02 ناۋرىز، 2011

پاي-پاي، «جيىرما بەس!»

1102 رەت كورسەتىلدى
ءار كەزەڭ، ءار زامان، ءار تولقىن كەزىندە ءوز «جيىرما بەسىن» تۋدىرعان. ونىڭ كەيبىرى ۋاقىت تەزىنە شىداس بەرمەي ۇمىتىلدى. ال مەزگىل سىنىنان ءوتىپ، ءار ۇرپاقتىڭ ءوز قالاۋىمەن قانشا قۇبىلىپ، «جال-قۇيرىعى» كۇزەلىپ، و باس­تاعى اجار-كوركىنەن اجىراسا دا باع­­زى ءبىر اندەردىڭ ءتۇپ نەگىزى ءان­شى­لەر­دىڭ ارقاسىندا بىزگە جەتىپ وتىر. بۇعان قاراما-قارسى كۇللى التى الاشقا ايان ءان سۇڭقارى ءبىرجان سالداردىڭ شىرقاپ جۇرگەن شاعىندا زىلعارانىڭ «جيىرما بەسى» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا تولعانا جازعان كلاس­سي­كا­لىق ءبىتىم-بولمىسى ەرەكشە ءان وزىنەن بۇ­رىنعى، نە وزىنەن كەيىنگى كوپ «جي­ىر­ما بەستەردەن» ءمان-ماعىناسى تەرەڭ، سۇيەگى ءىرى، كەسەك جاراتىلعان دۇنيە بوپ قىزىقتىرادى، ويلاندىرادى، تولقىتا­دى. وسى ءبىر ورەلى نۇسقا باسقا-باسقا «جيىرما بەستەرگە» وزگەشە ءبىر شىراي تاراتادى. سونىڭ ءبار-ءبارى ادام كوڭىلىن بەيجاي قالدىرمايدى. تاڭىرگە جال­با­رىنساڭ دا قايتا ورالماس سول بال ءداۋ­رەندى ەمىنتە، ەمىرەنتە، ۇزدىكتىرە ەسكە سالادى. سونداي ىستىق تەبىرەنىس شورتانباي اقىننىڭ دا باسىنان ءوتىپتى… مەن 1993 جىلدىڭ اقپان ايىندا قا­زاق مۋزىكاسىن زەرتتەپ ءجۇرىپ، ءۇرىم­شى قالاسىندا پارتيا حاتشىسى ءجان­ابىلدىڭ رەزيدەنتسياسىنداعى كەلەلى ءبىر وتىرىستا ءانشى حاميت ىسقاق ۇلىمەن جۇزدەستىم. قازاق ءانىن الەمگە جايىپ، ءبىزدىڭ ەلدە دە تالاي رەت بولىپ، كونتسەرت بەرگەن اسا قۇشتار سەزىمدى، سۇلۋ ءۇندى تەنور مەنى ءدايىم قىزىقتىرۋشى ەدى. كەزدەسۋ ءساتتى بولدى. نەبىر بەي­مالىم اندەردى مولدىرەتكەن حاميت وسى شالقۋ ۇستىندە: ساۋعانمەن جالعىز سيىر ىركىت بولماس، ونەردى بويعا بىتكەن ىركىپ بولماس. مىسالى، ءار نارسەنىڭ ءبارى سونداي، قاڭقىلداپ قارا قارعا بۇركىت بولماس. يت قىزىل بولعانمەنەن تۇلكى بولماس، ويناقتاپ، سيىر ۇركىپ جىلقى بولماس. مىسالى، ءار نارسەنىڭ ءبارى سونداي، اعاشقا ساياسى جوق بۇلبۇل قونباس. احاۋ، ءوتتى-اۋ زامان، قوش بول، امان، جيىرما بەس، قايتا اينالىپ كەلمەس ماعان! – دەپ ومىرلىك مىسالدى ءفالسافا ەتىپ، اي­تاتىن ءار ءسوزىن ەكى شۋماققا سىيعىزىپ، زىلعارانىڭ «جيىرما بەسىندەگى» قا­يىر­ما ۇلگىسىمەن تۇيىندەپ، ويلان­دى­رىپ تاستادى. مەنىڭ داپتەرىمە بۇل تولعاۋلى ءان­نىڭ سەگىز شۋماعى جازىلدى. ونىڭ ءار شۋماعى دەربەس ءومىر سۇرەتىن كادىمگى قا­را ولەڭ. ول كونە فولكلورلىق نۇس­قادان گورى ءبىر ويشىل اقىن، نە سال-سە­رىنىڭ كوكىرەگىنەن شىققان ءتارىزدى. ءان­دەگى وي تىزبەگى ءار شۋماقتا پاراسات تۇ­جىرىمىنا تىرەلىپ توقتايدى. ايتام دە­گەنىن ايتىپ تىنادى. سونىڭ ءبار-ءبا­رىن جيىرما بەستەي ءتاتتى، قيماس، ار­ماندى داۋرەننىڭ مەزگىلىمەن ولشەپ، سو­نىڭ قۋاتىمەن وي تارازىسىنا سالىپ، كوپ جايدىڭ پارقىن سەزدىرىپ، تاۋبەڭە كەلتىرەدى. مىنە، بۇل باياعى پاتشا زا­مانىندا، ودان كەڭەس وكىمەتى كەزىندە جاپا شەگىپ، باعى بايلانعان «زار زامان اقىنى» شورتانبايدىڭ اۋەزى ەدى. قى­تاي­داعى قازاقتار بۇل ەستى ءاننىڭ ءار ءسوزىن بويتۇمارداي قاستەرلەيدى. ونى حاميت بىردەن كەڭ كوسىلتىپ، ۇزاتا سىلتەپ، قيىردان قايىرعاندا شور­تان­بايدىڭ جۇرەكتى ءدىرىل قاقتىرعان اسىل سوزىنە ەلىتىپ، وعان قوعاداي جاپى­رىل­عان جانداردىڭ تەبىرەنىستى ءساتىن كورۋ­دىڭ ءوزى ءبىر عاجاپ قۇبىلىس. ءداۋىر جۇگىن كوتەرىپ كەلە جاتقان ءبىر اقىلدى «جي­ىر­ما بەس» وسى! مەن بۇل نۇسقانى تالاي انشىگە ۇيرەتتىم. اسىرەسە، جولامان قۇجيمانوۆتىڭ ورىنداۋىندا ول بۇكىل قازاق دالاسىنا جايىلىپ بارادى. شورتانبايدىڭ سالقىن تارتىپ، سۋىنبايتىن وسى ىڭكارلىگى يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ زامانىندا ەدىل مەن جا­يىق، ور مەن ەلەك، جەم مەن ساعىز بو­يىن شەرلى دە وتتى جىرلارىمەن سىلتىدەي تىندىرعان ءور كەۋدە شەرنياز اقىن­­نىڭ قۇشتار جۇرەگىنەن دە لاپ ەتە قالىپتى. باتىس ولكەنىڭ كوسەمسوزگە زەرەك انشىلەرى اقكەتە شەرنيازدىڭ التىننىڭ سىنىعىنداي ساقتالعان «با­يان­سىز ءفاني دۇنيە» دەگەن تەرمەسىندە: توستاعاندى قولعا الىپ، ايقاي سالعان جيىرما بەس! شانىشاتىن نايزاداي قىلتىلداعان جيىرما بەس! شاباتۇعىن قىلىشتاي جالتىلداعان جيىرما بەس! جيىرما بەستەن وتكەن سوڭ، وردا بۇزار وتىز بەس! – دەپ جي­ىرما بەس جاستىڭ جالىندى لەبىمەن وتىز، قىرىق، ەلۋ… ودان دا ارىدەگى اس­قار اسۋ­لى كەزەڭدەرگە ارىنداتا قۇلاش سەرمەيدى. بۇل بىردە ەلەۋسىز قالىپ، بىردە بىلىكتى انشىلەرگە كەزىگىپ، قولامتاداي قايتا «جانىپ»، تىڭداعان جاندى ەلەڭ­دەتۋمەن كەلە جاتقان ءبىر جارقىن تەرمە. ونى كوبىنە اتىراۋلىقتار وبەكتەپ، ماپەلەۋمەن كەلەدى. اتىراۋلىقتار دەمەكشى، مەن 1987 جىلدىڭ جازىنان باستاپ اۋىق-اۋىق بۇل جەردىڭ اندەرىن «شىراق الىپ» ىزدەستىرۋمەن ءجۇرمىن. سىرتتاي الاڭداتىپ، قىزىقتىراتىن ءان حيكايالارىنىڭ مول ورتاسىندامىن. اتى­­­راۋدا بۇل توڭىرەكتىڭ ارعى-بەرگى اندەرىن كوكىرەگىنە كوپ جيعان ءبىر الىمدى ءانشى قۋانعالي جۇماليەۆ ەدى. سول 1987 جىلدىڭ جاز ايىندا وسى انشىدەن قازاقستاننىڭ وزگە ءوڭىرى بىلمەيتىن، وتە ەسكى بولسا دا اجار-كوركى تۇسپەگەن بەلگىسىز «جيىرما بەستىڭ» تاعى ءبىر ءتۇرىن جازىپ الدىم: ول: «بازاردان الىپ كەلگەن اق مەرۋەرت، تارىداي سۇتكە سالعان قايناماي ءبورت» – دەپ باستالادى. ءار ءسوزى قىزۋلى لەپپەن لىپىلداعان ءان جيىرما بەستىڭ قادىرىن اسپەتتەپ، ەسەر شاقتىڭ ەشتەمەنى ويلاتپاعان بەيمازا جۇرىسىنە تاڭ-تاماشا قالدىرادى. قۋانعالي بۇل انگە بار جانىن سالىپ، وتتى سەزىممەن قىزدىرمالاتا قۋالاپ، عاريفوللا قۇرمانعاليەۆشە شىعان­دا­تىپ اكەتەدى. ءورىسى كەڭ ءان بولعاندىقتان با، ول اتىراۋ، ورال، ماڭعىستاۋ وڭىرىنەن ءارى اسىپ، سوناۋ وتىزىنشى جىلداردىڭ زوبالاڭىندا يران جەرىنە بارىپ باس ساۋ­عالاعان ادايلاردىڭ جۇرەگىنەن دە ءوش­پەپتى. بۇعان 1995 جىلدىڭ قاڭتار اي­ىندا يراندا تۇراتىن ون ءبىر-ون ەكى مىڭ قازاقتاردى زەرتتەۋگە بارعان (عىلى­مي ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى پروفەسسور تۇر­سىنبەك كاكىشەۆ) فولكلورلىق ەكس­پەديتسيا كەزىندە كوز جەتكىزدىم. سول ءاندى ەسىمى ۇمىتىلعان ءبىر ءانشى-جىراۋ قىر­قىنشى جىلداردىڭ ىشىندە تەھران را­ديوسىنا جازدىرىپتى. ول ءاندى سول ساپاردا الا المادىم، ءبىر كونەكوزدەردەن كەيبىر جولدارىن عانا ەمىس-ەمىس ەستىدىم. ارادا جىلدار وتكەندە، 2000 جىلى ال­ماتىدا ونى ماعان يسلام جەمەنەي ەسىمدى سول ەلدەن كەلگەن ازامات اكەلىپ بەردى. باتىس قازاقستان توپىراعىندا تۋعان ءبىر «جيىرما بەستىڭ» حيكاياسى وسى! كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قياناتىن كوپ كورىپ، ءوز ەلى، ءوز جەرىندە جازىقسىز باندى اتانىپ، 1928 جىلى دۇرىلدەگەن دەر شاعىندا گپۋ-دىڭ وعىنان مەرت بول­عان ەسىل ءانشى امانعالي دا سول ءبىر زاپىران قۇسىپ جۇرگەن قاتەرلى كۇندەردە نارىن قۇمىنىڭ ىقتاسىندى بۇيرات­تارىن پانالاپ، وزىمەن نيەتتەس جان­داردىڭ ءدام-تۇزىن تاتىپ، كوڭىلى كو­تەرىلىپ، سول قاس-قاعىم ساتتىك تىنىش­تىقتا ءوزىنىڭ جيىرما بەس جاستاعى كەزىن بىلايشا ەسكە الاتىنى بار: مەن ءوزىم كىشكەنتايدان قارا اتاندىم، قارىبىن تاني الماي شالا اتاندىم. كەلگەندە جيىرما بەسكە پاڭ كوتەرىپ، سەبەكتەن امانعالي باندى اتاندىم. اتىراۋدىڭ ءبىر كيەلى جەرى – جىلوي. جىلوي توپىراعىندا ەجەلدەن كەلە جات­قان «جىلوي» ءانىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار. ( ءان زەرتتەۋگە قا­تىسى جوق بىرەۋلەر وسى ءاندى سەگىز سەرىگە جاپسىرىپ ءجۇر. بۇل قاتە!) «جىلوي» ءانى وسى اتىراۋ توپىراعىندا تۋعان «اق­بوبەك»، «بوس­مو­يىن»، «گۇلجانسارى»، «ءامىر­حان» سەكىلدى باتىستىڭ ءان-مەك­تە­بىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن شىققان ەسكى اندەر. جىلويدا اداي رۋىنىڭ ىشىندە شە­گەن دەگەن (تو­بىش بۇتاعىنان تا­راي­دى) اتادا باقتىباي ەسىمدى ءار ءسوزى ال­تىن­داي جالتىلداعان ءبىر العىر ويلى، اقيىق ءانشى بولعان. وسى باقتىباي كەزىندە وزىمەن زامانداس ەشبىر انشىگە دەس بەرمەگەن. جاس شاماسى مۇ­حيتپەن شامالاس دەسەدى. ونىڭ ويىل جاعاسىنداعى كوك­جار جارمەڭكەسىندە، ورىنبور، استراحان با­زارلارىنداعى دۋ­ماندى جيىنداردا شىر­قاعان ساتتەرى ەل اراسىندا سەل-سەل جىر. باقتىبايدىڭ وسى «جىلويىن» سول­قىل­داتا سوزىپ، كەربەز قايىرىپ، جا­نىڭدى راحاتقا باتىراتىن ءبىر ءانشى – ماڭ­عىستاۋ ەلىنىڭ بۇگىنگى سەرىسى كۇرىش تاسبولاتوۆ. بۇل ءانشىنى سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان اۋا الماتىدا كەزىكتىرىپ، ماڭعىستاۋدىڭ ايگىلى جەتى قاي­قىسىنىڭ سەرىلىك اندەرىن تىڭداپ، ونى قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىنا» جازىپ، دوسات سياقتى ۇمىتىلعان كەربەز انشىلەردىڭ باعىن اشىپ ەدىك. 1996 جىلدىڭ مامىر ايىندا كۇرىش ەكەۋمىز اتىراۋدا ءبىراز كۇن دامدەس بوپ، سەيىل قۇردىق. سول جولى تاعى ءبىر ەسكەرۋسىز قالعان اندەردى قايتا تىرىلتتىك. سونىڭ ءبىرى – باقتىبايدىڭ وسى «جىلويى» ەدى. وسىنداي ساۋلەلى ءاننىڭ ءبىرىن 1995 جىل­دىڭ قاڭتار ايىنىڭ جيىرماسىنشى جۇلدىزىندا كوكشەتاۋلىق قارت ءانشى جانالى قاليەۆتان جازدىم. ول – ۇكىلى ىبىرايدىڭ «يت جاستىق» دەپ اتالاتىن ءانى. بۇل ءان جونىندە جانالى اقساقال: «مەنىڭ بايالى دەگەن ءىنىمنىڭ قىزىن لەنينگراد اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا تۇرا­تىن قۇدام نىعىمەتجان كارىباەۆتىڭ با­لاسى الىپ وتىر. قۇدامىز. ول دا قاريا. كەزىندە مۇعالىم بوپ ىستەگەن. ەسكىلىكتى اڭگىمەگە زەرەك ادام. ۇكىلى ىبىرايدىڭ «يت جاستىق»، «ءومىر» اتتى ۇمىتىلعان، جو­عالعان اندەرىن بىلەدى. وسى ەكى ءاندى سول كىسىدەن 1994 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ 29 جۇلدىزىندا ءوز ۇيىندە ءبىر اڭگىمە ءۇس­تىندە ۇيرەندىم» دەدى. ۇكىلى ىبىراي جيىرماسىنشى جىل­داردىڭ اياق كەزىندە تاعدىرى تالكەككە ءتۇسىپ، كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەڭ سەنىمسىز ادا­مى بوپ، «حالىق جاۋى» اتانىپ، اۋەلى ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ، كەيىن ول ون جىل تۇرمەگە وتىرۋعا وزگەرتىلىپ، ايدالىپ بارا جاتادى. جولشىباي سول توڭىرەكتەگى قاراۋىلدىڭ ءبىر اۋىلىنا قونىپ وتىرىپ، كەشەگى ءبىر تاڭدى تاڭعا ۇرىپ، جاس سۇ­لۋدىڭ بال سىلەكەيىن جۇتىپ، گاككۋلەتكەن ءومىرىنىڭ جارقىن ساتتەرىن كوز الدىنان جايناتا ءبىر وتكىزەدى: شىركىن-اي، جىگىتتىگىم-جەل سەكىلدى، كارىلىك-ءتۇن، جىگىتتىگىم- كۇن سەكىلدى. قوناقتاپ ءبىر ءتۇن قونىپ وتە شىعار، ءبارى دە كورگەن بەينەت-سەل سەكىلدى. جاس جىگىت جايناپ تۇرعان كۇنمەنەن تەڭ، كۇن دە ءبىر بىلمەگەنگە تۇنمەنەن تەڭ. ون بەس پەن جيىرما بەستىڭ اراسىندا، بولماي ما، جىگىت ادام جىنمەنەن تەڭ! ۇكىلى ىبىراي وسىلايشا جەر-كوككە سىيماي بۇلعاقتاعان جيىرما بەستەگى كەزىن ءوڭ مەن تۇستەي كورىپ، ونىڭ قادىرىنە ەشتەڭەنى تەڭگەرمەيدى. جاس انشىلەر بۇل ءاندى بىلە بەرمەيدى. ەسكىلىكتى انشىلەر دە ازايىپ بارادى. سولاردىڭ ىشىندە ەسىندە ساقتادى دەگەندەرىنىڭ ءوزى ونى كەز كەلگەن جەردە ايتسا كانە. زەيىندى بىرەۋلەرى «و، شىركىن، ءوزىن-ءوزى تاسىعان سۋعا تاستاپ جىبەرەتىن ەسسىز، كوزسىز جيىرما بەس ەمەس پە؟! ونى كەشەگى ىبەكەمشە جەلپىنتىپ، جەل­پىلدەتپەسەك ءسانى كەلە مە، ءتايىرى؟!» دەپ دومبىرانى بەبەۋلەتە قاعىپ الەككە تۇسەتىنى بار. ۇكىلى ىبىرايدىڭ جا­سىن­داي جارقىلداعان وت مىنەزى وسى ءبىر شال­قۋىن­دا دا سۋىنا قويماپتى. قىزۋى قو­لامتاداي مازداعان ءبىر «جيىرما بەس» وسى. ۇكىلى ىبىرايدىڭ ەكىنشى ءبىر «جي­ىر­ما بەسى» ءبىرجان سال مەن جەتىرۋ شاما نۇر ۇلى، جارىلعاپبەردى…ولاردىڭ قۋات­تى لەبىن الىپ قالعان قالي بايجانوۆشا شالقىتاتىن قايرات باي­بوسىنوۆتىڭ ورىن­داۋىندا جەلپىنىستى تەرمە، ول «پا، شىركىن!» دەگىزىپ، ەسىڭ­دى الادى. ۇكىلى ىبىرايدىڭ «جيىرما بەسىن» كوكشەنىڭ كونە كوزدەرى «ىبەكەمنىڭ ءوزى­مەن بىرگە كەتتى عوي» دەسىپ، كۇرسىنەتىن-ءدى. ال، بۇل تەرمە دە ولمەپتى. مەن 2000 جىلى «راحات» تەلەكانالىندا «سال-سە­رىلەر» اتتى باعدارلامانى جۇرگىزە باس­تا­دىم. سول جۇمىستىڭ كەزەكتى ءبىر ساتىندە ۇكىلى ىبىرايدىڭ اندەرىن ءۇش بولىمگە توپتاپ ەفيردەن بەردىك. سول اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە قايرات بايبوسىنوۆ ويدا-جوقتا ۇكىلى ىبىرايدىڭ «جيىرما بەسىن» جارق ەتكىزگەنى. مەنىڭ قۋانىشىمدا شەك بول­مادى. ەفيردەگى اڭگىمە ۇستىندە قايرات: «سوناۋ ءبىر جىلدارى «گۇلدەر» انسام­بلى­نىڭ العاشقى گاسترولىمەن كوكشەتاۋ قا­لاسىندا كونتسەرت بەردىك. جاس انسامبل­دىڭ سول ءبىر قىزىقتى كونتسەرتىنىڭ ءۇزىلىسى كەزىندە ماعان مۇسا اسايىنوۆ ەسىمدى اقىن ءارى ءانشى كىسى جولىعىپ: «قايرات، قالقام، ۇكىلى ىبىراي اتاڭنىڭ اندەرىنىڭ با­عىنا سەندەي تاماشا ءانشىنى بەرگەن ەكەن، بۇل ءتاڭىر. سول ايتىپ جۇرگەن «شال­قىما»، «التىباسار»، «گاككۋلەرىڭنىڭ» قا­تارىنا ىبەكەمنىڭ «جيىرما بەس» اتتى تەرمەسىن قوس، ەندى. قاعاز-قالامىڭدى ال دا، جاز. ءانى بىلاي…» دەپ، باس-اياعى ءتورت-بەس مينۋتتىڭ ىشىندە وسى تەرمەنى اي­تىپ بەرگەنى. ءان بىردەن كوكەيىمە قون­دى. مۇسا اقساقالدىڭ وزىنە قوسىلىپ، ەكى رەت قايتالاپ ايتىپ ەم، ول كىسىنىڭ تول­قىعانى سونداي، كوزى جاساۋراپ، ءۇنسىز عانا ماقۇلداپ، باس يزەدى. كوكشەتاۋدان قايت­قانشا مەن وسى «جيىرما بەستى» ىشتەي ايتۋمەن بولدىم. ال ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە كوكشەتاۋعا تاعى دا كونتسەرتتىك ساپارمەن كەلگەنىمدە مۇسا اقساقالدىڭ دۇنيە سالعانىن ەستىدىم»، دەدى. ءيا، سول جولى قايرات بايبوسىنوۆ مۇسا اسايى­نوۆپەن جۇزدەسپەسە، ۇكىلى ىبىرايدىڭ بۇل ءانى دە كوكشەلىك قاريالار ايتقانداي، «ىبەكەمنىڭ وزىمەن بىرگە كەتكەن» ءانى بوپ، ونى ەشكىم ىزدەمەس تە ەدى. ءومىرلى اندەر وسىلاي جاساي بەرەدى ەكەن. جەتىسۋ ەلىندە اڭساۋلى ساعىنىشپەن «اتتەڭ، دۇنيە!» دەگىزەتىن ءبىر «جيىرما بەس»: وي، توبا، شاپانىم بار، شاپانىم بار، ەتەگى ەلۋ ءبىر كەز، كەۋدەسى تار. بۇرىنعى ءوتىپ كەتكەن جيىرما بەس، سول جاسقا ءوتىپ كەتكەن بولامىز زار. ار جاعى الماتىنىڭ مويىل تالدى، جيىلىپ قىز-كەلىنشەك ويىن سالدى. ويلاساق جيىرما بەس ەستەن كەتپەس، قايىرىلىپ قارشىعاداي مويىن تال­دى، – دەپ قانشا ۇزدىكسەڭ دە قايتىپ كەلمەس سول ءبىر قيماس شاقتى ءتاتتى ليريزممەن ەسكە سالادى. سابا تۇبىندە قالعان سارقىتتاي الۋان سىرلى وسىنداي «جيىرما بەستەردىڭ» ءبا­رىنەن ءبىتىمى، جاراتىلىسى بولەك ءۇش ءتۇرلى «جيىرما بەس» ارقا اندەرىنىڭ ەڭ شى­رايلى ءىنجۋ-مارجانى دەرلىك ءبىر قۇدى­رەتتى دۇنيە. وسى ۇشەۋىنە كۇللى «جيىر­ما بەس» تەڭ كەلە المايدى. قازاق ءانىنىڭ بار قادىر- قاسيەتىن وزگە كومپوزيتورلاردان الدەقايدا بيىك ورەدە تەرەڭ تول­عاي­تىن ەۆگەني برۋسيلوۆسكي «قىز جىبەك» وپەراسىن جازاردا ءان كوريفەيلەرىنىڭ ءبار-ءبارىن مۇقيات تىڭداپ، ءار كەيىپكەردىڭ تا­بيعاتىنا ساي كەلەتىن اندەردى اسا بىلىكتىلىكپەن بايقاپ-بايقاپ تاڭداپ العان. تالاي انشىلەردەن ەستىگەن «جيىرما بەس­تەر­دىڭ» ءبىر جالىنى لاۋلاعان جارقىن ءتۇرىن كىمنەن جازعاندىعىن ءوزىنىڭ «ءدۇيىم ءدۇل­دۇلدەر» اتتى مەمۋارلىق كىتابىندا: «جان­داربەكوۆ (قۇرمانبەكتى ايتىپ وتىر) بەكەجان رولىنە ارنالعان اندەرىنىڭ ءبارىن نەگىزىنەن العاندا ىرىكتەپ قويدىم، دەپ بىردەن سەندىردى. ءبىز رەپەتيتسيا كلاسىنا كەلدىك. قۇرمانبەك ماعان «جيىرما بەس»، «سارىمويىن»… اندەرىن بەردى» دەپ كەلتىرەدى. مىنە، «جيىرما بەستىڭ» وپەراعا كىرگەن ءتۇرى بەكەجاننىڭ وتە اسەرلى ءانى بوپ ءبىرىنشى اكتىدەن-اق سپەكتاكلدى بىردەن جايناتىپ جىبەرەدى. ءسىز دالا رىتسارى بەكەجانعا شەكسپيردىڭ پەترۋچچيوسىنا تاڭعالعانداي قىزىعا قارايسىز. بەكەجان دا تولەگەن سياقتى ماحاب­باتتىڭ ەركەبۇلانى. دالانىڭ سەرىسى. جىبەك ءۇشىن كوڭىلىندە ەش الاڭى جوق اڭعال باتىر بەكەجان وپەرانىڭ سول ءبىرىنشى اكتىسىندە جىبەك پەن ونىڭ جەڭگەسى باتسايى، قۇربىسى ءدۇريا وتىرعان سىرلىبايدىڭ اق ورداسىنا باسا-كوكتەپ كىرىپ كەلەدى دە: ەر ارمانى – جىبەك، تۇعىرىڭدا تۇلەپ، تۇلەۋمەنەن جۇدەپ، وتىرمىسىڭ، توتىم؟! – دەپ اپاي­توس كوكىرەگى زورعا ءيىلىپ، زور­دىڭ كۇ­شىمەن ءوزىن-ءوزى سىندىرىپ، بيا­زى تىلەك بىلدىرەدى. بەكەجاننىڭ كوكەيىندە نە بار ەكەنىن الىستان اڭدايتىن قازىمىر ويلى بات­سايى ونىمەن شارتپا-شۇرت ءسوز قاعىس­تى­رىپ، ونىسىن سىيقىرلى كۇلكىگە جەڭ­دى­رىپ، ناز قىلىقپەن ۇستاسا كەتەدى. بەكەجان ءوزىنىڭ پاڭدىعىنا باسىپ، كەكىرەكتەپ، ءۋاج­گە توقتامايدى. ورلەپ، وكىرەڭدەي ءتۇ­سەدى. باتسايى مەن بەكەجاننىڭ وسى شار­پىسۋىنان وت شىعىپ كەتە مە دەپ سەسكەنگەن جىبەك كوزىنەن شۋاق تاراتىپ، بەكە­جاندى ءزىلسىز ازىلگە شاقىرادى. «بەكەجان، كوكىرەك بارىن ەستۋشى ەك، كۇش كورسەت­كە­نىڭە ءجون بولسىن؟» دەيدى. بەكەجاننىڭ ءرولىن تۇڭعىش رەت وپەرادا ويناعان قۇرمانبەك جانداربەكوۆ «جي­ىرما بەستىڭ» وتتى اۋەزىن قالاي-قا­لاي جارقىلداتتى دەسەڭىزشى! بۇل ۇكىلى ىبىراي ارقىلى قۇدايبەرگەن مەن يسا كوكىرەگىنە قونىپ، ودان امىرەگە، ماناربەككە اۋىسقان ءان. كەلە-كەلە بۇل «جي­ىرما بەس» «قىز جىبەك» وپەراسىنا جۇ­تىلعان كۇيى جەكە دەربەس ءۇنىن شىعارماي زىم-زيا جوعالدى. ونىڭ ءوز ءسوزى قانداي ەدى، ول دا ەشكىمنىڭ قاپەرىنە كەلگەن ەمەس. ەشكىم ىزدەمەدى دە. توركىنى جوق، قالىڭ­سىز ۇزاتىلعان قىزداي بوپ وپەراعا ءتا­ۋەلدى قالپىندا كوڭىلدەن تاسا قالا بەردى. ونىڭ كەرەمەتتىگىن جوعارىدا اتى اتالعان انشىلەر عانا ءبىلدى. «ءا، شىركىن، وسى ءبىر «جيىرما بەس-اي!» دەگەن ءسوزدى و دۇنيەگە وزدەرىمەن بىرگە ولار دا الا كەتتى. ال، ونىڭ ەسەسىنە زاتاەۆيچشە ايت­قاندا، وزىنە-ءوزى يە بولا الماي شا­شى­لىپ-توگىلىپ، الاسۇرا بۇرقىلداپ شىرقاي­تىن قالي بايجانوۆ بۇل «جيىرما بەسپەن» ءتۇبى ءبىر، توركىندەس بوپ قۇبىلاتىن وزگەشە مىنەزدى «جيىرما بەسپەن» ەسىڭدى الادى. قاليدىڭ «جيىرما بەسى» قازاق­تىڭ انشىلىك تابيعاتىنداعى تەڭدەسى جوق ءبىر عاجاپ قۇبىلىس. ونىڭ قۇپياسىن ەكى­نىڭ ءبىرى زەردەلەپ بىلە بەرمەيدى. ول جۇم­باقتىڭ سىرى – قاليدىڭ بويىنداعى ءان­شىلىك قابىلەتكە قوسا كومپوزيتورلىق دا­رىننىڭ بارلىعى. سول سەبەپتى ول كەز كەلگەن انگە جانىنان الىپ جان بەرەدى. قا­نىنان الىپ قان قۇيادى. وتتاي ىستىق قۇش­تارلىق، قۇمارلىق سەزىمى لاپىلداپ، جالىنداپ جاتادى. سونىڭ ءبىر مىسالى – ەرەيمەندە قانجىعالى ەلىنىڭ ىشىندە ءومىر سۇرگەن جەتىرۋ شاما نۇر ۇلى دەگەن كىسى. (سوناۋ جاۋگەرشىلىك زاماندا بوگەن­باي باتىردىڭ ەكى قارىنداسى اقتوبە جەرىن جايلاعان جەتىرۋ ەلىنىڭ ەكى جىگىتىنە تۇرمىسقا شىققان. ءبىر كۇندەرى قال­ماق­تار­مەن سوعىستا الگى ەكى جىگىت مەرت بول­عان. كەيىن بوگەنباي باتىر جەسىر قالعان ەكى قارىنداسىن بالا-شاعاسىمەن شۇبىر­تىپ، ەرەيمەنگە الىپ كەلگەن. ولار نا­عاشى جۇرتىنىڭ ورتاسىندا ەشكىمنەن قاققى كورمەي ەمىن-ەركىن ءوسىپ-جەتىلىپ، وزدەرىنىڭ جەتىرۋ ەكەنىن ۇمىتپاعان. ەل وسى تۇقىمنان شىققان اتاقتى كومپوزيتور شامانى «جەتىرۋ شاما» دەپ اتاپ كەتكەن). ءانشىنىڭ: كۇن باتار كەشكە جاقىن تاۋدان اسىپ، شاپاقتاپ قىزىل اراي نۇرىن شاشىپ. اقشام مەن نامازدىگەر اراسىندا، اھ ۇرىپ قوسىلادى ەكى عاشىق، – دەپ لاقىلداتا شىرقاعاندا ونى ايتام دەۋ­شىلەردىڭ ءبارى بۇل انگە جولامايتىنداي بوپ قاتتى سەسكەنگەن. ول راس. كەزىندە شامانىڭ اسقاق ءۇندى شاكىرتى جارىلعاپبەردى «شاماڭ كەلسە «شاماعا» باس دەپ كەز كەلگەن ءانشىنىڭ ىر­قىنا كونە بەرمەيتىن وسى ءبىر قيىن اننەن ءدايىم ساقتاندىرىپ وتىرعان. ءوز ءمۇم­كىن­دىگىن بىلگەن سىپا انشىلەر بۇل ءان­گە تيىسپەگەن دە. ال، ءوز شاماسىنا قا­را­ماي تىراشتانعان كەي ءانشى وسى ءبىر كۇر­دەلى ءاننىڭ سىنىن بۇزىپ، بەرەكەسىن كەتىرگەن. ءبىزدىڭ زامانعا جەتكەن نەبىر ءدۇلدۇل انشىلەردىڭ ىشىندە «شامانىڭ ءانىن» قا­لي بايجانوۆتاي ەشقايسىسى ايتا العان جوق. ءار انگە تاپ وسىلاي ەشكىمگە ۇق­ساماي­تىن ءوز ورنەگىن سالعان قالي ءزىل­عارانىڭ «جيىرما بەسىن» مۇلدە باسقا «ءان» قىپ شىعارعان. بيىككە سىلتەسە قول جەت­پەيتىن شىرقاۋ. كەربەز كەرىلتىپ، ۇزاتا سالسا بىتپەيتىن شەكسىزدىك. بۋىرقانا تول­عانسا تەرەڭگە تارتقان ءتۇپسىز تۇڭعيىق! قالي بايجانوۆ سيرەك ءبىتىمدى جارا­تى­لىس سىيى. ول ءوز ءۇنىنىڭ ادام قيالى جەتپەيتىن قيامەت قۇپياسىمەن «جي­ىرما بەس­تىڭ» وزىنە عانا ءتان جاڭاشا ءبىر نۇس­قاسىن جاسادى. مەن قاليدىڭ وسى «جي­ىر­ما بەسىن» ءانشى قايرات باي­بوسىنوۆقا بەرىپ، ونى ءبىراز ىج­دا­عات­پەن قاداعالاپ، شىداممەن تىڭداپ ءجۇر­دىم. باسقا بىردە-ءبىر ءانشى قاپەرىمە كەلگەن جوق، كوزىمە دە كورىنبەدى. اقىرى بۇل ءاننىڭ ەندىگى يەسى قايرات باي­بو­سىنوۆ ەكەنىنە نىق سەنىپ توقتادىم. ول بۇل ءاندى كۇندەي كۇركىرەگەن جويقىن داۋىسىمەن جەرىنە جەتكىزە كەڭ تولعادى. قاليدىڭ اھىلاعان نازىك يىرىمدەرىن ءدال باسىپ، شەرتىسىن دە شاشاۋ شى­عارماي، سول ۋىتتى قالپىندا ۇزاتا قايى­رىپ، ءار ءسوزدى كۇڭىرەنتىپ، تۇپتەن قوز­عاي­دى. تىڭداعان جاندى تەرەڭ ويعا با­تىرادى. ءبىز ءسوز ەتكەن «جيىرما بەستىڭ» سوڭعى ەكى ءتۇرىنىڭ («قىز جىبەك» وپەراسىنداعى بەكەجان ايتاتىن «جيىرما بەس» پەن قالي بايجانوۆتىڭ «جيىرما بەسى») قاينار كوزى – بارلىق «جي­ىرما بەستەر­دىڭ» تورەسى، سۇلتانى دەرلىك نۇسقا – اتاقتى ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ شا­رىق­تاتا كەرىلتەتىن «جي­ىرما بەستە»! وسى نۇسقاعا بۇلبۇل اۋەزدى بيبىگۇل تولە­گە­نوۆا دا ەرەكشە بەرىلدى. مەن بۇعان تاڭعالىپ، ونشا كە­لى­سىڭ­كىرەمەي، ءبيبى­گۇل­دەن: «بۇل جىگىتتەر اي­تاتىن ءان ەمەس پە، بيەكە؟» دەپ سۇرا­عانىمدا، نەبىر كلاس­سي­كالىق ءان­دەردىڭ جۇلدىزىن بيىكتەتكەن ءان شەبەرى: «وي، بۇل وتە سۇلۋ ءان عوي. سۇ­لۋلىققا ادام عاشىق بولماي ما؟!» دەپ ءوزىن-ءوزى قور­عاشتاپ، ونى راديوعا سىرشىل سەزىممەن مولدىرەتە جازدىرىپ ەدى. بىردە مەن بۇگىنگى قازاق تەنورلارى­نىڭ ۇلى ۇستازى، ءوزى دە بيىك ءۇندى تاماشا تەنور، پروفەسسور بەكەن جىلىسباەۆپەن سىرلاسىپ وتىرىپ: «وسى «جيىرما بەس­تىڭ» دياپازون اياسىن يتاليان وپەرا­لا­رىن­داعى، اتاپ ايتقاندا ۆەردي مەن ءپۋچچينيدىڭ ەڭ اسقاق شىرقالاتىن اريا­لارىمەن سالىستىرىپ كورىڭىزشى» دەدىم. سول ساتتە ويلانا قالعان بەكەن جىلىس­باەۆ: «بۇل ساۋالعا جاۋاپ رەتىندە، مى­سالى، ۆەرديدىڭ گەرتسوگىنىڭ ارياسى مەن ءپۋچچينيدىڭ كاۆارادوسسي اريالارىن الساق تا جەتكىلىكتى. ويتكەنى، الەمدىك كلاسسيكالىق وپەرا­لاردىڭ ىشىندە وسىلارعا تەڭ كەلەتىن ەش­قانداي مول پىشىلگەن اريا جوق. ءبىر عا­جابى، دياپازونى جاعىنان بۇلار ءجۇسىپ­بەك ەلەبەكوۆ ورىندايتىن «جيىرما بەستەن» تومەن جاتىر. «جيىرما بەستىڭ» ديا­پازونى وتە كەڭ، قايىرماسىنىڭ ءوزى تەنوردىڭ تەنورى زورعا جەتەتىن سول اريانى مۇلدە ماڭايلاتپايدى دا. قالي بايجانوۆتىڭ نۇسقاسى وزىنشە ءبىر الاپات «جيىرما بەس» ەمەس پە؟ ول الگى شا­مانىڭ ءانى مەن ءبىرجان سالدىڭ «جان­بوتاسىن» ايتقاندا سۇراپىل لەپپەن شا­شىلا توگىلەتىنى سياقتى، ءوز «جيىرما بە­سىنىڭ» ەتەك-جەڭىن جيىپ الۋى قانداي قيامەت. ەۆگەني برۋسيلوۆسكي قازاقتىڭ كەڭ تىنىستى اندەرىنىڭ ون، ون ەكى شاقى­رىمنان ەستىلەتىنىن (…امىرە قاشاۋ­باەۆتىڭ ءانى اينالا توڭىرەكتەگى ون شا­قىرىمداي جەرگە جەتىپ جاتۋشى ەدى. ە.گ. برۋسيلوۆسكي. «ءدۇيىم دۇلدۇلدەر»، ال­ماتى، «انا ءتىلى»، 1995 جىل) تاڭعالا ايتقاندا، وسى «جيىرما بەس» سەكىلدى جەر مەن كوكتىڭ اراسىندا قالقيتىن اندەردىڭ جاراتىلىسىنا ءتانتى بولىپ ايتتى عوي» دەدى دە، سول تولقي سويلەگەن كۇيى «جيىرما بەستىڭ» وسى ءتۇرىن ءوزىنىڭ بيىك داۋىسىمەن قۇلشىنا شالقىتتى. كۇللى «جيىرما بەستىڭ» ءتاڭىرىسى – بۇل «جيىرما بەستىڭ» يەسى – زىلعارا باي­توقا ۇلى (1761-1856 ) (كەي دەرەكتە ول – قاراتوقين) ەكەنىن ۇلان-بايتاق سارى­ارقا، ونىڭ ىشىندە ومبى، قىزىلجار مەن كوكشەتاۋ، اقمولا ەلى جاقسى بىلەدى. بۇل ءان ءبىرجان سالداردىڭ دۋىلداعان جاستىق شاعىندا ابدەن شىڭدالىپ، داۋىرلەگەن ءان. سوندىقتان، قازاقتىڭ باي فول­كلو­رىن مول قامتىپ، جەتە مەڭگەرىپ، ونىڭ تۇڭعيىق سىرلارىنان قات-قات تاريح جي­عان مۇحتار اۋەزوۆ وسى ءاندى زىلعارانىڭ «جيىرما بەسى» دەۋى تەگىن ەمەس ەكەنىن تاعى دا ەسكە سالايىن. عۇلاما جازۋشى بۇل ءاندى تۇرمىس-سالت جىرىنداعى جوق­تاۋعا دا اپارىپ قوسادى. سونداي-اق، زاتاەۆيچ تە جازا باسپاي «جيىرما بەستىڭ» اۆتورى زىلعارا ەكەندىگىن: جۇيرىكتە بولمايد كورىك سىنالماعان، باق تايسا ەرگە داۋلەت قۇرالماعان. مەڭزەگەن اسقار تاۋعا ەسىل كوڭىل، ءدۇنيادا ەش نارسەدەن تىنا الماعان. احا- حا-حاۋ، اي، اي، جالعان، جيىرما بەس قايتا اينالىپ، كەلمەس ساعان-اي!، دەپ ايتىپ كەلىپ، تۇسىنىك سوزىندە بۇل كەرەمەت ءاندى: «اۆتوروم ەتوي پەسني، يمەيۋششي منوگو ۆاريانتوۆ، ياۆلياەتسيا اكىن (پوەت) ي پەۆەتس زيلگارا كاراتوكين، جيۆشي ۆ سەرەدينە ح1ح ۆەكا. ەتو شيروكايا ي پەچالنايا پەسنيا، وچەن ليۋبيمايا ي پوپۋليارنايا نە ۆ ودنوي تولكو سەميپالاتينسكوي گۋبەرني، پو سو­دەرجانيۋ سۆوەمۋ موجەت بىت وپرەدەلەنا كاك سوكرۋشەنيە و توم، چتو «نە ۆەرنەتسيا ك تەبە تۆوي 25-لەتني ۆوزروست!» (ا.ۆ. زاتاەۆيچ. «قازاق حال­قى­نىڭ مىڭ ءانى») دەپ، ونى شالقىتا بەينەلەپ، انىق كورسەتەدى. قازاق انىنەن مول حاباردار باسقا ءبىلىمپازدار بۇل ءاندى ەش بۇلتاقسىز زىلعاراعا تەليدى. كوكشەتاۋدا زىلعا­رانىڭ «جيىرما بەسىن» قارت ءانشى بايسەيىت بايبوسىنوۆ پەن ءانشى-جۋرناليست كارىم يلياسوۆتىڭ اۋ­زىنان مىنا قال­پىندا قاعازعا ءتۇسىردىم: ءۇش جۇزگە اتىم شىققان زىلعارا ەدىم، ولەڭ سوزگە جاسىمنان ءدىلمار ەدىم. باياعى «جيىرما بەسىم» قايتا كەلسە، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن بىلعار ەدىم. قاراعاي ءتۇتىنى اششى جاقتىم ارشا، ۇستىمە ءدۇريا بەشپەنت كيدىم پارشا. ءۇش جۇزگە اتىم شىققان زىلعارا ەدىم، وتىرمىن وت باسىندا بالالارشا. زىلعارا بي اتاندىم جۇيرىگىمنەن، كارىلىك كەلىپ قالدى-اۋ بۇيىرىمنەن. ىشىندە اتىعايدىڭ زىلعارا ەدىم، قۇنان قۋىپ شىعاردى-اۋ ۇيىرىمنەن. قىزىلجار مەن كوكشەتاۋدا، بۋراباي مەن سىرىمبەتتە، تالشىقتا ءزىل­عارانىڭ وسى ءسوزى كەڭ تاراعان. كەي جەردە ولەڭنىڭ ءبىرىنشى شۋماعى: ءۇش جۇزگە اتىم شىققان زىلعارا ەدىم، الماعان اتا ءتىلىن ءبىر بالا ەدىم، –دەپ تە باستالادى ەكەن. زىلعارا – اتى اڭىزعا اينالعان ءىرى تۇلعا! ول اتىعاي رۋىنىڭ قۇدايبەرلى بۇتاعى انداعۇلعا جاتادى. زىلعارانىڭ اكەسى – بايتوقا. بايتوقانىڭ ءىنىسى – قاراتوقا. بايتوقادان – زىلعارا، شوپان ەسىمدى ەكى ۇل تۋعان. زىلعارانىڭ ءبىرىنشى ايەلىنەن – مۇسا، شۇكەي، ۋسا، ايۋ، وسى ءتورت ۇل. سوڭعى ەكەۋىنەن ۇرپاق جوق. ەكىنشى ايەلىنەن – تۇرلىبەك، الىبەك. ءالى­بەك اكەسى سەكىلدى جۇلدىزدى، بەدەلدى، باتىر اتانعان ەكەن. بايلىعى مەن داۋلەتى وزىمەن دارەجەلەس دويلەرمەن مارتەبە سالىستىرىپ، يىق تەڭەستىرىپ، باسىنان ءسوز اسىرماعان. الىبەكتىڭ وسى ىرىلىگىن بىلگەن اقان سەرى جىلقىشى دەگەن ارۋاقتى كىسىنىڭ اسىندا العاش رەت قۇلاگەرىن جارىسقا قوساردا، وعان قۇر­مەتپەن باس ءيىپ كەلىپ، سول بايگەگە وكىل اكە رەتىندە باستاپ بارۋدى ءوتىنىپ، با­تاسىن العان. سول استا قۇلاگەر ءباي­گەدەن كەلىپ، اتاعى ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنا جا­يىلىپ اتى شىققان. وسىعان ماسات­تانعان الىبەك اقان سەرىنى ءوز اۋىلىندا بىرنەشە كۇن قوناق ەتىپ، اندەرىن اۋە­لەتە شىرقاتىپ، ءدايىم ءوزى ءمىنىپ جۇرە­تىن قارابەدەۋىن، قاراتورعاي دەيتىن ءبۇر­كىتىن، قارا مىلتىعىن سىيلايدى. ءالى­بەك مىنەز-قۇلقى جاعىنان اكەسى ءزىل­عاراعا اينىماي تارتقان. زىلعارا ءوز ولەڭىندە: «الماعان اتا ءتىلىن ءبىر بالا ەدىم» دەيدى. الىبەكتە دە سونداي ءدو­ڭ­ايبات، قىرسىق مىنەز بولعان كورىنەدى. ايتقانىنان قايتپايتىن الىبەككە تارىنعان زىلعارا: قۇداي-اۋ، و، زىلعارا، «ورىس پا» دەپ مەنىڭ تەگىم، جامان تۋعان بالادا، ءاي، كەتتى-اۋ كەگىم. سوڭىرادا «زدراستي» دەپ ايتتىم دەسەڭ، شىڭعىستىڭ ەستيسىڭ بە، ماقتاۋ ءسوزىن؟ – دەپتى. زىلعارا – شەشەن، اقىن، ءانشى، سەرىلىگى دە بار، باق-داۋلەتى ءبىر باسىنا جەتەرلىك ادام. 1826 جىلى دۋانباسى بولعان مانساپ يەسى. كەزىندە ىلعي ىرىلەرمەن جا­عىسقان جان-جاقتى كىسى. سونىڭ ءبىرى – ەل تۇتقاسى ەسەنەي ونىڭ عاينيجامال دەيتىن اپاسىنا ۇيلەنگەن. ول دۇنيەدەن قايتقان سوڭ ونىڭ ءسىڭلىسى قانىكەيگە قوسىلعان. زىلعارانىڭ ءبىر سۇيەنگەن ادا­مى – باعىس اتىعايدىڭ شونجارى – توق­تامىس ناعاشىسى. وسى كىسىنىڭ قول­دا­ۋىمەن شامالى ۋاقىت دۋانباسىلىق قىزمەتتى اتقارعان. ال، زىلعارانىڭ مۇ­سا دەگەن ۇلى ءىرى شىعىپ، شىڭعىس ءتو­رەدەن سوڭ اعا سۇلتان بوپ سايلانعان. ءزىل­عارا اتىعاي ىشىندە وزىمەن اتالاس قۇ­رىمشى ءبيدى ارقا تۇتقان. كەرەيدە – ىرساي،تابەي، تىلەن، ەسەنەيگە توقتاعان. اسىرەسە، جوق جەردەن ءجون تاۋىپ، ءوزىن ءدايىم قولداپ وتىراتىن تىلەندى «كىلتىم» دەپ داتكە قۋات ەتكەن. قاراۋىلدا –كەمەل، بوگەنباي بي، ۋاقپاي، ەلەنبايلار قولداعان. زىلعارانىڭ ءزاۋزاتى كۇنى ءبۇ­گىنگە دەيىن سول باياعى اتا داڭقىن ماق­تانىش ەتەدى. ول ورىس تىلىندە دە جور­عالاپ، ەركىن سويلەگەن دەسەدى. ءال­بەت­تە، ەل باسقارىپ، بيلىككە ارالاسقان ادامنىڭ جان-جاقتى قابىلەتى بولۋى زاڭدى دا. ول زىلعاراداي كەمەڭگەرگە جا­راسىمدى دا. نەگىزىندە بار بولعان سوڭ، بار-جوققا قاراماي دۇنيەنى قالاۋىنشا شايقاپ باققان سول زىلعارا ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگىن: ءوزىم باي، ءوزىم باتىر زىلعارا ەدىم، الماعان اتا ءتىلىن ءبىر بالا ەدىم. حالقىمنىڭ قانىن جاۋعا سورعىزباعان، ايتقانىن اقسۇيەكتىڭ بولعىزباعان. ارعىندا مەنەن وتكەن كىم بار ەدىڭ؟ ءۇش جۇزگە اتىم ءمالىم زىلعارا ەدىم، جاسىمنان سوزگە شەبەر ءدىلمار ەدىم. جيىرما بەسىم كەشەگى قايتا ورالسا، ارعىننىڭ اش-ارىعىن جينار ەدىم، – دەپ ايتىپ كەتكەن-ءدى. بۇل شۋماقتار قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق عىلىمي كى­تاپ­حاناسىنداعى سيرەك قوردا ساقتال­عان. (573-بۋما، 1-ءشى، 3-ءشى داپتەرلەر.) شىركىن، جاستىق شاقتىڭ گاۋھارداي جارقىلداعان «جيىرما بەسى»! ونى جىر­­لاعان قايران زىلعارا! كەشەگى ءبىر كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ تەرىس سايا­سا­تىنىڭ كا­رىنە ۇشىراپ، ەل اۋزىنان جي­نالعان ولەڭ-جىرلارى ارحيۆتە ءشىري جازداپ، قىن تۇبىندە جات­قان الماس قى­لىشتاي جال­تىل­داپ، سوڭعى جىل­­داردا عا­نا «جۇلدىز» جۋرنا­لى­نىڭ بە­تىندە جا­رىق كورە باس­تاعان ءزىل­عا­رانىڭ جىر­­لارى… ءبىر عانا «جيىرما بەسى» قا­زاقتىڭ ءان­شى­لىك بول­­مى­سى­نىڭ رۋ­حىن كو­­تە­رەتىن كلاس­سيكالىق مۇرا! يليا جاقانوۆ.
سوڭعى جاڭالىقتار

شىڭعىستاۋدىڭ شاكىرى

ادەبيەت • كەشە

جانى ىزگى جۋرناليست

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار