قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىن كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەر اراسىندا ءوزىن قايتا جاڭعىرۋ كوشباسشىسى ساپىنا كوتەرگەن تۇبەگەيلى ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار جاساۋ جولىنداعى اۋقىمدى دا زور جەتىستىكتەرمەن قارسى الىپ وتىر.
ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق جوعارى بەدەلىنىڭ ايشىقتى دالەلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا تابىستى توراعالىعى جانە استانا ءسامميتىن ەڭ جوعارى دارەجەدە ءوتكىزۋى بولىپ تابىلادى. ءتورت مۇحيت كەڭىستىگىندەگى بارلىق بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قاتىسقان جاھاندىق باسقوسۋدا 54 مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن قورىتىندى قۇجات – استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋى بۇل ءسامميتتىڭ تاريحي ماڭىزى مەن سالماعىن ەسەلەي تۇسسە كەرەك.
قازاقستان ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن قالادى جانە نىعايتتى, ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە مىزعىماس شەكاراسىن قامتاماسىز ەتتى, ەكونوميكانى نارىقتىق دامۋ جولىنا ءتۇسىرىپ, الەمدىك قاۋىمداستىققا ويداعىداي ينتەگراتسيالاندى. قازاقستاندا بىردەن-ءبىر بارىنشا قارقىندى دامۋ جولىنداعى ەكونوميكا قۇرىلدى, اشىق دەموكراتيالىق قوعامدىق ينستيتۋت قالىپتاستىرىلدى, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ءومىر ستاندارتتارى جاقساردى. ەڭ باستىسى – وسى جىلدار ىشىندە كوپۇلتتى كوپكونفەسسيالى قازاقستان حالقى ەل ىشىندەگى ەرەكشە تۇراقتىلىق جانە بارلىق كورشى مەملەكەتتەرمەن بەيبىت جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. قازاقستانعا حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ەڭ بەدەلدى دە ىقپالدى مەملەكەت رەتىندەگى شىنايى اتاقپەن قاتار, ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جولىندا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتكەن مەملەكەت دەگەن ۇلكەن باعا دا بەرىلدى.
وسى ورايدا, ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ وسىنداي زور جەتىستىكتەرگە جەتۋىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى 2030 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ قابىلدانۋى جانە ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋى بولىپ وتىرعاندىعىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن ءجون. سوناۋ ءبىر وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭدە, 1997 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى ءوزىنىڭ بويىنا ەڭ ماڭىزدى بازالىق تۇجىرىمدار مەن قاعيداتتاردى سىڭىرە ءبىلدى. ونىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ دۇرىستىعى, باسىمدىقتاردىڭ ءدال تاڭداپ الىنۋى بۇگىندە قازاقستاندىقتار ورىندى ماقتان تۇتاتىن زور تابىستاردىڭ تۇعىرى بولدى.
قازاقستان تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت ۇلتتىق قور قۇردى. قازىر بۇل قوردا 33 ميلليارد اقش دوللارىنان استام قارجى جيناقتالىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ بولاشاعىنا سەنىمدى سەرپىن بەرۋدە. بۇل قور قىزمەتى كۇنى كەشەگى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاعا تيگىزەتىن كەرى اسەرلەرىن جەڭىلدەتىپ, بولاشاق تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جولىنا نەگىز قالادى.
قازىر ەلدەگى ينفلياتسيا بەلگىلەنگەن شەكتەن اسپايدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى تۇراقتى قالپىندا ساقتالۋدا. ەلدىڭ حالىقارالىق التىن-ۆاليۋتا قورى 64 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇستى. مەملەكەتتە تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستى. قازاقستان تمد ەلدەرى ىشىندە نارىقتىق ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. بۇكىلالەمدىك بانك قازاقستاندى الەمدەگى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ءۇشىن ەڭ تارتىمدى ەل رەتىندە تانىدى. قازاقستان ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ وتپەلى كەزەڭىن جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزە وتىرىپ, جاڭا ساپالى دامۋ دەڭگەيى – الەمدەگى ەڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قۇرامىنا كىرمەك.
ەكونوميكالىق دامۋ جولىندا جاسالعان تابىستى رەفورمالار قازاقستانعا قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋعا ەرەكشە جوعارى ءمۇمكىندىكتەر بەردى. بۇگىندە قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت جۇمىس ىستەيدى, تاۋەلسىز سوت جۇيەسى قالىپتاسقان. تۇراقتى تۇردە ەركىن جانە باسەكەلەستىك جاعدايىنداعى ەل پرەزيدەنتىنىڭ, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ, جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگانداردىڭ سايلاۋى ءوتىپ تۇرادى.
قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشىنا اينالعان, ەلدىڭ ايبىنى مەن ايبارى بولىپ تابىلاتىن جاڭا ەلوردا بوي كوتەردى. استانا حالىقتىڭ گۇلدەنۋىنىڭ, قۋاتىنىڭ جانە بولاشاعىنىڭ ايشىقتى كورىنىسى بولىپ تابىلادى. استانانى ەۋرازيالىق قۇرلىقتىڭ ورتالىعىنا كوشىرۋ جاس مەملەكەتتىڭ گەوساياسي احۋالىن جاقسارتتى, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتتى, ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ دامۋىنا جاعداي جاسادى جانە تۇراقتى پوليەتنيكالىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق باعىتتى نىعايتتى. بۇل شىن مانىندەگى پاتريوتتىق باستاما بولدى. بۇل بابالار باستاعان ازاتتىق جولىنداعى ارماندى جاڭا تاريحي شىنايى باعىتتارعا باستاعان, ەڭ الدىمەن – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان بالاماسىز قادام.
ارقا توسىندە بوي كوتەرگەن عاسىردىڭ قۇرىلىس الاڭى, قايتالانباس ارحيتەكتۋرالىق كەشەندەر استانانى تەك تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عانا جارىق جۇلدىزى ەمەس, سونىمەن بىرگە ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ جاۋھارى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدى. ۇلى دالانىڭ توسىندە جاڭا يدەيالاردىڭ, باتىل باستامالاردىڭ جانە قايتالانباس جوبالاردىڭ ورتالىعى بوي كوتەردى. استانا تاياۋ بولاشاقتا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ شىن مانىندەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورتالىعى بولاتىندىعىنا ەشقانداي كۇمان جوق. پرەزيدەنتتىڭ ويىنان تۋعان جانە ناقتى جۇزەگە اسىرعان قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى استانا قالاسىن تۇرعىزۋ ءجونىندەگى باستاما شىن مانىندەگى عاسىر قۇرىلىسىنا اينالدى. الەمنىڭ دۋالى اۋىز ساراپشىلارىنىڭ بارلىعى بۇگىندە استانا قالاسى قۇرىلىسىنىڭ ءححى عاسىردىڭ ەڭ وزىق جوباسى ەكەندىگىن ءبىراۋىزدان مويىندايدى. پرەزيدەنتتىڭ باتىل دا بالاماسىز ەرىك-ءجىگەرىنىڭ ارقاسىندا استانا اڭىزدان اقيقاتقا اينالدى.
تۇراقتى ىشكى ساياسي احۋال, ۇلتارالىق كەلىسىم جانە دىنارالىق تاتۋلىق, جۇيەلى دە ءتيىمدى مەملەكەتتىك قۇرىلىس – مىنە, وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كوشباسشىسىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزگەن سارا ساياساتىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى داۋسىز. قازاقستان حالىقارالىق سيپاتتاعى كوپتەگەن جوبالاردىڭ باستاماشىسى ءارى بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولدى. بۇگىندە تمد, شىۇ, ۇقشۇ, اوسشك سياقتى جالپى الەم مويىنداعان حالىقارالىق سيپاتتاعى جوبالار قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ جۇيەلى دە باتىل ءرولىنىڭ ارقاسىندا قۇرىلدى جانە ودان ءارى جەمىستى دامىپ كەلەدى.
ەۋرازەق-تىڭ 10 جىلدىعىنا بايلانىستى 2010 جىلعى 5 شىلدەدە استانا قالاسىندا وتكەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەشەگى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ جەمىستى جانە ءتيىمدى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك – ەۋرازەق-تىڭ باستاۋىندا عانا تۇرعان جوق, سونىمەن بىرگە ونى العا جىلجىتاتىن ناعىز ينتەگراتسيا «موتورى» بولعاندىعىن اتاپ كورسەتتى.
ەڭ الدىمەن, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 1994 جىلى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا سويلەگەن تاريحي سوزىندە ايتىلعان باتىل ەۋرازيالىق يدەيا ەۋرازەق-تىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرىنەن ناقتى كورىنىس تاۋىپ, ومىردە ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ وتىر. ەۋرازيالىق مەملەكەتتەر وداعىن قۇرۋ تۋرالى سوندا ايتىلعان جوبادا بۇل يدەيا «كەڭەستىك كەڭىستىكتە ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاڭعىرۋدى, تۇراقتىلىقتى جانە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماقساتىنداعى ەگەمەن مەملەكەتتەردىڭ ينتەگراتسيالانۋ فورماسى» دەپ ايقىندالعان بولاتىن. ەۋرازەق-تىڭ قۇرىلۋى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ مەملەكەتارالىق قاتىناسى تاريحىندا اسا زور وقيعا بولدى. ول مەملەكەتتەر اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق قاتىناستاردى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعاردى. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز ءۇشىن ءوزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جاڭا ستراتەگيالىق باعىتتارعا شىعارىپ, بۇگىنگى گەوساياسي جاعدايعا سايكەس كەلەتىن تۇبەگەيلى جاڭا بايلانىستاردى ورناتۋعا تۋرا كەلدى.
ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتكەن سول كەزدەسۋگە قاتىسىپ وتىرعان مەن وسىنداي بالاماسىز باتىل يدەيانىڭ اشىق ايتىلعانىنا رەسەي عالىمدارىنىڭ ەرەكشە تاڭدانعان جۇزدەرىن كوردىم. ول كەزەڭدە مەملەكەتتەر اراسىندا ەركىندىككە ۇمتىلعان باستامالار بەلەڭ الىپ تۇرعان ەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ينتەگراتسيالانۋ جوباسىن جاريالاۋ ناعىز باتىرلىق ەدى. اركىم وزىنشە جەكە-جەكە وتاۋ قۇرىپ, بولشەكتەنۋ احۋالى بەلەڭ الىپ تۇرعان كەزەڭدە قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ تەرەڭ ويدان تۋعان بۇل ۇسىنىسى شىن مانىندە تمد قۇرامىنا بىرىگۋدىڭ شەشۋشى قادامى بولدى.
تاريح بىزگە ءححى عاسىرعا وركەنيەتتى جولمەن وتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ونىڭ ءبىر جولى ءبىزدىڭ ويىمىزشا بۇرىنعى كسرو حالىقتارىنىڭ بىرىگۋگە دەگەن ەرىك-جىگەرىن جانە كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ودان ءارى لوگيكالىق ناقتى دامۋىن ايقىندايتىن ينتەگراتسيالىق الەۋەتتى ءىس جۇزىنە اسىراتىن ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ باستاماسى بولىپ تابىلادى, دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى قازاقستان پرەزيدەنتى 1994 جىلى ناۋرىز ايىندا.
بۇگىندە ەۋرازەق-تىڭ جەمىستى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن بارشا جۇرت كورىپ وتىر. 2010 جىلى 5 شىلدەدە قوعامداستىقتىڭ 10 جىلدىعىنا بايلانىستى استانا قالاسىندا وتكەن ەۋرازەق مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە قابىلدانعان بىرلەسكەن ءمالىمدەمەدە بىلاي دەپ اتاپ كورسەتىلدى: «دامۋدىڭ جاڭا ساپالى دەڭگەيىنە شىعۋ ءۇشىن ينتەگراتسيالانۋ ستراتەگياسىنىڭ ماڭىزىن جەتە ءتۇسىنە وتىرىپ, قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەر ءححى عاسىرعا حالىقارالىق «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىعىن» قۇرۋ ارقىلى كىرىپ وتىر». ءبىز ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ جانە سەنىمنىڭ جاڭا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ۇيىم قۇردىق. وسى ورايدا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆ ون جىل – از ۋاقىت ەمەس, باسقا جاعىنان العاندا – تاريح ءۇشىن بۇل قاس-قاعىم ءسات. كەيبىر رەتتە ءبىز ءبىر ورىندا تۇرىپ قالعانداي سەزىنۋىمىز مۇمكىن. ال ءىس جۇزىندە ءبىز جىلدام جۇردىك. وزدەرىڭىز ەسەپتەپ كورىڭىزدەرشى, ەۋرازەق شەڭبەرىندە, ونىڭ اياسىندا قۇرىلعالى وتىرعان كەدەن وداعى شەڭبەرىندە ءبىز قانداي دامۋ جولدارىنان وتتىك. ال ەۋروپاداعى ينتەگراتسيا قالاي دامىعانىن ءبىز بىلەمىز. ءبىز ولاعا قاراعاندا جىلدام قيمىلداپ كەلەمىز. ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلدى. الايدا, الدىمىزدا ودان دا وراسان زور مىندەتتەر تۇر. وسى رەتتە تاعى دا ءبىزدىڭ قۇرىلىمىمىز ناعىز ينتەگراتسيا تۇعىرىنا وتكەندىگىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى, دەدى.
استانادا وتكەن ەۋرازەق-تىڭ مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ ماجىلىسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى. العاش قۇرىلعاننان بەرى 10 جىل وتكەننەن كەيىن ءبىز ەۋرازەق-تىڭ كەڭەستىك كەڭىستىكتە قۇرىلعان ەڭ جەمىستى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك بولعاندىعىن زور سەنىممەن اتاپ ءوتىپ وتىرمىز. بۇگىندە بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكا, عىلىم, الەۋمەتتىك جانە باسقا دا سالالاردا ينتەگراتسيالانۋدى تەرەڭدەتەتىن شىنايى الاڭىنا اينالىپ وتىر. قول جەتكىزگەن وسى جەتىستىكتەردى ساقتاپ قانا قالماي, وسى ورايداعى الەمدىك وزىق تاجىريبەلەردى ەسەپكە الا وتىرىپ, ءبىزدىڭ قوعامداستىعىمىزدىڭ دامۋى مەن گۇلدەنۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك.
ءوز كەزەگىندە بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.لۋكاشەنكو: ەگەر, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ قۇرىلۋى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ونىڭ باستاۋىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇرعاندىعىن اتاپ كورسەتۋىمىز كەرەك. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەۋرازەق اياسىنداعى ءبىزدىڭ بارلىق قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولدى. ءبىر ۋاقىتتا ءبىز ەۋرازەق-تىڭ قارىم-قاتىناستارىن ءىس جۇزىندە تۇرالاتىپ تاستاعانىمىز دا مەنىڭ ەسىمدە. سوندا ول ءبىزدىڭ ودان ءارى جىلجۋىمىز ءۇشىن ارنايى توپ قۇرۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان بولاتىن. بۇل وسىدان بەس نەمەسە التى جىل بۇرىن بولعان وقيعا ەدى. شىن مانىندە ءبىر جىلدان كەيىن ول ەۋرازەق-تى قالاي جانداندىرۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ءبىرقاتار ۇسىنىستارىن جاريالاعان ەدى. اقىرى ءبىز وسى ۇسىنىستاردى ءىس جۇزىنە اسىردىق.
قازىردىڭ وزىندە ءبىز ەۋرازيالىق جوبانىڭ جەمىستى دامىپ وتىرعاندىعىن كورسەتەتىن ناقتى مىسالداردى كەلتىرە الامىز. ەۋرازەق اياسىندا ناقتى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ەركىن ساۋدا رەجىمى قوعامداستىق مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ ءتيىمدى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتتى. ماسەلەن, ول 2000 جىلعى 29 ميلليارد دوللاردان 2008 جىلى 123 ميلليارد دوللارعا دەيىن نەمەسە 4,1 ەسە ءوستى. ەۋرازەق بويىنشا ىشكى جالپى ءونىم ورتاشا ەسەپپەن العاندا 59 پايىزعا, ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ 48 پايىزعا, جۇك تاسۋ كولەمى 44 پايىزعا ارتىپ, نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا 2,3 ەسە ءوستى. ينۆەستيتسيالىق احۋال ەلەۋلى تۇردە جاقساردى. ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ينۆەستيتسيا سالۋ كولەمى 4 ەسە ارتتى.
بەلسەندى جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ءناتيجەسىندە ەۋرازەق اياسىندا قۇرىلعان كەدەن وداعىنىڭ مەرزىمىنەن ءبىر جىل بۇرىن 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا جۇمىسقا كىرىسۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. كەدەن وداعى شەڭبەرىندە يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف ەنگىزىلدى. ال بۇل 11 مىڭنان استام تاۋار نومەنكلاتۋراسىن قامتيدى. 2010 جىلدىڭ باسىنان باستاپ كەدەن وداعى كوميسسياسى كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى ساۋداسىن رەتتەيتىن تاريفتىك جانە تاريفتىك ەمەس سالالاردا ۇلتۇستىلىك وكىلەتتىك الدى. بۇگىندە كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتىندە بىرىڭعاي تاۋار نومەنكلاتۋراسى جانە كەدەن وداعىنىڭ بىرىڭعاي كەدەندىك ءتاريفى قولدانىسقا ەنگىزىلدى.
ينتەگراتسيالانعان ءۇش مەملەكەت باسشىلارى وزدەرىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىندە, قىسقا مەرزىمدە ءىس جۇزىنە اسىرىلعان ساپالى جۇمىستاردىڭ بۇگىنگى وسكەلەڭ تالاپتارعا جانە ۋاقىت ۇنىنە جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ ءىس جۇزىنە اسىرىلعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعىن بولجاۋ ينستيتۋتىنىڭ ەسەپتەۋلەرىنە سايكەس, كەدەن وداعىنىڭ ءۇش مەملەكەتى تىعىز ينتەگراتسيالانۋ ناتيجەسىندە الداعى 10 جىل مەرزىمدە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 15 پايىز وسىمىنە جانە ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ەرەكشە جوعارىلاۋىنا قول جەتكىزبەك.
ەۋرازەق-تىڭ ناقتى جەتىستىكتەرى, ونىڭ ىشىندە جەدەل مەرزىمدە كەدەن وداعىنىڭ ومىرگە كەلۋى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بسۇ-عا مۇشەلىككە كىرۋى سياقتى حالىقارالىق ساياسات شەڭبەرىندە شەشىلەتىن ماسەلەلەردىڭ دە ءبىرىنشى كەزەكتە ەۋرازەق-تىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. ەۋرازەق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى قوعامداستىقتىڭ الەمدەگى ءرولىن ارتتىراتىن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ ەكەندىگى بەلگىلى. بۇل ءوز كەزەگىندە وڭىردەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق اۋقىمىن كەڭەيتۋگە جاعداي جاساماق.
قوعامداستىق 2003 جىلى بۇۇ-نىڭ باقىلاۋشىسى دارەجەسىنە يە بولدى. 2007 جانە 2010 جىلداردىڭ جەلتوقسان ايىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا بۇۇ جانە ەۋرازەق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق حاتتاماسىنا قول قويىلدى. ەۋرازەق مۇشە-مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كەزەكتى جاھاندىق ماسەلە – بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ بولىپ تابىلادى. ونىڭ ماقساتى جۇمىس كۇشىنىڭ, كاپيتالدىڭ, قىزمەتتىڭ جانە تاۋارلاردىڭ ەركىن قوزعالىسىنا جاعداي جاسايتىن نارىقتىق ۇدەرىستەرگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي تاسىلدەرىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ۇيلەسىمدى قۇقىقتىق نورمالاردى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. 2009 جىلى جەلتوقسان ايىندا الماتى قالاسىندا بولعان بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتتەرىنىڭ بەيرەسمي سامميتىندە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ ءجونىندەگى 2010-2011 جىلدارعا ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارى بەكىتىلدى. بۇل جوسپار بويىنشا, ەكى جىل ىشىندە, ياعني 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن بەك-ءتى قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن حالىقارالىق كەلىسىمدەر پاكەتىنە قول قويۋ جانە ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ماەلەلەرى قاراستىرىلعان.
پرەزيدەنتتەردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى جانە تاراپتار ۇكىمەتتەرىنىڭ, قوعامداستىق قۇرىلىمدارىنىڭ بەلسەندى تۇردە جۇرگىزگەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل مىندەتتەردى ەڭ قىسقا مەرزىمدە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك جاسالدى. ياعني 2010 جىلى 19 قاراشادا ۇكىمەت باسشىلارى العاشقى 4 كەلىسىمگە قول قويسا, 2010 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانداعى ەۋرازەق مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ (كەدەن وداعىنىڭ جوعارعى ورگانى) وتىرىسىندا بەك-ءتى قۇرۋعا قاجەتتى قالعان 13 كەلىسىمگە قول قويىلدى. بەك-ءتىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قۇرۋدى اياقتاۋ – كەڭەستىك كەڭىستىك شەڭبەرىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى جۇرگىزۋدىڭ داۋىرلىك قۇبىلىسى بولدى.
مىنە, قىسقا مەرزىمدە اتقارىلعان وسى كەشەندى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا بەك شەڭبەرىندە تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, كاپيتالداردىڭ جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى قامتاماسىز ەتىلەدى. نارىقتىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي تەتىكتەرى قالىپتاستىرىلىپ, ۇيلەسىمدى قۇقىقتىق نورمالار قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. وسى كەڭىستىك اياسىندا بىرىڭعاي ينفراقۇرىلىم جۇمىس ىستەيدى جانە سالىق, اقشا-كرەديت, قارجى-ۆاليۋتا, ساۋدا ءجانە كەدەن سالالارىندا كەلىسىلگەن ساياسات جۇرگىزىلەدى.
جالپى تاۋارلار رىنوگى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدە شىعارىلعان تاۋارلاردىڭ ەركىن اينالىمىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە ءبىرىڭعاي كەدەندىك كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەرگە ءۇشىنشى ءبىر مەملەكەتتەن اكەلىنگەن تاۋارلاردىڭ دا ەركىن اينالىمعا شىعۋىنا جاعداي جاسايدى. ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ءبىرتۇتاس رىنوكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇلتتىق زاڭدىلىقتاردىڭ ۇيلەسىمدىگى جانە مەملەكەتتەردە بەرىلگەن ليتسەنزيالاردى ءوزارا مويىنداۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءجۇزەگە اسىرىلادى. ال ورتاق جۇمىس كۇشى رىنوگىن قالىپتاستىرۋ, بەك شەڭبەرىندە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرىلادى. بەك-كە ءمۇشە مەملەكەتتەر ازاماتتارىنىڭ ەكىنشى ءبىر مەملەكەت ايماعىندا قۇقىقتىق ءدارەجەلەرى رەتتەلىنىپ وتىرىلادى. سونىمەن بىرگە ءبىلىم الۋعا رۇقسات ەتىلەدى. جوعارى جانە ورتا كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ديپلومدارى بەك-كە ءمۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا بىردەي تانىلادى.
كاپيتالدىڭ بىرىڭعاي رىنوگىن قالىپتاستىرۋ قارجى, بانك جانە ساقتاندىرۋ رىنوكتارىنا بارلىعىنىڭ بىردەي ەركىن قاتىسۋى, ۆاليۋتالىق رەتتەۋ نورمالارىن ءۇيلەستىرۋ, بىرىڭعاي تولەم-ەسەپ ايىرىسۋ جۇيەلەرىن قۇرۋ جانە ورتاق ۆاليۋتا رىنوگىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بەك-ءتى قۇرۋ جونىندەگى جوعارىدا ايتىلعان باعىتتاردى ءىس جۇزىنە اسىرۋ, ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەتتەر ءۇشىن تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, جۇمىس كۇشىنىڭ جانە كاپيتالدىڭ بارلىعىنا بىردەي ورتاق رىنوك قالىپتاستىرۋعا جاعداي جاسايدى.
بەك قۇرۋ – بۇل بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ءبىرىڭعاي كەڭىستىگىمىزدە ەركىن باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جانە يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. باسەكەلەستىك – رىنوكقا شىعارىلاتىن تاۋارلاردىڭ جانە قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى. سونىمەن بىرگە ول بيزنەستى شىنىقتىرادى, ءوندىرىستى جاقسارتادى, شىعىندى ازايتىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ورتاق رىنوكتاعى ەركىن تاۋار اينالىمى كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسقالارمەن باسەكەلەستىككە تۇسۋىنە ىقپال جاسايدى. جاڭا جاعدايدا ءبىز تاۋار ساپاسى ءۇشىن تەك ءوزارا باسەكەگە ءتۇسىپ قانا قويمايمىز, سونىمەن بىرگە سىرتتان يمپورتتالاتىن ونىمدەر مەن قىزمەتتەر ساپاسى ءۇشىن دە باسەكەگە تۇسەمىز. مۇنداي باسەكەلەستىكتەن ۇتپاساق ۇتىلمايتىنىمىز اقيقات.
بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ سونىمەن بىرگە قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ اراسىندا دا ءتيىمدى باسەكەلەستىك قالىپتاستىرادى. تەمىر جول كولىگى, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مۇناي جانە گاز سالالارىنداعى ەرەجەلەر مەن نورمالاردى ۇيلەستىرۋ ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايدى. مۇنىڭ ءبارى – ءبىزدىڭ ورتاق رىنوگىمىز. وعان بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس ماسەلەلەرىن دامىتۋشىلار, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋشىلار, ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدە شىعارىلعان قوسىمشا تەتىكتەردى قۇراستىرۋ ارقىلى ءوز ءونىمىن جاساۋشىلار قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعاندىعى دا جاسىرىن ەمەس.
اقيقاتىن ايتساق, ءوزارا ساۋدا قاتىناستارى بارىسىندا كەدەندىك جانە باسقا دا كەدەرگىلەردىڭ جويىلۋى بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ كاسىپورىندارى اراسىندا ءونىم ءوندىرۋ كووپەراتسيالارىن دامىتۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتەدى. بەك قالىپتاستىرۋ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولاتىن ەرەجەلەر مەن نورمالاردى ۇيلەستىرۋ كاسىپورىنداردا ءباسەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىس قۇرۋعا جانە ولاردى يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىنا تۇسىرۋگە بارىنشا جاعداي جاسايدى. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسىن ارتاراپتاندىرۋعا جاعداي جاساپ, كەشەگى ستاندارتتاردان باس تارتىپ, ەرتەڭ جانە بولاشاقتا كەڭ سۇرانىسقا يە بولاتىن ونىمدەر شىعارۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بەك-ءتى قالىپتاستىرۋ ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى جاڭا ينتەگراتسيالىق باستامالارعا سەرپىن بەرەدى. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتەرىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن دامىتۋدى جىلدامداتۋ ماقساتىندا مۇشە-مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىنىڭ جاقىنداسۋىنا جاعداي جاسايدى.
بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ تۋرالى پرەزيدەنتتەر د.ا.مەدۆەدەۆ, ن.ا.نازارباەۆ جانە ا.گ.لۋكاشەنكو قابىلداعان دەكلاراتسيادا بىلاي دەپ اتاپ كورسەتىلگەن: «كەدەن وداعىن جانە ءبىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى دامىتا وتىرىپ, ءبىز حالىقارالىق ەكونوميكالىق بىرلەستىكتەرمەن جانە باسقا مەملەكەتتەرمەن ۇيلەسىمدى, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن جانە ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستاردى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا جاقىنداي تۇستىك».
قورىتا كەلگەندە, ەۋرازەق-تىڭ ينتەگراتسيالىق جەتىستىكتەرى كەڭەستىك كەڭىستىكتىڭ ءححى عاسىرداعى وركەندەۋىنىڭ ەڭ باستى دامۋ قىرىن ايقىندايدى.
تايىر مانسۇروۆ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ باس حاتشىسى.
