سايلاۋ مەن ويناۋ

نەمەسە سايلاۋمەن ويناۋ ايتارىمدى باستاماس بۇرىن, ەڭ ءبىرىنشى مىنانى ەسكەرتە كەتكىم كەلەدى: «پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ويداعى­نىڭ ويىنى, قىرداعىنىڭ قىزىعى ەمەس». پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ول – ەرتەڭىم دەگەن ەلدىڭ قالاۋىنا, تىرەگىم دەگەن جەردىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن, اسقارى بولار اعاسى مەن جالعاسى بولار ءىنى ۇمىتىنە وت جاعا الاتىن, قيىندىقتى سىناق دەپ, قۋانىشتى باق دەپ باعالاي بىلەتىن ەردىڭ ەرىن, ازاماتتىڭ ازاماتىن تاڭداۋ بارىسى. مايقى بي بابامىز «ۋا, قازاق حالقىم, ەلدىڭ ىشىنەن رۋىن ىزدەمەيىك, ۇلىسىن ىزدەيىك, ۇلى ادامدار كەز كەلگەن حالىقتىڭ ماڭدايىنا بىتە بەرمەيدى, اتامىزدى ىزدەمەيىك, اق جولدى, اق باتامىزدى ىزدەيىك», دەگەن ەكەن. سول سەكىلدى قولىما قالام الۋىما قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, اتاقتى كومپوزيتور اعامىز ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «ارزاندا­ماي­ىق­شى, اعايىن» («ەگەمەن قا­زاق­ستان», 25 اقپان) دەپ اتالاتىن سالماقتى دا ساليقالى, پاراساتقا  تولى ماقالاسى دا تۇرتكى بولدى. ەندى وسى ورايدا جوعارىدا اتالعان ماقالاعا قوسىمشا ءوزىمىز تارا­پى­مىزدان دا وي ايتساق دەپ ەدىك. بابالار وسيەتى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن دە ماڭىزى زور. سوندىقتان تاۋەلسىزدىگىمىز ارقاسىندا بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىگىمىزدى باعالاپ, سول جەتىستىك ارقىلى العان اسقار­لارىمىزعا قۋانا بىلسەك, قۇت ۇستىنە قۇت, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. قازىرگى بولىپ جاتقان ساي­لاۋال­دى ۇدەرىستەرىنە قاراپ, مىنا سايلاۋ كەيبىرەۋلەر ءۇشىن «جوقتان بار جاساۋ» ەمەس, «دايىن اسقا تىك قا­سىق­تىڭ» كەبىنىن كيگەندەردىڭ, «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەگەن سترا­تەگيانى ۇستانعانداردىڭ جا­رى­سى ءتارىزدى. ءتىپتى سايلاۋ تۋرالى زاڭنىڭ تالاپتارىن ورەسكەل بۇزىپ, ءوز كانديداتۋراسىن ۇسىنۋ با­رى­سىن­دا جەكە باسىنا قاتىستى تا­لاپتاردى قويۋدان دا تايسالمادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنىڭ بايى­بىن باپتاپ, سويىلىن ساپتاۋ ءۇشىن اڭگىمەنى بۇگىننەن ەمەس, ارىدەن باستاعانىمىز دۇرىس بولار. كەڭەس وداعى ىدىراپ, 70 جىل ءوز امىرلىگىن جۇرگىزگەن الىپ يمپەريانىڭ كۇشى قۇلدىراعان شاقتا, قاعىنعاننىڭ قاناتىنا, سۇعىنعاننىڭ تۇمسىعىنا جەم بولماي, جەرىنىڭ استى بايلى­عىمەن, ۇستىندەگى حالقى جايلى­لى­عىمەن تانىلعان, الاتاۋدان باستاپ ارقا اسقان, التايدان اتىراۋعا دەيىنگى سوزىلا جاتقان اتا-بابا مۇرا­سىنا يە بولىپ قالدىق. الايدا ءبىر اياعىمىز جىراۋدا, ءبىر اياعىمىز قۇلاۋعا شاق جاعدايدا قالدىق. بىراق ءبىز ءبارىن دە جەڭىپ شىق­تىق. سەبەبى, ءبىز العان باعىتىمىز­دان اي­نى­مايتىن, بەرگەن سەرتىمىزدەن تاي­قى­مايتىن, وتكەنىن ەلەپ, بۇگىنىن با­عالاپ, كەلەرىن بولجاي بىلەتىن ەلمىز. ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيتىنىن, تورتەۋ تۇگەل بولماي, توبەدەگى كەلمەيتىنىن دالەلدەپ بەرگەن ەل بولدىق. ءبىز دوستىعىمىز بەن تاتۋلىعىمىز جاراسقان, بەرەكە-بىرلىگىمىز ساقتال­عان, تاۋەلسىزدىك تورا­بىن­داعى ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەن­دەگەن, الەم ەلدەرىمەن تەرەزەمىز تە­ڭەسكەن, ەلەۋلى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ۇمتىلعان – ەگەمەن ەلگە اينالدىق. وسىنىڭ ارقاسىندا بىزگە ازيا عانا ەمەس, ەۋروپا ءوز ءتورىن ۇسىندى. ءبىز جاس تا بولسا باس بولىپ, تمد, شىۇ, ەۋرازەق, اوسشك, ەقىۇ سىندى ۇيىمدارعا جەتەكشىلىك ەتتىك. ەندى يكۇ-عا باسشىلىق جا­سا­ماق­پىز. بۇگىندە الەم نازارى قا­زاقستانعا, ەۋرازيا كىندىگى اتالعان  ارمان قالا – استاناعا اۋدى. «قوناق كەلسە قۇت كەلەر» دەگەن ساليقالى ءسوزى بار كيەلى حالىقتىڭ ەلورداسى – استانا جاڭارۋ مەن جاھاندانۋدىڭ ورداسى بولىپ وتىر. استانادا الەمنىڭ بۇرىن-سوڭدى باستارى بىرىكپەگەن الەمدىك ءداس­تۇرلى ءدىن باسشىلارىنىڭ ءبىر ەمەس, ءۇش كەزدەسۋى ءوتتى. الەمدەگى مەديا قاۋىمداستىقتىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن كۇللى دۇنيەنىڭ جۋرناليستەرى باس قالانىڭ تورىندەگى مىنبەگە جينالدى. 11 جىلدان بەرى وتپە­گەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءمۇ­شە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ رەسمي باسقوسۋىن وتكىزدى. تاعىسىن تاعى. مۇنىڭ ءبارى اۋىزبىرشىلىكتىڭ, ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ وتىرعان ەلدىڭ ارقاسى. سونىمەن, مىنە, سايلاۋ تا­عاي­ىن­دالدى. سايلاۋالدى ناۋقانى قىزۋ باستالدى دا كەتتى. الايدا بۇل بارلىعى ءۇشىن ەمەس سياقتى. سەبەبى, اشەيىندە بيلىكتى, ەلدە ىستەلىپ جاتقان يگى ىستەردى سىناۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن ءبىزدىڭ كەيبىر ساياسي پارتيالار, كولىنە كەلىپ سۋ ءىشىپ, قايتا كەتكەن ەلىكتەي, ءبىر كورىنىپ جوق بولدى. ياعني, سايلاۋعا قاتىسۋدان باس تارتتى. سايلاۋ – بۇل ساياسي دودا عانا ەمەس, ەل ەرتەڭى ءۇشىن كۇرەس. سون­دىقتان ولاردىڭ «ولاي ىستەۋ كەرەك, بۇلاي ىستەۋ كەرەك», دەپ الىستان اتقىلاعانشا, سايلاۋعا كەلىپ يىق تىرەستىرە وتىرىپ, وسى دوداعا قا­تىس­قانى دۇرىس شەشىم بولار ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭىنىڭ 10-بابىنا سايكەس ساياسي پارتيانى مەملەكەتتiك تiركەۋ ءۇشiن ونىڭ قۇ­را­مىندا پارتيانىڭ بارلىق وب­لىستارداعى, رەسپۋبليكالىق ماڭى­زى بار قالا مەن استاناداعى ارقاي­سى­سىندا كەمiندە 600 پارتيا ءمۇ­شەسi بار قۇرىلىمدىق ءبولiم­شە­لە­رiنiڭ (فيليالدارى مەن وكiلدiك­تەرi­نiڭ) اتىنان وكiلدiك ەتەتiن كەم دەگەندە 40 مىڭ پارتيا مۇشەسi بو­لۋ­عا تيiس. ياعني, ەلدەگى تىركەلگەن ءار پارتيانىڭ كەمى 40 مىڭ مۇشەسى بار. ولار ول پارتياعا مۇشەلىككە كىرگەن كەزدە سول پارتيانىڭ باعدار­لاماسىنا, كەلەشەگىنە سەنىپ, سول پارتيا ارقىلى مەملەكەت ءىسىن باس­قارۋعا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرەدى. سوندا مىنا ساياسي دودادان باس تارتىپ وتىرعان ساياسي پارتيالار ءوز سايلاۋشىلارى مەن قولداۋشى­لا­رى­نىڭ الدىندا نە دەپ اقتالماق؟ «سەزىكتى ءبىرىنشى سەكىرەدىنىڭ» كەيپىنە كىرىپ, ناۋقان باستالماي ودان باس تارتىپ جاتقاندارىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ الدە ەرتەڭگى «جەڭىلگەننىڭ جەلەۋى كوپتىڭ» كەبىن كيمەۋدىڭ الدىن الۋى ما ەكەن؟ ءيا, ارينە, كونستيتۋتسيامىزعا سايكەس اركىمنىڭ دە سايلاۋعا جانە سايلانۋعا قۇقىعى بار. الايدا اتا زاڭىمىزعا سايكەس ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ ءوز قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارىن جۇزەگە اسىرۋى باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىقتارىن بۇزباۋى, كونستي­تۋ­تسيالىق قۇرىلىس پەن قوعامدىق يماندىلىققا نۇقسان كەلتىرمەۋى ءتيىس ەمەس پە؟ سونداي-اق رەسپۋب­لي­كانىڭ ازاماتى ءوزىنىڭ ازامات­تى­عىنا وراي قانشالىقتى قۇقىقتارعا يە بولسا, سونىمەن قاتار مىندەتتەر دە اتقارادى عوي. ولاي بولسا, قازىرگى سايلاۋ ناۋقانىندا ۇسىنىل­عان كەيبىر كانديداتتاردىڭ قو­عام­دىق ما­ڭىزى بار بۇل ءما­سەلەگە بەي-جاي, جاۋاپ­تى­لىقپەن ەمەس, ءجاي عانا جا­سان­دىلىقپەن قاراۋىن قالاي ءتۇ­سىنۋگە بولادى؟ قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى كونس­تي­تۋتسيا­سى­نىڭ 40-بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سى پرەزيدەنتى – مەم­لەكەتتىڭ باسشىسى, مەم­لەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى سايا­سا­تىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارىن ايقىن­دايتىن, ەل ىشىندە جانە حالىق­ارالىق قاتى­ناس­تار­­دا قا­زاقستاننىڭ اتى­نان وكىلدىك ەتەتىن ەڭ جو­عارعى لاۋازىمدى تۇل­عا. جالپى ايتقاندا, «ەلىن ەرىنەن تانيسىڭ» دەگەن قاعيدا بۇل. ياعني, پرەزيدەنتتىڭ ساۋاتتى­لى­عىنا, ساياساتكەرلىگىنە, ىسكەرلىگىنە, كەرەك دەسەڭىز جۇرگەن ءجۇرىسى مەن تۇرعان تۇرىسىنا قاراپ, باسقا ەل ءبىزدىڭ ەلدىڭ كىم ەكەنىن ءبىلۋى كەرەك. ال بۇگىن بىزدە نە بولىپ جاتىر؟ مەنىڭشە, ءبىزدىڭ كەيبىر ازاماتتار سايلاۋدى ەرىككەننىڭ ەرمەگىمەن شاتاستىرىپ العان سىڭايلى. سون­دىق­تان مەن قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كاندي­دات­تارعا قويىلاتىن تالاپتى وزگەرتۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس جاساعان بولار ەدىم. ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭنىڭ 54-بابىنا سايكەس پرەزيدەنت بولىپ سايلانۋ ءۇشiن ازامات كونستيتۋتسيانىڭ 41-با­بىنىڭ 2-تارماعىندا بەلگiلەنگەن تالاپتار­دى قاناعاتتاندىرۋعا, سون­داي-اق كونستيتۋتسيانىڭ 33-بابى­نىڭ 2 جانە 3-تارماقتارىنا جانە وسى كونس­تي­تۋ­تسيالىق زاڭعا سايكەس بەلسەندi سايلاۋ قۇقىعىنا يە بولۋعا تيiس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تي­تۋ­تسيا­سىنىڭ 41-بابىنىڭ 2-تار­ما­عىنا سايكەس رەسپۋبليكا پرەزي­دەنتi بولىپ تۋمىسىنان رەسپۋبليكا ازاماتى بولىپ تابىلاتىن قى­رىق جاسقا تولعان, مەملەكەتتiك تiلدi ەركiن مەڭگەرگەن ءارi قازاق­ستان­دا سوڭعى ون بەس جىل بويى تۇ­راتىن رەسپۋبليكا ازاماتى سايلانا الادى. بۇل تالاپتارعا نەگىزىنەن بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعىنا يە كەز كەلگەن ازامات جاۋاپ بەرە الادى. الايدا ەل پرەزيدەنتى بولىپ كەز كەلگەن ازامات بولا المايدى. وسى تۇرعىدان العاندا پرەزيدەنت بو­لۋ­عا ۇمىتكەر ادامنىڭ قوعامدىق بەينەسىنە دە قوسىمشا تالاپتار قويۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ماسەلەن, ول ادام بۇل قوعامدا كىم؟ ەلىنە, قوعامىنا قانداي ەڭبەك ءسىڭىردى؟ ساياسي ارەنا­داعى بەدەلى قانداي؟ مەملەكەتتىك بيلىككە قانشالىقتى قاتىستىلىعى بار دەگەن قوسىمشا تالاپتار. ارينە, كونستيتۋتسيانىڭ 14-با­بى­نا سايكەس زاڭ مەن سوت الدىندا جۇرتتىڭ ءبارi تەڭ. تەگiنە, الەۋ­مەتتiك, لاۋازىمدىق جانە مۇلiكتiك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسiلiنە, ۇلتىنا, تiلiنە, دiنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرiنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە جاعداياتتار بويىنشا ەشكiمدi ەشقانداي كەمسiتۋگە بولمايدى. الايدا ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان تالاپتار كەمسىتۋ ەمەس, قوسىمشا تالاپتار بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, قارا­پاي­ىم اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىز­مەتكە كىرۋگە ۇمىتكەرلەرگە تيىسىنشە بىلىكتىلىك تالاپتارى: كاسىبي بىلىكتىلىگى, ەڭبەك ءوتىلى, ءبىلىم جانە تاعى باسقا دا قوسىمشا تالاپتار قويى­لا­دى. ولاي بولسا, نەلىكتەن مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى لاۋازىمدى تۇلعاسىنا ءۇمىت­كەرلەرگە اتقاراتىن لاۋازىمىنا ءساي­كەس تيىسىنشە تالاپتار بەلگىلەمەسكە؟ ال زاڭمەن بەلگىلەنگەن تالاپ­تار­دى بۇزعان ازاماتتارعا جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن دە ۇمىت­پا­عا­نىمىز ءجون. سول كەزدە ءبىز بۇگىندە كەيبىر ازامات­تاردىڭ سەبەبىنەن قو­عام­دا ورىن الىپ وتىرعان قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە سايلاۋعا جاۋاپكەرشىلىكسىز, نەمقۇرايلى قاراۋ فاكتىلەرىن جويعان بولار ەدىك. بەرىك بەكجانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.