الەم جانە قازاقستان
___________________
وتكەن اپتادا بولعان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىم پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قىسقى سەسسياسى ەۋروپا جانە ونىڭ اينالاسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان قازاقستاندىق پارلامەنتشىلەر دەلەگاتسياسى بۇل پىكىرتالاستارعا قىزۋ قاتىسىپ, ەلىمىزدى مازالاپ وتىرعان پروبلەمالاردى ورتاعا سالدى, سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعالىعىنان كەيىنگى ۋاقىتتا دا بەلسەندى حالىقارالىق ويىنشى بولىپ قالا بەرەتىنىن كورسەتتى. جالپى, وتكەن جىلدىڭ ەقىۇ توراعالىعى قالدىرعان ساياسي مۇرا تۋرالى سەسسيا بارىسىندا كوپ ايتىلدى. پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ توراعاسى پەتروس ەفتيميۋ فورۋمنىڭ اشىلۋىندا ءسويلەگەن سوزىندە قازاقستاننىڭ 2010 جىلعى ەقىۇ-داعى توراعالىعىنىڭ تابىستى بولعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ول تاريحي ماڭىزى بار استانا دەكلاراتسياسىنا سوڭعى ون جىلدا پايدا بولعان قاۋىپ-قاتەرگە قارسى كۇرەستەگى ورتاق قادام بولدى دەگەن باعا بەردى. بۇلار: لاڭكەستىك, ۇيىمداسقان قىلمىس, زاڭسىز كوشى-قون, جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋى, كيبەرقاۋىپ, سونداي-اق ورتالىق ازيا ايماعى مەن ونىڭ شەڭبەرىنەن تىس جەڭىل جانە اتىس قارۋ-جاراعىمەن, ادامدارمەن, ەسىرتكىمەن زاڭسىز ساۋدا. پەتروس ەفتيميۋ استانادا ءوتكەن ەقىۇ ءسامميتى ۇيىم قىزمەتىنە تىڭ سەرپىن بەردى دەگەن كوزقاراستا. سامميت بۇل حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءىرى قۇرىلىمىنا جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا بارلىق مۇشە مەملەكەتتەر مەن سەرىكتەس ەلدەر, سونداي-اق ءبىرقاتار باستى ۇيىمدار ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا دايىندىعىن كورسەتتى. بيىلعى جىلدىڭ جازىندا بەلگرادتا وتەتىن جىل سايىنعى سەسسيا «ەقىۇ تيىمدىلىگى مەن ءناتيجەلىلىگىن كۇشەيتۋ – استانا سامميتىنەن كەيىنگى جاڭا باستاۋ» تاقىرىبىنا ارنالادى. ال ۆەناداعى اسسامبلەيا كوميتەتتەرىنىڭ اياسىندا وتكەن كوپتەگەن پىكىرتالاستار بارىسىندا دا سامميت قورىتىندىلارى مەن استانا دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى تالقىلاندى. ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە ليتۆا سىرتقى ىستەر مينيسترى اۋدرونيۋس اجۋباليس وسى ەلدىڭ ۇيىمعا باسشىلىق ەتۋ كەزەڭىندەگى باسىمدىقتارى جايلى باياندادى. ارينە, قازاقستان ەلىمىزدە ءدال وسى كۇندەرى رەسمي ساپارمەن جۇرگەن اجۋباليس مىرزانىڭ ەقىۇ قىزمەتىنە پارلامەنتشىلەردى بەلسەندىرەك تارتۋ ءجونىندەگى پىكىرىن تولىق قولدايدى. قازاقستان ۇيىمنىڭ قازىرگى توراعاسى – ليتۆا جانە 2012 جىلعى توراعاسى – يرلانديامەن قاتار, ەقىۇ «ۇشتىگىنە» كىرەدى. بۇل ورگاننىڭ قۇرامىندا مەملەكەتىمىز ەقىۇ-داعى توراعالىق ءتاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, باستالعان شارالاردى جالعاستىرۋعا قولعابىس كورسەتەدى. جالپى, ق.توقاەۆ باسقارعان, قۇرامىندا ءماجىلىس پەن سەنات دەپۋتاتتارى امزەبەك جولشىبەكوۆ, ءادىل احمەتوۆ, باقبەرگەن دوسمانبەتوۆ, تولەبەك قوسمامبەتوۆ بار دەلەگاتسيا اسسامبلەيا تۇراقتى كوميتەتتەرىنىڭ وتىرىستارىنا بەلسەندى اتسالىسىپ, ارىپتەستەرىمەن وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماستى. ەلىمىزدىڭ دەپۋتاتتارى – ەقىۇ قاۋىمىنا بەلگىلى تۇلعالار جانە قازاقستاندىق توراعالىققا دايىندىق پەن اتقارۋ كەزەڭىڭدە بەلسەندى ءارى جەمىستى قىزمەت اتقاردى. ال سەناتور ءارى ەلشى ءادىل احمەتوۆ ءۇشىنشى جىل قاتار ءىس باسىنداعى توراعانىڭ مۇسىلماندارعا قاتىستى توزىمسىزدىك پەن كەمسىتۋشىلىككە قارسى كۇرەس ءجونىندەگى جەكە وكىلى قىزمەتىن اتقارادى. بىلتىرعى جىلى ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قىرعىزستان بويىنشا ارنايى وكىلى رەتىندە قىزمەت ەتتى. ۆەناداعى وسى سەسسيادا قازاقستاندىق دەپۋتاتتار ءۇش جالپى كوميتەتتەرىنىڭ بىرلەسكەن ءماجىلىسىندە «يمميگراتسيا, ينتەگراتسيا جانە ەقىۇ-داعى كوپۇلتتى ءۇنقاتىسۋ» اتتى ارنايى تالقىلاۋدا قازاقستاننىڭ يمميگراتسيالىق ساياساتى تۋرالى مالىمدەمە جاسادى. قازىرگى تاڭدا ءاربىر مەملەكەت الدىندا تۇرعان باستى ديلەمما – امبەباپ ادامي قاعيداتتار جونىندەگى مىندەتتەمەلەر مەن ءوز حالقىنىڭ ۇجىمدىق يگىلىگىن قيىستىرۋ پروبلەماسى. بۇلار – ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋلار, تىعىز حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى جانە تاجىريبە الماسۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەر. بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, بەلارۋستەگى جاعداي اسسامبلەيا ماجىلىسىندە ايرىقشا نازارعا يە بولدى. سەسسيا باستالار الدىندا ەقىۇ-نىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ بەلارۋس پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋىن باعالايتىن قورىتىندى قۇجاتى جارىق كورگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ال پارلامەنتشىلەر بريتاندىق دەپۋتات توني للويد باسقارعان پرەزيدەنتتىك سايلاۋلاردى بايقاۋ بويىنشا ەقىۇ پا-داعى قىسقا مەرزىمدى باقىلاۋشىلار ميسسياسىنىڭ ارنايى ۇيلەستىرۋشىسىنىڭ ەسەبىن, سونداي-اق بەلورۋسسياداعى سايلاۋدان كەيىنگى ءجانە ەقىۇ-نىڭ مينسكىدەگى وفيسىنىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى احۋالدى تالقىلادى. بەلارۋستەگى 2010 جىلى 19 جەلتوقساندا بولعان سايلاۋعا ەقىۇ پا ۆيتسە-پرەزيدەنتى رەتىندە باقىلاۋعا قاتىسقان ق.توقاەۆ ءسوز الىپ, ەلدەگى جاعدايعا ءبىرجاقتى قاراۋعا بولمايتىنىن ايتتى. جالپى, ەكى بولەك نارسەنى اجىراتۋ قاجەت – سايلاۋ جانە سايلاۋدان كەيىنگى ءتۇنى مينسكىنىڭ باس الاڭىندا بولعان وقيعالار. جالپى العاندا, سايلاۋ جاقسى ۇيىمداستىرىلدى. بەلارۋس حالقى ءوز تاڭداۋىن جاسادى جانە سايلاۋ قورىتىندىلارىن كۇمانعا سالۋعا نەگىز جوق. ال كەشكە بولعان وقيعالاردى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, وسى ارالىقتا ەل باسشىلىعى مەن وپپوزيتسيا سابىرلىلىق ساقتاۋلارى قاجەت. ق.توقاەۆ حالىقارالىق سانكتسيالاردىڭ كەسىرى ەڭ الدىمەن بەلارۋس حالقىنا تيەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. قىرعىزستانداعى جاعداي بۇرىنعىسىنشا اسسامبلەيانىڭ كۇن ءتارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلدى. ساياسي ءماسەلەلەر جانە قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى جالپى كوميتەتتىڭ وتىرىسىندا اسسامبلەيانىڭ ورتالىق ازياداعى ارنايى وكىلى كيممو كيليۋنەن حالىقارالىق كوميسسيانىڭ قىرعىزستاننىڭ ءوڭتۇستىگىندەگى وقيعالاردىڭ سالدارىن زەرتتەۋ بويىنشا بايانداما جاسادى. تاياۋ شىعىستاعى احۋال دا باستى نازاردا بولدى. ەقىۇ سەرىكتەس ەلدەرىنىڭ (الجير, ەگيپەت, يزرايل, يوردانيا, ماروككو, تۋنيس) پارلامەنتشىلەرى جەرورتا تەڭىزى ايماعىنداعى قازىرگى احۋالدى تالقىلاۋعا بولەك ارنايى پىكىر ۇيىمداستىردى. بۇرىنىراق حابارلاعانىمىزداي, ساياسي ماسەلەلەر جانە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كوميتەت وتىرىسىندا ق.توقاەۆ ەقىۇ پارلامەنتشىلەرىن سوڭعى كەزدە پايدا بولعان ترانسۇلتتىق قاۋىپتەرگە, سونىڭ ىشىندە نەگىزگىسى – جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىنىڭ تارالۋىنا قارسى كۇرەسكە قازاقستاننىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى جايلى ءمالىمەتپەن تانىستىردى. ەقىۇ ەلدەرىنىڭ دەپۋتاتتارى 2010 جىلعى ساۋىردە ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا جاھاندىق سامميتتە ەلباسى جاريا ەتكەن باستامالاردى قىزىعۋشىلىقپەن قابىلدادى. بۇل يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن دايىنداۋ جانە ماگاتە اياسىندا ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكىن ورنالاستىرۋعا دايىندىعىمىزعا قاتىستى. سونداي-اق, سەنات توراعاسى اسسامبلەيا تۇراقتى كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا ەقىۇ پارلامەنتشىلەرىن 3 ساۋىرگە جوسپارلانىپ وتىرعان قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا دايىندىق بارىسىمەن تانىستىردى. ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى پ.ەفتيميۋ الداعى سايلاۋعا بايقاۋشىلار ميسسياسىن جىبەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ميسسيانى حورۆاتيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى, بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تونينو پيتسۋلا باسقارادى, ونىڭ ورىنباسارلارى ۆ. گابسبۋرگ دۋگلاس (شۆەتسيا) جانە م.مەككاچي (يتاليا) بولىپ تابىلادى. پارلامەنتتىك اسسامبلەيا دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىنا 60-قا جۋىق دەپۋتات كىرەدى. وسىعان وراي ق.توقاەۆ ميسسيانىڭ قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ءادىل جانە ەركىن وتۋىنە قولداۋ كورسەتەدى دەپ ءۇمىت ءبىلدىردى. تالعات جۇماعۇلوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» – ۆەنادان.
