الاش اسپانىنداعى جارىق جۇلدىزداردىڭ ءبىرى ساكەن سەيفۋللين تۋرالى اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ: «ولىمگە جان ەكەنسىڭ قيا المايتىن, ولەڭنىڭ قۇشاعىنا سيا المايتىن. «قازاعىڭ قانە؟» – دەسە, «مىنەكي!» – دەپ, كورسەتسە جەر جۇزىنە ۇيالمايتىن», – دەگەن ەدى.
سول ارداقتى ازاماتتىڭ وققا بايلانعان كۇنىنە وراي ەلورداداعى ساكەن مۇراجايىندا 25 اقپان كۇنى اقىندى ەسكە الۋ داستۇرگە اينالعان. بيىل دا سول يگى ءىس ورىندالدى. العاشقى ءسوزدى مۇراجاي ديرەكتورى, بەلگىلى اقىن نەسىپبەك ايت الىپ, جىر جامپوزى تۋرالى ويىن ورتاعا سالدى, كەي تۇستاردا قىزىل يمپەريانىڭ جىرشىسى دەيتىندەرگە كەلىسپەيتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. سول سەكىلدى كەشتە ساكەن جايلى رىمجان ءماجيتقىزى وي ءوربىتىپ, اقىندى كورگەن ادامداردان جالعىز ءوزى قالعانىن ايتىپ, ونى جەندەتتەردىڭ ۇستاپ كەتكەن ءساتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىندا ەكەنىن جەتكىزدى. مۋزەيدىڭ العاشقى ديرەكتورى روزا اسىلبەكوۆا جانە قايىرجان ماقانوۆ, جازۋشى تابىل ق ۇلىياس, وزگە دە ازاماتتار ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ال باقىتجان توباياقوۆ «كىم اتتى ەكەن اققۋ-قازدى كولدەگى, كىم اتتى ەكەن ساكەن اعا – قىراندى... اقىندى اتقان – ول اققۋدى اتقانى, اققۋدى اتقان – بار كۇناعا باتقانى», – دەپ تەبىرەنسە, ەرعوجا تىلەپبەرديەۆ اقىننىڭ اناسى تۋرالى تولعاۋىن وقىدى.
«ءتىرى بولسام... قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن», – دەپ ءاليحان بوكەيحانوۆ ايتقانداي, قازاق ءۇشىن قىزمەت ەتكەن الاش ارىسى ساكەن سەيفۋللينگە ايىپ تاعىلىپ, كىنالىسىڭ دەگەندە «بار جازام كۇشتىلەرمەن الىسقانىم, جىرتقانىم سورلى جۇرتتىڭ نامىستارى. تەڭدىككە ناشار جۇرتتى جەتكىزۋگە, كوپ جاۋىز ۇلىقتارمەن قارىسقانىم», – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
ساكەن سەيفۋللين – قىزىل يمپەريا بۇكىل بيلىكتى الىپ, ءوز دەگەنىن جاساپ تۇرعاندا قيىننان جول تاۋىپ, حالقى ءۇشىن قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ۇلتىمىزدىڭ ارىس ۇلى. ول 28 جاسىندا ۇكىمەت باسقارىپ, 1938 جىلى 25 اقپاندا بار بولعانى 25 مينوتتە ءىسى قارالىپ, قارعىس اتقان 58-باپ بويىنشا 43 جاسىندا وققا بايلانىپ وپات بولدى.
بىراق كەڭەستىك جۇيە ءوز دەگەنىن جاسايمىن دەپ جانتالاسىپ جاتقاندا ەسەبىن تاۋىپ, حالقىنىڭ وشكەن اتىن جارىققا شىعارىپ «قىرعىز» دەلىنىپ كەلگەن قازاقتى «قازاقتى قازاق دەيىك» دەپ ماقالا جازدى. استاناعا اقمولانىڭ لايىق ەكەنىن ايتىپ, قولىنا بيلىك تيگەندە بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, جاسقانىپ, جالتاقتاماي «قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولسىن, ءىس قاعاز قازاق تىلىندە جۇرگىزىلسىن, ول قازاق اۋداندارى مەن بولىستارىندا 1924 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان شىلدەگە دەيىن جۇزەگە اسسىن. ال 1 ءشىلدەدەن ارى قاراي قازاق پەن ورىس ارالاس وتىرعان جەردىڭ بارلىعىندا دا ءىس قاعازى قازاق تىلىندە جۇرگىزىلسىن», – دەپ قازىر دە ءوز مارەسىنە جەتە الماي كەلە جاتقان قاسيەتتى ءتىلىمىز جايلى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ, دەكرەت شىعارىپ بەرگەنى تاريحتان ءمالىم.
بيىلعى ساكەندى ەسكە الۋ كەشىندەگى ءبىر اتاپ ايتارلىعى, ونىڭ ءتىرى بەينەسىن كورسەتەتىن دەرەكتى ءفيلمنىڭ تابىلۋى ەدى. مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى ك.بەيسەكەەۆا مەن ب.اقباسوۆا ماسكەۋ قالاسىنا ارنايى ساپار شەگىپ, ساكەنگە قاتىستى دەرەكتەر جيناپتى. سول كەزدە كراسنوگورسك قالاسىنداعى كينو-فوتو مۇراعاتىنان تۇركىستان-ءسىبىر تەمىرجولىنىڭ سالىنۋى مەن اشىلۋىنا ارناپ تۇسىرىلگەن 1930 جىلعى بەينەقۇجاتتى كەزدەستىرىپ, زەرتتەپ-زەردەلەگەن تۇستا ەكى ءبولىمنەن تۇراتىن «تۇركىسبتىڭ اشىلۋى» اتتى فيلم كەزدەسە كەتىپتى. ءفيلمدى قاراپ وتىرعاندا, قاس-قاعىم ساتتىك ساكەننىڭ بەينەسى كورىنىس بەرىپتى. بۇل قۇندى بەينەقۇجاتتى سول زاماننىڭ كوپتەگەن قيلى كەزەڭدەرىن ءوزىنىڭ شىعارماسىنا ارقاۋ ەتىپ قالدىرعان بەلگىلى رەجيسسەر-وپەراتور ابرام رووم ءتۇسىرگەن ەكەن.
مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, دىبىسسىز دەرەكتى فيلمدەگى ساكەن بەينەسى كوبىمىزگە ءمالىم سۋرەتتەردەن بولەك. سەبەبى, 1929 جىلى 22 قىركۇيەكتە ول الاش ارداقتىلارىنىڭ قاتارىندا «پارتيالىق تازالاۋدان» (بۇل تازالاۋدىڭ قۇجاتى مۇراجايدا ساقتاۋلى) ءوتىپ, تاشكەنتتەگى قىزمەتىنەن بوساپ, ەلىنە ورالادى. كەيىن ول ءىنىسى ءماجيت ەكەۋى سالت اتپەن الماتىعا جول تارتادى. وسى ساپارىندا ولار تۇركىسىبتىڭ اشىلۋىنا قاتىسقان كورىنەدى. بۇل تۋرالى ءماجيت سەيفۋللين ءوزىنىڭ «قىران ۇشقان ۇيا» اتتى ەستەلىگىندە ارقا مەن الاتاۋ اراسىنداعى ۇزاق جولدا ءبىراز ۋاقىت جۇرگەندەرىن ايتا كەلىپ: «ساكەننىڭ مىنگەنى قامىس قۇلاق, وقتاۋداي جۇمىر تەڭبىل قارا كوك ات, ۇستىندە قىناما بەل, قالىڭ شاپان, باسىندا تۇلكى تۇماق, اياعىندا ساپتاما ەتىك, سىرتى قىرشا, ءىشى قالاشا كيىنگەن» دەپ سۋرەتتەيدى.
ساكەننىڭ بۇعان دەيىن ءبىر عانا وسىنداي كينوداعى بەينەسى بەلگىلى بولسا, مىناۋ وعان ءوزىندىك ءتۇر-تۇلعاسىمەن قوسىلىپ وتىر. بۇدان وزگە ۆ.ي.لەنيندى جەرلەۋ كەزىندەگى تۇلكى تۇماقتى بەينەسى ءماسكەۋ مۇراعاتىندا جاتىر ەكەن. ونى الدىرۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋدا كورىنەدى. ءبىر قاراعاندا, مىنا بەينە ساكەنگە كەلە قويا ما دەيتىندەر تابىلىپ جاتسا, اقىننىڭ 37-ءشى جىلعى ەكى قىرىنان تۇسىرگەن سۋرەتتەگى ۇقساستىقتان ىزدەستىرگەنىمىز ءجون سەكىلدى. بۇل ەكەۋىندە دە ۇلى تۇلعانىڭ قيلى-قيلى ۋاقىتتاعى بەينەلەرى بەرىلىپ وتىر. دەگەنمەن, ەلدىڭ دامۋىنا ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزگەن تۇركىسىبتىڭ اشىلۋ ءساتىندە اقىننىڭ تۇلكى تۇماعىن قولىنا الىپ, «قازاعىم, مىنا قۋانىشىڭ قۇتتى بولسىن!» – دەگەندەي جابىرقاۋ ءجۇزىنىڭ جادىراعان ءساتى بەينەلەنگەن ەكەن. ءاسىرەسە, سۋرەتتەردەگى ماڭدايدىڭ ۇقساستىعى داۋ تۋدىرماسا كەرەك.
«كەڭەستىك بيلىكتى جاقسى كورگەن ەمەسپىن, بىراق مويىندادىم», – دەپ الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحانوۆ ايتقانداي, ءساكەن سەيفۋللين دە كەڭ دالانىڭ تىنىسىن تارىلتىپ, ۋىسىنا ۇستاعان سول كەزەڭنىڭ جاقسىلىعىن دا, تاۋقىمەتىن دە تەڭ تارتقان. سويتە ءجۇرىپ, ارتىنا ۇلگى بولار ۇلى مۇرالار, ۇلاعاتتى ىستەر قالدىرعان. ءبىز سونى ءالى دە بولسا, تەرەڭ زەردەلەپ, شاڭ باسقان ارحيۆتەردى اقتارىپ, كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزسەك, بۇل حالىقتىق ءداستۇردى جاڭعىرتىپ, ساباقتاستىقتى ورىستەتەر ەدى.
سۇلەيمەن مامەت.
