ازىرلىك جۇمىستارى جان-جاقتى جۇرگىزىلۋدە

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى ب.س.مەلدەشوۆپەن اڭگىمە – باقىت سارسەنباي ۇلى, سايلاۋ ناۋقانىن ءتيىستى قۇجاتتار­مەن قامتاماسىز ەتۋ بارىسى قالاي؟ – ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى 2011 جىلعى 3 ساۋىرگە تاعايىن­دالعان كەزەكتەن تىس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋى تۋرالى سايلاۋ قۇجات­تا­رى­نىڭ نىساندارىن ءوزىنىڭ 4 اقپانداعى قاۋلىسىمەن بەلگىلەدى. بۇل قاۋلىمەن داۋىس بەرۋ بيۋللەتەنىنىڭ, سايلاۋ­شىلار ءتىزىمىنىڭ, كانديدات­تار­دى قولداپ قول قويۋ پا­راقتارىنىڭ, تاعى دا باسقا بىرقاتار قۇجاتتاردىڭ نى­ساندارى بەكىتىلدى. قۇجات­تاما­لىق قامتاماسىز ەتۋ جالپى سايلاۋ ناۋقانىن ۇي­ىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, ءبىز ءاردايىم وعان كوپ كوڭىل بولەمىز جانە قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ نىسا­نىن مۇقيات انىقتاۋعا, دەر كەزىندە ازىرلەۋگە ۇمتىلامىز. – ۇمىتكەرلەردىڭ ەل كونس­­تي­تۋتسياسى مەن «سايلاۋ تۋرالى» زاڭ­عا سايكەستىگى انىق­تالدى. ەندى كانديداتتاردى تىركەۋ قالاي جۇرگىزىلەدى؟ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كون­ستيتۋتسياسى مەن «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرا­لى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭدا قويى­­لا­تىن تالاپتارعا سايكەس دەپ انىق­تالعان ۇمىتكەرلەر ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە تىركەلۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالاردى ات­قا­رۋى قاجەت. بىرىنشىدەن, اۋماق­تىق سايلاۋ كوميسسيالارىندا سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارىن تىركەۋى جانە سولار ارقىلى استانا, الماتى قالالارى مەن كەم دەگەندە توعىز وبلىستان بارلىق سايلاۋشىلار­دىڭ كەم دەگەندە 1 پايىزىنىڭ داۋىسىن جيناۋى (91 010 راستال­عان قول), ەكىنشىدەن, ورتالىق ساي­لاۋ كوميسسياسىنىڭ ەسەپ شو­تىنا زاڭمەن بەلگىلەنگەن ەڭ ءتو­مەنگى جالاقىنىڭ 50 ەسەلەنگەن ءمول­شەرىندە سايلاۋ جارناسىن اۋدارۋى (799 950 تەڭگە), ءۇشىن­شىدەن, ءوزىنىڭ جانە جۇبايىنىڭ 2011 جىلعى 1 اقپانعا مۇلكى مەن كىرىسى تۋرالى دەكلاراتسيانى تۇر­عىلىقتى جەرى بويىنشا سالىق ورگاندارىنا تاپسىرۋى قاجەت. ال ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى كان­ديداتتى تىركەۋ تۋرالى ماسەلەنى, ول زاڭمەن كوزدەلگەن بارلىق قۇ­جاتتاردى تاپسىرعان سوڭ, ءوزىنىڭ وتىرىسىندا قاراپ, ءتيىستى قاۋلى قابىلدايدى. – ول قانداي قۇجاتتار؟ – سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭنىڭ 56-بابى 5 جانە 6 تارماقتارىنا سايكەس, تىركەۋدەن ءوتۋى ءۇشىن ۇمىتكەر سايلاۋشى­لار­دان قولداپ جينالعان قولداردىڭ راستىعىن دالەلدەيتىن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتتاما­سىن, ومىرباياندىق دەرەكتەرىن, ءوزى­نىڭ جانە جۇبايىنىڭ مۇلكى مەن كىرىسى تۋرالى قۇجاتتى سالىق ورگاندارىنا تاپسىرعانى ءجونىن­دە انىقتامانى, سايلاۋ جارناسىن اۋدارعانىن كۋالاندىراتىن قۇ­جات­تى تاپسىرۋى ءتيىس. سونداي-اق قوعامدىق بىرلەستىك اتىنان ۇسىنىلعان ۇمىتكەرلەر جو­عارىدا اتالعان قۇجاتتارمەن قوسا, ءوزىن ۇسىنعان قوعامدىق بىرلەستىك وتىرىسى حاتتاماسىنىڭ شەشىمى مەن اتالعان قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەلگەندىگى جونىندەگى قو­سىمشانىڭ كوشىرمەسىن جانە ءوزى­نىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تۇسە­تىن­دىگى جونىندە ءوتىنىش تاپسىرۋى قاجەت. ال ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان ءۇمىت­كەرلەر ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىككە ءتۇ­سۋ­گە بەل بايلاعانى جونىندە جەكە ءوتىنىش تاپسىرۋى ءتيىس. – پرەزيدەنتتىككە كانديدات­تىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادام­دا­رى قالاي تىركەلەدى؟ – جوعارىدا ايتىلعانداي, پرە­زيدەنتتىككە كانديداتقا راس­تالعان 91 مىڭ 10 قول قاجەت. قول جي­ناۋدى كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى جۇرگىزەدى. ولار اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيا­سىندا تىركەلۋى كەرەك. ول ءۇشىن سەنىم بىلدىرىلگەن ادامنىڭ تەگى, اتى مەن اكەسىنىڭ اتى-ءجونى كورسەتىل­گەن ءتىزىمدى, سونداي-اق سەنىم بىلدىرىلگەن ادامنىڭ بۇعان كەلىسكەنى تۋرالى وتىنىشتەرى ءتيىستى اۋماق­تىق سايلاۋ كوميسسياسىنا تاپسى­رىلۋى ءتيىس. سايلاۋ كوميسسياسى سەنىم بىلدىرىلگەن ادامنىڭ ارقاي­سىسىنا كۋالىك بەرەدى. زاڭ تالاپ­تارى بويىنشا, كانديداتتىڭ ءار­بىر ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيا­سى­نا ءۇش ادامعا دەيىن سەنىم بىلدىرىلگەن وكىلىن تىركەۋگە قۇقىعى بار. ال ەلىمىزدە 9 مىڭنان استام سايلاۋ ۋچاسكەسى بار ەكەنىن ەسكەرسەك, ءار كانديداتتىڭ 27 مىڭنان استام سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى بولۋى مۇمكىن. ونى كانديدات­تاردىڭ وزدەرى بەلگىلەۋى ءتيىس. – كانديداتتى قولداپ قوي­ىلعان قولداردىڭ راستىعى قا­لاي تەكسەرىلەدى؟ – كانديداتتى قولداپ قول قوي­ىلعان پاراقتار اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا تاپسىرىلادى. اۋماقتىق كوميسسيا ءتيىستى مەكەمەلەرمەن, اتاپ ايتساق, تولقۇجات قىزمەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قول قويىلعان پاراقتارداعى سايلاۋ­شى­لار قولدارىنىڭ راستىعىن تەك­سەرۋدەن وتكىزەدى. وسى جەردە ايتا كەتەتىنى, بۇل كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولعان­دىق­تان, ونى وتكىزۋ مەرزىمى ەكى اي دەپ بەلگىلەنىپ وتىر. سوعان بايلا­نىستى ورتسايلاۋكومنىڭ قاۋلى­سى­مەن قول قويۋ پاراقتارىن تەكسەرۋ مەرزىمىن ون كۇننەن بەس كۇن­گە دەيىن قىسقارتتىق. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە ەكى ادام تىركەلدى. بۇل كانديداتتاردىڭ تاپ­سىرعان قۇجاتتارى ەل كونستي­تۋ­تسياسى مەن «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭ تالاپتارىنا تولىق سايكەس كەلدى. – ەستۋىمىزشە, پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا كەلەتىن بايقاۋشىلار قاتارى كوپ سەكىلدى. – بۇرىنعى وتكىزىلگەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋلار كەزىندە حالىق­ارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قىزى­عۋ­شىلىعى جوعارى بولعان. بيىل­عى جىلى دا سولاي بولاتىن سى­ڭاي­لى. بۇگىننىڭ وزىندە بىرقاتار ءىرى حالىقارالىق ۇيىمدار, سونىڭ ىشىندە ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرو­سى سايلاۋدى بايقاۋعا قاتىساتىن نيەت­تەرىنىڭ بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ وتىر. شەت مەملەكەتتەر مەن حا­لىقارالىق ۇيىمداردان كەلەتىن بايقاۋشىلار رەسمي تىركەلەدى جانە ولارعا سايلاۋ بارىسىن باي­قاۋعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كۋالىك بەرىلەدى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ونىڭ دا ۇلگىسىن بەكىتتى. ال قازاقستاندىق بايقاۋ­شى­لاردىڭ ءتىزىمىن ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر سايلاۋ كوميسسيالارىنا تاپسىرۋى قاجەت. ولارعا كۋالىك بەرىلمەيدى. پارتيالار مەن قو­عامدىق بىرلەستىكتەر باسشىلارى­نىڭ ءمور باسىپ بەرگەن حاتى بوي­ىنشا, جەكە كۋالىكتەرىن كورسەتە وتىرىپ, بايقاۋشى رەتىندە قاتى­سۋلارىنا بولادى. سونداي-اق وتاندىق باق وكىلدەرىنىڭ قولىن­دا رەداكتسيا باسشىلارىنىڭ حات جۇزىندەگى تاپسىرماسى بولۋى ءتيىس. – بۇرىنعى ناۋقانداردا سايلاۋدى ۇيىمداس­تى­رۋشى­لار­عا, سايلاۋشىلارعا جادىناما جىبەرىلۋشى ەدى. – قازىر ورتالىق سايلاۋ كو­ميس­سياسى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كو­ميسسيا­لارى مۇشەلەرىنە سايلاۋ ۋچاسكەلەرى اشىلعان كۇننەن باستاپ, سايلاۋ قورىتىندىسى شىعا­رىل­عانعا دەيىنگى ارالىقتا نە ىستەۋ كەرەكتىگى جونىندە جادىناما دايىنداپ جا­تىر. وندا ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميس­سيالارى مۇشەلەرى­نىڭ قىزمەتى مەن مىندەتى, بارلىعى كورسەتىلەدى. مۇن­­داي جادىناما, سونداي-اق اۋماق­­تىق سايلاۋ كو­ميس­سيالارى­نىڭ مۇشەلەرى ءۇشىن دە, شەتەلدىك بايقاۋشىلار ءۇشىن دە ازىرلەندى. ال سايلاۋشىلاردى حاباردار ەتۋگە كەلەتىن بولساق, بارلىق ۋچاس­كەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى ورنالاسقان ءۇي-جايلاردا سايلاۋ­شى­لارعا ارنالعان اقپاراتتار جانە كانديداتتاردىڭ ءومىربايانى سۋرەتىمەن بىرگە ىلىنەدى. بۇعان قوسا بارلىق ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىندا جەكە جانە زاڭ­دى تۇلعالاردان تۇسەتىن وتىنىشتەر مەن ارىز-شاعىمداردى تىركەيتىن جۋرنال بولادى. ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى ساي­لاۋشىلاردىڭ ساۋالدارىنا ءوز قۇزىرەتى شەگىندە جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, ارنايى بەكىتىلگەن مەديا-جوسپار بويىنشا ءبىز ەلەكتوراتتى ناۋقاننىڭ بارى­سى, داۋىس بەرۋ كۇنى مەن ۋاقىتى تۋرالى كۇندەلىكتى حاباردار ەتىپ وتىرامىز, ەلەكتروندى بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جۇمىلدىرۋ بەينە-جانە اۋديوروليكتەرى كورسەتىلۋدە. ياعني, حالىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا, داۋىس بەرۋ تارتىبىنە بايلانىستى ماعلۇ­ماتتى ءارتۇرلى اقپارات كوزدەرىنەن الىپ وتىراتىن بولادى. – تىزىمدە بار كەيبىر ساي­لاۋ­شى­لار سايلاۋ كۇنى جاقىن­دا­عاندا ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە جول ءجۇرىپ كەتۋى مۇمكىن عوي. – ونداي جاعداي ءجيى كەزدەسەدى. سوندىقتان ىسساپارعا جۇرەتىن نەمەسە باسقا جاعدايلارمەن جول جۇرەتىن سايلاۋشىنىڭ ءوز ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنان ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگىن الۋىنا بو­لا­دى. بۇل كۋالىك وعان بارعان جەرىندەگى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە داۋىس بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول ءۇشىن سايلاۋشى ءوزىنىڭ ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسياسىنا ءوتىنىش جازۋى كەرەك. ال ءوتىنىش كەمىندە داۋىس بەرەتىن كۇننەن 16 كۇن بۇرىن باستاپ, 2 ءساۋىر كۇنگى ساعات 18.00-گە دەيىن قابىلدانادى. – باقىت سارسەنباي ۇلى, ساي­لاۋ­شىلاردىڭ ءبىر قالادا تۇرسا دا, ونداعى وزگە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بارىپ, داۋىس بەرۋىنە بولا ما؟ – مۇنداي جاعدايدا سايلاۋ­شىعا ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگى بەرىلمەيدى. ويتكەنى, ونىڭ ءبىر ەلدى مەكەندە تۇرىپ, سول جەردەگى باسقا سايلاۋ ۋچاسكەسىندە داۋىس بەرۋ مۇمكىندىگى جوق. – ساياسي پارتيالار مەن قو­عامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىل­دەرى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ جۇ­مى­سىمەن تانىسا الا ما؟ بۇ­عان قان­­داي مۇمكىندىكتەر تۋ­عىزىلعان؟ – سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىندا وكىلى جوق ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە ءوز وكىلدەرىن سايلاۋ كوميسسياسىنا جىبەرۋگە قۇقىلى. مۇنداي وكىل­دەردىڭ سايلاۋدى دايارلاۋ مەن وتكىزۋ كەزەڭىنە كەڭەسشى داۋىسپەن ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ وتى­رىستارىنا قاتىسۋ قۇقىعى زاڭ­مەن كوزدەلگەن. وكىنىشكە قاراي, پارتيالاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانا بەرمەيدى, اسىرەسە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى دەڭگەيىندە. جاقىندا ءبىز وتكىزگەن رەس­پۋبليكالىق سەمينار-كەڭەستە ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر وكىلدەرى بۇل ماسەلەنى كوتەردى. بۇعان قاتىستى ايتارىم, ەگەر ولاردىڭ وكىلدەرى كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ قاتارىندا جوق بولسا, وندا ءتيىستى حات جازۋ ارقىلى قاتىسا الادى. ولار سايلاۋ كو­ميسسيالارى وتىرىستارىندا قا­رال­عان ماسەلەلەر بويىنشا داۋىس بەرمەيدى, قالعان بارلىق ۇدەرىس­تەرگە قاتىسۋىنا بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.