكرەكينگ ول – مۇناي شيكى­زا­تىنىڭ شىققان سيپاتىنا قاراماستان زا­ۋىتتاردا ءوندىرىلىپ الىناتىن ونىمدەردىڭ تولىقتاي ساپالى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن ءبىر تەحنولوگيا. ال قازاق­ستاندا وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ كورسەتكىش­تەرى كەن ورنىنا, تەرەڭدىگىنە تاعى باسقا فاكتورلارعا بايلانىستى قاتتى وزگەرەدى, ال بۇل دا ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. سو­نىمەن قاتار, گيدروكرەكينگتى قولدانعان­د­ا زاۋىتتار نارىقتىڭ وزگەرەتىن تالا­بىنا ساي بىردەن كوشە الادى. مىسالى, بەنزيندى كوبىرەك ءوندىرۋ كەرەك دەلىك – زاۋىت گيدروكرەكينگتىك قوندىرعىلاردىڭ كورسەتكىشتەرىن سايكەستەندىرىپ دايىنداي­دى دا, بەنزين شىعارادى. ال اۆياجانارماي نە ديزەل كەرەك پە – مارحابات. باسقا جۇيەلەر مۇنى قامتاماسىز ەتە المايدى. – شيكىزات ماسەلەسىنە ورالساق. ءبىز كوبىنەسە مامانداردان ءبىزدىڭ مۇنايدىڭ ساپاسى باسقالارعا قاراعاندا تومەن دەگەن پىكىرلەردى ەستيمىز, سوندىقتان ولاردى وڭدەۋ قيىنعا سوعا ما؟ – ءيا, ءبىزدىڭ مۇناي ءبىرشاما كۇردەلى بولىپ كەلەدى. الايدا, كورشى تاتارستاندا مۇناي ساپاسى بىزدەگىدەن دە ناشار. الايدا, ولار «تانەكو» كومپانياسىنىڭ مۇناي وڭدەيتىن جانە مۇناي مەن حيميا كەشەنى بويىنشا قۋاتى 14 ملن. توننا جانە وڭدەۋ مۇمكىندىگى 98 پايىزعا دەيىن بولاتىن گيدروكرەكينگ تەحنولوگياسىن قولداناتىن جانە جوعارى كلاستى نەگىزگى مايلار وندىرەتىن جوبانى جولعا قويدى. ونىڭ باس جوباشىسى بولىپ اتاقتى رەسەيلىك كومپانيا «ۆنيپينەفت» شىق­تى. بۇل جوبالاۋ ۇيىمى رەسەي فەدە­راتسياسى ۇكىمەتىنىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى دا, ولار بارلىق ءىرى-ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرادى. وتكەن جىلى پاۆلودار محز-دا وتكەن جينا­لىس­تاردىڭ بىرىندە «ۆنيپينەفت» ديرەك­تورى, گۋبكين اتىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك مۇناي جانە گاز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى جانە مۇناي وندەۋ كافەدرا­سى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆ.م.كاپۋستين قازاق­ستاننىڭ 3 ءموز-ىندە گيدروكرەكينگ تەح­نو­لوگياسىن ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىن ءمالىم­دەدى. بۇل مۇناي ساپاسىنا دەگەن تاۋەل­دىلىكتى جويىپ, ەڭ جوعارى ساپالى مۇناي ونىمدەرىنىڭ بارلىق ءتۇرىن وندىرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. – شىنىندا, مۇناي وڭدەۋ زا­ۋىت­تارىن زامانعا ساي قايتا جابدىق­تاۋ­دا مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىنە دۇ­رىس تەحنولوگيا تاڭداۋ كەرەك. ءسىز اتاپ وتكەن جايتتەرگە قاراعاندا ءالى دە ىستەيتىن قىرۋار شارۋا بار سياقتى. ءال­دە بۇل ماسەلە ەكونوميكانىڭ تالا­بى­نا وراي قاراستىرىلىپ بولعان با؟ – بۇل ماسەلە ءبىر قاراعاندا قيىن دا ەمەس. ارينە, ءبىز زاۋىتتاردى بەس-التى جىلدان كەيىن قايتادان وزگەرتپەس ءۇشىن جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيانى قولدا­نۋى­مىز كەرەك. سونىمەن بىرگە بىرقاتار سترا­تەگيالىق فاكتورلاردى ەسكەرگەنىمىز ءجون. بىرىنشىدەن, بىزگە ءونىمنىڭ سوڭعى وزىندىك قۇنى اسا جوعارى بولماۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, ءونىم ساپالى بولۋى كەرەك. مۇناي جانە گاز مينيسترلىگى نەگىز رەتىندە ەۋرو-5 ستاندارتىن العان, سوندىقتان, زا­ۋىتتار جاڭاشا جابدىقتالعاننان كەيىن تۋرا وسىنداي دەڭگەيدەگى مۇناي ءونىم­دەرىن شىعارۋعا باعىتتالۋى كەرەك. ءۇش­ىنشىدەن, ءبىز ايتىپ كەتكەندەي, بۇل سالا تەك قانا ستراتەگيالىق ماڭىزدى دەگەن مۇناي ونىمدەرىنە دەگەن ىشكى قاجەتتى­لىكتى عانا قاناعاتتاندىرىپ قويماي, سونىمەن بىرگە ەكسپورتقا دا باعىتتالۋى كەرەك. وزدەرىنىڭ مۇنايى جوق, بىراق ەلگە ەنگىزىلگەن مۇ­نايدى بەلسەندى تۇردە ءوڭ­دەي­تىن, تەك جانارماي مەن ماي عانا ەكس­پورتقا شىعا­را­تىن ەلدەردىڭ, مىسالى بىزگە وسىنداي ۇس­تا­نىمنىڭ قانشالىقتى تي­ىمدى ەكەنىن كورسەتەدى. بىزگە مۇناي ءون­دىرەتىن ەل رەتىندە وسى تاجىريبەنى ەسكەرۋ كەرەك, ءبىز قا­زاق­ستانعا ونداعان جىلدار بويى ساپاسى تومەن جانارماي مەن ونىڭ تاپشىلىعى تۋرالى قيىندىقتى ۇمىتتى­رىپ كەتەتىن تەحنولوگيانى تاڭداپ الۋى­مىز كەرەك. ساپالى جانارماي بولۋى ءبى­ز­دىڭ حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن دە ما­ڭىزى زور, ول اسىرەسە, كولىك پاركى دا­مى­عان ءىرى-ءىرى قا­لا­لار ءۇشىن ەرەكشە ما­ڭى­ز­دى. سونىمەن, ءبىز مەملەكەتتىڭ ستراتەگيا­لىق مۇددەسىن جانە ونىڭ ۇزاق جىلدارعا دەگەن جوسپارىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. جا­قىندا وتكەن “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ سەزىندە ەلباسىمىز قازاقستانعا دامى­عان ەلدەردىڭ جەتىستىكتەرىنە نەگىزدەلگەن ەڭ الدىڭعى قاتارلى جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ كەرەكتىگىن تاعى دا باسا اتاپ ءوتتى. – ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمەڭىزگە راحمەت! اڭگىمەلەسكەن ەركىن ساعىندىق ۇلى.