02 ناۋرىز، 2011

قازاقستاننىڭ دامۋى جانە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا

3304 رەت كورسەتىلدى
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىل­دىعىن كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر اراسىندا ءوزىن قايتا جاڭعىرۋ كوشباسشىسى ساپىنا كوتەرگەن تۇبەگەيلى ساياسي جانە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار جاساۋ جولىنداعى اۋقىمدى دا زور جەتىستىكتەرمەن قارسى الىپ وتىر. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق جو­عارى بەدەلىنىڭ ايشىقتى دالەلى قازاق­ستان­نىڭ ەقىۇ-عا تابىستى توراعالىعى جانە استانا ءسامميتىن ەڭ جوعارى دارەجەدە ءوت­كىزۋى بولىپ تابىلادى. ءتورت مۇحيت كەڭىس­تىگىندەگى بارلىق بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قاتىسقان جاھاندىق باسقوسۋدا 54 مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن قورىتىندى قۇجات – استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىل­دا­نۋى بۇل ءسامميتتىڭ تاريحي ماڭىزى مەن سال­ماعىن ەسەلەي تۇسسە كەرەك. قازاقستان ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالادى جانە نىعايتتى، ەلدىڭ اۋ­ماق­تىق تۇتاستىعىن جانە مىزعىماس شەكاراسىن قامتاماسىز ەتتى، ەكونوميكانى نا­رىقتىق دامۋ جولىنا ءتۇسىرىپ، الەمدىك قاۋىمداستىققا ويداعى­داي ينتەگراتسيالاندى. قازاق­ستان­دا بىردەن-ءبىر بارىنشا قارقىندى دامۋ جولىنداعى ەكونوميكا قۇ­رىلدى، اشىق دەموكراتيالىق قو­عامدىق ينستيتۋت قالىپ­تاستى­رىل­دى، تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ءومىر ستاندارتتارى جاقساردى. ەڭ باستىسى – وسى جىلدار ىشىندە كوپۇلتتى كوپكونفەسسيالى قا­زاق­ستان حالقى ەل ىشىندەگى ەرەكشە تۇراقتىلىق جانە بارلىق كورشى مەملەكەتتەرمەن بەيبىت جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. قازاقستانعا حا­لىقارالىق قوعامداستىقتاعى ەڭ بەدەلدى دە ىقپالدى مەملەكەت رەتىندەگى شىنايى اتاقپەن قاتار، ءوزى­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جو­لىندا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتكەن مەملەكەت دەگەن ۇلكەن باعا دا بەرىلدى. وسى ورايدا، ەڭ الدىمەن، قازاقستاننىڭ وسىنداي زور جەتىستىكتەرگە جەتۋىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى 2030 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋى جانە وي­دا­عى­داي جۇزەگە اسىرىلۋى بولىپ وتىرعاندىعىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن ءجون. سوناۋ ءبىر وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭدە، 1997 جىلى قابىل­دانعان «قازاقستان-2030» ستراتەگيا­سى ءوزىنىڭ بويىنا ەڭ ماڭىزدى بازالىق تۇجىرىمدار مەن قاعيداتتاردى سىڭىرە ءبىلدى. ونىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ دۇ­رىس­تىعى، باسىمدىقتاردىڭ ءدال تاڭداپ الىنۋى بۇگىندە قازاقستاندىقتار ورىندى ماقتان تۇتاتىن زور تابىستاردىڭ تۇعىرى بولدى. قازاقستان تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت ۇلتتىق قور قۇردى. قازىر بۇل قوردا 33 ميلليارد اقش دوللارىنان استام قارجى جيناقتالىپ، ەل ەكونوميكاسىنىڭ بو­لاشاعىنا سەنىمدى سەرپىن بەرۋدە. بۇل قور قىز­مەتى كۇنى كەشەگى الەمدىك قارجى-ەكو­نوميكالىق داعدارىستىڭ ۇلتتىق ەكونو­ميكاعا تيگىزەتىن كەرى اسەرلەرىن جەڭىلدەتىپ، بولاشاق تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا نەگىز قالادى. قازىر ەلدەگى ينفلياتسيا بەلگىلەنگەن شەكتەن اسپايدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى تۇ­راقتى قالپىندا ساقتالۋدا. ەلدىڭ حالىق­ارالىق التىن-ۆاليۋتا قورى 64 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇستى. مەملەكەتتە تار­تىمدى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپ­تاس­تى. قازاقستان تمد ەلدەرى ىشىندە نارىقتىق ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. بۇكىلالەمدىك بانك قازاقستاندى الەمدەگى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ءۇشىن ەڭ تار­تىمدى ەل رەتىندە تانىدى. قازاقستان ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ وتپەلى كەزەڭىن جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزە وتىرىپ، جاڭا ساپالى دامۋ دەڭگەيى – الەمدەگى ەڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قۇرامىنا كىرمەك. ەكونوميكالىق دامۋ جولىندا جاسالعان تابىستى رەفورمالار قازاقستانعا قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋعا ەرەكشە جوعارى ءمۇم­كىندىكتەر بەردى. بۇگىندە قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت جۇمىس ىستەيدى، تاۋەلسىز سوت جۇيەسى قالىپتاسقان. تۇراقتى تۇردە ەركىن جانە باسەكەلەستىك جاعدايىنداعى ەل پرەزيدەنتىنىڭ، پارلامەنت پالاتالارىنىڭ، جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ سايلاۋى ءوتىپ تۇرادى. قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشىنا اي­نالعان، ەلدىڭ ايبىنى مەن ايبارى بولىپ تابىلاتىن جاڭا ەلوردا بوي كوتەردى. استانا حالىقتىڭ گۇلدەنۋىنىڭ، قۋاتىنىڭ جانە بولاشاعىنىڭ ايشىقتى كورىنىسى بولىپ تابىلادى. استانانى ەۋرازيالىق قۇرلىق­تىڭ ورتالىعىنا كوشىرۋ جاس مەملەكەتتىڭ گەوساياسي احۋالىن جاقسارتتى، ونىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن نىعايتتى، ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاسادى جانە تۇراقتى پوليەتنيكالىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق باعىتتى نىعايت­تى. بۇل شىن مانىندەگى پاتريوتتىق باستاما بولدى. بۇل بابالار باستاعان ازاتتىق جولىنداعى ارماندى جاڭا تاريحي شىنايى باعىتتارعا باستاعان، ەڭ الدىمەن – قازاق­ستان تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان بالاماسىز قادام. ارقا توسىندە بوي كوتەرگەن عاسىردىڭ قۇرىلىس الاڭى، قايتالانباس ارحيتەك­تۋ­رالىق كەشەندەر استانانى تەك تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عانا جارىق جۇلدىزى ەمەس، سونىمەن بىرگە ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ جاۋ­ھارى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدى. ۇلى دالانىڭ توسىندە جاڭا يدەيالاردىڭ، باتىل باس­تامالاردىڭ جانە قايتالانباس جوبالاردىڭ ورتالىعى بوي كوتەردى. استانا تاياۋ بولا­شاقتا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ شىن مانىندەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتالىعى بولا­تىندىعىنا ەشقانداي كۇمان جوق. پرە­زيدەنتتىڭ ويىنان تۋعان جانە ناقتى جۇزەگە اسىرعان قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى استانا قالاسىن تۇرعىزۋ ءجو­نىن­دەگى باستاما شىن مانىندەگى عاسىر قۇ­رىلىسىنا اينالدى. الەمنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشىلارىنىڭ بارلىعى بۇگىندە استانا قالاسى قۇ­رى­لىسىنىڭ ءححى عاسىردىڭ ەڭ وزىق جوباسى ەكەندىگىن ءبىراۋىزدان مو­يىندايدى. پرە­زيدەنتتىڭ باتىل دا بالاماسىز ەرىك-ءجى­گەرىنىڭ ار­قاسىندا استانا اڭىزدان اقيقاتقا اينالدى. تۇراقتى ىشكى ساياسي احۋال، ۇلتارالىق كەلىسىم جانە دىنارالىق تاتۋلىق، جۇيەلى دە ءتيىمدى مەملەكەتتىك قۇرىلىس – مىنە، وسى­نىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كوشباسشىسىنىڭ كە­زەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزگەن سارا ساياساتىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى داۋسىز. قازاقستان حالىق­ارالىق سيپاتتاعى كوپتەگەن جوبالاردىڭ باستاماشىسى ءارى بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولدى. بۇگىندە تمد، شىۇ، ۇقشۇ، اوسشك سياقتى جالپى الەم مويىنداعان حا­لىقارالىق سيپاتتاعى جوبالار قازاق­ستاننىڭ جانە ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ جۇيەلى دە باتىل ءرولىنىڭ ارقاسىندا قۇرىلدى جانە ودان ءارى جەمىستى دامىپ كەلەدى. ەۋرازەق-تىڭ 10 جىلدىعىنا بايلانىس­تى 2010 جىلعى 5 شىلدەدە استانا قالاسىندا وتكەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعام­داستىقتىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ وتى­رى­سىندا قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ جەمىستى جانە ءتيىمدى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك – ەۋرازەق-تىڭ باستاۋىندا عانا تۇرعان جوق، سونىمەن بىرگە ونى العا جىلجىتاتىن ناعىز ينتەگراتسيا «موتورى» بولعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ەڭ الدىمەن، قا­زاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ 1994 جىلى م.­ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سي­تە­تىنىڭ قابىرعاسىندا سويلەگەن تاريحي سوزىندە ايتىلعان باتىل ەۋرا­زيالىق يدەيا ەۋرازەق-تىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرىنەن ناقتى كورىنىس تا­ۋىپ، ومىردە ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ وتىر. ەۋرازيالىق مەملەكەتتەر وداعىن قۇرۋ تۋ­رالى سوندا ايتىلعان جوبادا بۇل يدەيا «كەڭەستىك كەڭىستىكتە ەكونوميكالىق-الەۋمەت­تىك جاڭعىرۋدى، تۇراقتىلىقتى جانە قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىنداعى ەگەمەن مەم­لەكەتتەردىڭ ينتەگراتسيالانۋ فورماسى» دەپ ايقىندالعان بولاتىن. ەۋرازەق-تىڭ قۇ­رىلۋى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ مەم­لەكەتارالىق قاتىناسى تاريحىندا اسا زور وقيعا بولدى. ول مەملەكەتتەر اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق قاتىناستاردى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعاردى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز ءۇشىن ءوزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جاڭا ستراتەگيالىق باعىت­تارعا شىعارىپ، بۇگىنگى گەوساياسي جاعدايعا سايكەس كەلەتىن تۇبەگەيلى جاڭا بايلانىس­تاردى ورناتۋعا تۋرا كەلدى. ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوت­كەن سول كەزدەسۋگە قاتىسىپ وتىرعان مەن وسىنداي بالاماسىز باتىل يدەيانىڭ اشىق ايتىلعانىنا رەسەي عالىمدارىنىڭ ەرەكشە تاڭدانعان جۇزدەرىن كوردىم. ول كەزەڭدە مەملەكەتتەر اراسىندا ەركىندىككە ۇمتىلعان باستامالار بەلەڭ الىپ تۇرعان ەدى. مىنە، وسىن­داي جاعدايدا ينتەگراتسيالانۋ جوباسىن جاريالاۋ ناعىز باتىرلىق ەدى. اركىم وزىنشە جەكە-جەكە وتاۋ قۇرىپ، بولشەكتەنۋ احۋالى بەلەڭ الىپ تۇرعان كەزەڭدە قازاقستان كوش­باسشىسىنىڭ تەرەڭ ويدان تۋعان بۇل ۇسى­نىسى شىن مانىندە تمد قۇرامىنا بىرىگۋدىڭ شەشۋشى قادامى بولدى. تاريح بىزگە ءححى عاسىرعا وركەنيەتتى جولمەن وتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ونىڭ ءبىر جولى ءبىزدىڭ ويىمىزشا بۇرىنعى كسرو حا­لىقتارىنىڭ بىرىگۋگە دەگەن ەرىك-جىگەرىن جانە كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ودان ءارى لوگيكالىق ناق­تى دامۋىن ايقىندايتىن ينتەگراتسيالىق الەۋەتتى ءىس جۇزىنە اسىراتىن ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ باستاماسى بولىپ تابىلادى، دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى قازاقستان پرەزيدەنتى 1994 جىلى ناۋرىز ايىندا. بۇگىندە ەۋرازەق-تىڭ جەمىستى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن بارشا جۇرت كورىپ وتىر. 2010 جىلى 5 شىلدەدە قوعامداستىقتىڭ 10 جىلدىعىنا بايلانىستى استانا قالاسىندا وتكەن ەۋرازەق مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە قابىلدانعان بىرلەسكەن ءمالىم­دەمەدە بىلاي دەپ اتاپ كورسەتىلدى: «دامۋدىڭ جاڭا ساپالى دەڭگەيىنە شىعۋ ءۇشىن ينتەگراتسيالانۋ ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزىن جەتە ءتۇ­سىنە وتىرىپ، قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەر ءححى عاسىرعا حالىقارالىق «ەۋرازيا­لىق ەكونوميكالىق قوعامداستىعىن» قۇرۋ ارقىلى كىرىپ وتىر». ءبىز ءوزارا ءتيىمدى ىن­تىماقتاستىقتىڭ جانە سەنىمنىڭ جاڭا قا­عيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ۇيىم قۇردىق. وسى ورايدا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆ ون جىل – از ۋاقىت ەمەس، باسقا جاعىنان العاندا – تاريح ءۇشىن بۇل قاس-قاعىم ءسات. كەيبىر رەتتە ءبىز ءبىر ورىندا تۇرىپ قالعانداي سەزىنۋىمىز مۇمكىن. ال ءىس جۇزىندە ءبىز جىلدام جۇردىك. وزدەرىڭىز ەسەپتەپ كو­رىڭىزدەرشى، ەۋرازەق شەڭبەرىندە، ونىڭ ايا­سىندا قۇرىلعالى وتىرعان كەدەن وداعى شەڭ­بەرىندە ءبىز قانداي دامۋ جولدارىنان وتتىك. ال ەۋروپاداعى ينتەگراتسيا قالاي دامى­عانىن ءبىز بىلەمىز. ءبىز ولاعا قاراعاندا جىل­دام قيمىلداپ كەلەمىز. ۇلكەن جۇمىستار ات­قا­رىلدى. الايدا، الدىمىزدا ودان دا وراسان زور مىندەتتەر تۇر. وسى رەتتە تاعى دا ءبىزدىڭ قۇرىلىمىمىز ناعىز ينتەگراتسيا تۇ­عى­رىنا وتكەندىگىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى، دەدى. استانادا وتكەن ەۋرازەق-تىڭ مەم­لەكەت­ارالىق كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى. العاش قۇرىلعاننان بەرى 10 جىل وتكەننەن كەيىن ءبىز ەۋرازەق-تىڭ كەڭەستىك كەڭىستىكتە قۇرىلعان ەڭ جەمىستى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك بولعاندىعىن زور سە­نىممەن اتاپ ءوتىپ وتىرمىز. بۇگىندە بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكا، عىلىم، الەۋمەتتىك جانە باسقا دا سالالاردا ينتە­گراتسيالانۋدى تەرەڭدەتەتىن شىنايى الاڭىنا اينالىپ وتىر. قول جەتكىزگەن وسى جەتىستىكتەردى ساقتاپ قانا قالماي، وسى ورايداعى الەمدىك وزىق تاجىريبەلەردى ەسەپكە الا وتى­رىپ، ءبىزدىڭ قوعامداستىعىمىزدىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. ءوز كەزەگىندە بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكو: ەگەر، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ قۇرىلۋى تۋرالى ايتاتىن بولساق، ونىڭ باستاۋىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇرعاندىعىن اتاپ كورسەتۋىمىز كەرەك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەۋرازەق اياسىنداعى ءبىزدىڭ بارلىق قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولدى. ءبىر ۋاقىتتا ءبىز ەۋرازەق-تىڭ قارىم-قاتىناس­تارىن ءىس جۇزىندە تۇرالاتىپ تاستاعانىمىز دا مەنىڭ ەسىمدە. سوندا ول ءبىزدىڭ ودان ءارى جىل­جۋىمىز ءۇشىن ارنايى توپ قۇرۋ قا­جەتتىگىن العا تارتقان بولاتىن. بۇل وسىدان بەس نەمەسە التى جىل بۇرىن بولعان وقيعا ەدى. شىن مانىندە ءبىر جىلدان كەيىن ول ەۋرازەق-تى قالاي جانداندىرۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ءبىر­قاتار ۇسىنىستارىن جاريالاعان ەدى. اقىرى ءبىز وسى ۇسىنىستاردى ءىس جۇزىنە اسىردىق. قازىردىڭ وزىندە ءبىز ەۋرازيالىق جوبانىڭ جەمىستى دامىپ وتىر­عان­دىعىن كورسەتەتىن ناقتى مىسالداردى كەلتىرە الا­مىز. ەۋرازەق ايا­سىندا ناقتى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ەركىن ساۋدا رەجىمى قوعام­داس­تىق مەملەكەتتەرى ارا­سىنداعى ساۋدا اينالى­مىنىڭ ءتيىمدى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتتى. ماسە­لەن، ول 2000 جىلعى 29 ميلليارد دوللاردان 2008 جىلى 123 ميلليارد دوللارعا دەيىن نەمەسە 4،1 ەسە ءوستى. ەۋرازەق بويىنشا ىشكى جال­پى ءونىم ورتاشا ەسەپپەن العاندا 59 پايىزعا، ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ 48 پايىزعا، جۇك تاسۋ كولەمى 44 پايىزعا ارتىپ، نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا 2،3 ەسە ءوستى. ينۆەستيتسيالىق احۋال ەلەۋلى تۇردە جاقساردى. ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ينۆەستيتسيا سالۋ كولەمى 4 ەسە ارتتى. بەلسەندى جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ءناتي­جەسىندە ەۋرازەق اياسىندا قۇرىلعان كەدەن وداعىنىڭ مەرزىمىنەن ءبىر جىل بۇرىن 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا جۇمىسقا كىرىسۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. كەدەن وداعى شەڭبەرىندە يم­پورتتالاتىن تاۋارلارعا بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف ەنگىزىلدى. ال بۇل 11 مىڭنان استام تاۋار نومەنكلاتۋراسىن قامتيدى. 2010 جىلدىڭ باسىنان باستاپ كەدەن وداعى كوميسسياسى كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى ساۋداسىن رەتتەيتىن تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس سالالاردا ۇلتۇستىلىك وكىلەتتىك الدى. بۇگىندە كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىندە بىرىڭعاي تاۋار نومەنكلاتۋراسى جانە كەدەن وداعىنىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك ءتاريفى قول­دانىسقا ەنگىزىلدى. ينتەگراتسيالانعان ءۇش مەملەكەت باسشى­لارى وزدەرىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىندە، قىسقا مەرزىمدە ءىس جۇزىنە اسىرىلعان ساپالى جۇمىستاردىڭ بۇگىنگى وسكەلەڭ تالاپتارعا جانە ۋاقىت ۇنىنە جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ ءىس جۇزىنە اسىرىلعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن، رەسەي عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعىن بولجاۋ ينستيتۋتىنىڭ ەسەپتەۋلەرىنە سايكەس، كەدەن وداعىنىڭ ءۇش مەملەكەتى تىعىز ينتەگراتسيالانۋ ناتيجەسىندە الداعى 10 جىل مەرزىمدە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 15 پايىز وسىمىنە جانە ينۆەس­تيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ەرەكشە جوعارىلا­ۋ­ىنا قول جەتكىزبەك. ەۋرازەق-تىڭ ناقتى جەتىستىكتەرى، ونىڭ ىشىندە جەدەل مەرزىمدە كەدەن وداعىنىڭ ومىرگە كەلۋى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز­دىڭ بسۇ-عا مۇشەلىككە كىرۋى سياقتى حالىق­ارالىق ساياسات شەڭبەرىندە شەشىلەتىن ماسە­لەلەردىڭ دە ءبىرىنشى كەزەكتە ەۋرازەق-تىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. ەۋرازەق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى قوعامداستىقتىڭ الەم­دەگى ءرولىن ارتتىراتىن حالىقارالىق ۇيىم­دار­مەن جۇمىس جۇرگىزۋ ەكەندىگى بەلگىلى. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭىردەگى تۇراقتىلىقتى قامتاما­سىز ەتۋگە، ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق اۋقىمىن كەڭەيتۋگە جاعداي جاساماق. قوعامداستىق 2003 جىلى بۇۇ-نىڭ باقى­لاۋ­شىسى دارەجەسىنە يە بولدى. 2007 جانە 2010 جىلداردىڭ جەلتوقسان ايىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا بۇۇ جانە ەۋرازەق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق حاتتا­ما­سىنا قول قويىلدى. ەۋرازەق مۇشە-مەم­لە­كەتتەرى اراسىنداعى كەزەكتى جاھاندىق ماسەلە – بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ بولىپ تابىلادى. ونىڭ ماقساتى جۇمىس كۇشى­نىڭ، كاپيتالدىڭ، قىزمەتتىڭ جانە تاۋار­لاردىڭ ەركىن قوزعالىسىنا جاعداي جاسايتىن نارىقتىق ۇدەرىستەرگە نەگىزدەلگەن ەكونو­مي­كانى رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي تاسىلدەرىن قامتا­ماسىز ەتۋ جانە ۇيلەسىمدى قۇقىقتىق نورما­لاردى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. 2009 جىلى جەلتوقسان ايىندا الماتى قالاسىندا بولعان بەلارۋس رەسپۋبليكاسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى پرە­زيدەنتتەرىنىڭ بەيرەسمي سامميتىندە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ ءجو­نىن­دەگى 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلدى. بۇل جوسپار بو­يىنشا، ەكى جىل ىشىندە، ياعني 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن بەك-ءتى قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن حالىقارالىق كەلىسىمدەر پاكەتىنە قول قويۋ جانە ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماەلەلەرى قاراستىرىلعان. پرەزيدەنتتەردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى جانە تاراپتار ۇكىمەتتەرىنىڭ، قوعامداستىق قۇرى­لىمدارىنىڭ بەلسەندى تۇردە جۇرگىزگەن جۇ­مىسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل مىندەتتەردى ەڭ قىسقا مەرزىمدە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك جاسالدى. ياعني 2010 جىلى 19 قاراشادا ۇكىمەت باسشىلارى العاشقى 4 كەلىسىمگە قول قويسا، 2010 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانداعى ەۋرازەق مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ (كەدەن وداعىنىڭ جوعارعى ورگانى) وتىرىسىندا بەك-ءتى قۇرۋعا قاجەتتى قالعان 13 كەلىسىمگە قول قويىلدى. بەك-ءتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قۇرۋدى اياقتاۋ – كەڭەستىك كەڭىستىك شەڭ­بە­رىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جۇرگى­زۋدىڭ داۋىرلىك قۇبىلىسى بولدى. مىنە، قىسقا مەرزىمدە اتقارىلعان وسى كەشەندى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا بەك شەڭبەرىندە تاۋارلاردىڭ، قىزمەتتەردىڭ، كا­پيتالداردىڭ جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى قامتاماسىز ەتىلەدى. نارىقتىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي تەتىكتەرى قالىپ­تاس­تىرىلىپ، ۇيلەسىمدى قۇقىقتىق نورمالار قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. وسى كەڭىستىك ايا­سىندا بىرىڭعاي ينفرا­قۇرىلىم جۇمىس ىستەيدى جانە سالىق، اقشا-كرەديت، قارجى-ۆاليۋتا، ساۋدا ءجا­نە كەدەن سالالارىندا كەلىسىلگەن ساياسات جۇرگىزىلەدى. جالپى تاۋارلار رىنوگى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدە شىعا­رىلعان تاۋارلاردىڭ ەركىن اينا­لىمىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويمايدى، سونىمەن بىرگە ءبىرىڭ­عاي كەدەندىك كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەرگە ءۇشىنشى ءبىر مەملەكەتتەن اكەلىنگەن تاۋارلاردىڭ دا ەركىن اينالىمعا شىعۋىنا جاعداي جا­سايدى. ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ءبىر­تۇتاس رىنوكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇلتتىق زاڭدىلىقتاردىڭ ۇيلەسىمدىگى جانە مەملەكەتتەردە بەرىلگەن ليتسەنزيالاردى ءوز­ارا مويىنداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءجۇ­زەگە اسىرىلادى. ال ورتاق جۇمىس كۇشى رىنوگىن قالىپتاستىرۋ، بەك شەڭبەرىندە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءنا­تيجەسىندە جۇزەگە اسىرىلادى. بەك-كە ءمۇ­شە مەملەكەتتەر ازاماتتارىنىڭ ەكىنشى ءبىر مەملەكەت ايماعىندا قۇقىقتىق ءدا­رەجەلەرى رەتتەلىنىپ وتىرىلادى. سونىمەن بىرگە ءبىلىم الۋعا رۇقسات ەتىلەدى. جوعارى جانە ورتا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ديپلومدارى بەك-كە ءمۇ­شە مەملەكەتتەر اراسىندا بىردەي تانىلادى. كاپيتالدىڭ بىرىڭعاي رىنوگىن قالىپ­تاستىرۋ قارجى، بانك جانە ساقتاندىرۋ رى­نوكتارىنا بارلىعىنىڭ بىردەي ەركىن قا­تىسۋى، ۆاليۋتالىق رەتتەۋ نورمالارىن ءۇي­لەستىرۋ، بىرىڭعاي تولەم-ەسەپ ايىرىسۋ جۇيە­لەرىن قۇرۋ جانە ورتاق ۆاليۋتا رى­نوگىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسى­رىلادى. بەك-ءتى قۇرۋ جونىندەگى جوعارىدا ايتىلعان باعىتتاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ، ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن تاۋار­لاردىڭ، قىزمەتتەردىڭ، جۇمىس كۇشىنىڭ جانە كاپيتالدىڭ بارلىعىنا بىردەي ورتاق رىنوك قالىپتاستىرۋعا جاعداي جاسايدى. بەك قۇرۋ – بۇل بىرىنشىدەن، ءبىزدىڭ ءبىر­ىڭعاي كەڭىستىگىمىزدە ەركىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جانە يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. باسەكەلەستىك – رىنوكقا شىعارىلاتىن تاۋارلاردىڭ جانە قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى. سونىمەن بىرگە ول بيزنەستى شىنىقتىرادى، ءوندىرىستى جاقسارتادى، شى­عىن­دى ازايتىپ، ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارت­تى­رادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ارا­سىنداعى ورتاق رىنوكتاعى ەركىن تاۋار اي­نالىمى كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەت­تەردىڭ باسقالارمەن باسەكەلەستىككە تۇسۋىنە ىقپال جاسايدى. جاڭا جاعدايدا ءبىز تاۋار ساپاسى ءۇشىن تەك ءوزارا باسەكەگە ءتۇسىپ قانا قويمايمىز، سونىمەن بىرگە سىرتتان يمپورت­تالاتىن ونىمدەر مەن قىزمەتتەر ساپاسى ءۇشىن دە باسەكەگە تۇسەمىز. مۇنداي باسە­كە­لەس­­تىكتەن ۇتپاساق ۇتىلمايتىنىمىز اقيقات. بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپ­تاستىرۋ سونىمەن بىرگە قارجى ينستيتۋت­تا­رىنىڭ اراسىندا دا ءتيىمدى باسەكەلەستىك قالىپ­تاستىرادى. تەمىر جول كولىگى، ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى، مۇناي جانە گاز سالالا­رىن­داعى ەرەجەلەر مەن نورمالاردى ۇيلەستىرۋ ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايدى. مۇ­نىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ ورتاق رىنوگىمىز. وعان بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدە ينتە­گرا­تسيا­لىق ۇدەرىس ماسەلەلەرىن دامىتۋشىلار، بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋشىلار، ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدە شىعارىلعان قوسىمشا تەتىكتەردى قۇراستىرۋ ارقىلى ءوز ءونىمىن جا­ساۋشىلار قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان­دىعى دا جاسىرىن ەمەس. اقيقاتىن ايتساق، ءوزارا ساۋدا قاتىناس­تارى بارىسىندا كەدەندىك جانە باسقا دا كەدەرگىلەردىڭ جويىلۋى بەلارۋس، قازاق­ستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ كا­سىپ­ورىندارى اراسىندا ءونىم ءوندىرۋ كووپە­را­تسيا­لارىن دامىتۋعا قولايلى جاعداي تۋعى­زىپ، قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتەدى. بەك قالىپتاستىرۋ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولاتىن ەرەجەلەر مەن نورمالاردى ۇيلەستىرۋ كاسىپورىنداردا ءبا­سەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىس قۇرۋعا جانە ولاردى يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىنا تۇسىرۋگە با­رىن­شا جاعداي جاسايدى. وسىنىڭ ءبارى ءبىز­دىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ بار­لىق سالاسىن ارتاراپتاندىرۋعا جاعداي جاساپ، كەشەگى ستاندارتتاردان باس تارتىپ، ەرتەڭ جانە بولاشاقتا كەڭ سۇرانىسقا يە بولاتىن ونىمدەر شىعارۋدى قامتاماسىز ەتە­دى. بەك-ءتى قالىپتاستىرۋ ءبىزدىڭ ەل­دەرى­مىزدىڭ اراسىنداعى جاڭا ينتەگراتسيالىق باس­تامالارعا سەرپىن بەرەدى. ءبىزدىڭ حا­لىق­تارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ، مەملەكەت­تەرىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋە­تىن دامىتۋدى جىلدامداتۋ ماقساتىندا مۇشە-مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىنىڭ جا­قىن­داسۋىنا جاعداي جاسايدى. بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ تۋرالى پرەزيدەنتتەر د.­ا.مەدۆەدەۆ، ن.­ا.نا­زارباەۆ جانە ا.گ.لۋكاشەنكو قا­بىلداعان دەكلاراتسيادا بىلاي دەپ اتاپ كورسەتىلگەن: «كەدەن وداعىن جانە ءبىر­ىڭعاي ەكو­نو­مي­كالىق كەڭىستىكتى دا­مىتا وتىرىپ، ءبىز حا­لىقارالىق ەكو­نو­مي­كالىق بىرلەستىكتەرمەن جانە باسقا مەملەكەتتەرمەن ۇيلەسىمدى، ءبىرىن-ءبىرى تو­لىق­تىراتىن جانە ءوزارا ءتيىمدى باي­لانىس­تار­دى قامتاماسىز ەتۋ ماق­سا­تىن­داعى ەۋ­را­زيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا جاقىنداي تۇستىك». قورىتا كەلگەندە، ەۋرازەق-تىڭ ين­تەگراتسيالىق جەتىستىكتەرى كەڭەستىك كەڭىس­تىكتىڭ ءححى عاسىرداعى وركەندەۋىنىڭ ەڭ باستى دامۋ قىرىن ايقىندايدى. تايىر مانسۇروۆ، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ باس حاتشىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

اقتاۋدا شارشى الاڭعا كىمدەر شىعادى؟

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 14:52

اتىراۋدا ەپيدجاعداي ءالى دە كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 13:50

تۇركىستاندا ۇشەم دۇنيەگە كەلدى

ايماقتار • بۇگىن، 12:50

ەرتەڭ ۇكىمەت وتىرىسى وتەدى

ۇكىمەت • بۇگىن، 11:31

ۇقساس جاڭالىقتار