استانا ءسامميتى – الاسارمايتىن بيىك

تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەيدى. تاۋەلسىز قازاق ەلىندە بولعان كەشەگى ۇلى ءدۇبىر – الەم قۇلاق تۇرگەن وقيعا, ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىنىڭ بارشا الەم, سونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا بەرەرى, داڭقى بيىكتەي بەرەرى ءسوزسىز. قاي كەزدە دە وسىناۋ ەۋرو­پالىق ۇيىم تۋرالى اڭگىمە قوزعالا قالسا, ونىڭ سامميتتەرى تۋ­رالى دا ءسوز بولادى. سوندا «استانا ءسامميتى» دەگەن سوزدەر كوز­گە وتتاي باسىلىپ, دۇنيەنىڭ بارلىق تۇپكىرىندە الدان شىعا كەلەدى. قازىرگى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ورتالىعى – ەۋروپا مەملەكەت­تەرىنىڭ قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامى­تۋ­دى ماقسات ەتكەن ۇيىمى قۇ­رىلعاننان بەرگى 40 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا (1975 جىلى قۇرىلعان) ونىڭ ەڭ ۇلكەن فورۋمى – مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى التى-اق رەت وتكەن ەكەن. ال جەتىنشىسىن, سوڭعىسىنىڭ وتكەنىنە 11 جىل بولعاندا قازاقستان وزىنە بۇرىپ اكەلىپ, ازيانىڭ كىندىگىندە ۇيىمداستىرا الدى. ءوزىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ەۋروپا ازياعا كەلىپ, اتباسىن تىرەدى. ارينە, اقىل تاپپاي كەلگەن جوق, الىمدى ۇسىنىس, ورىندى ءۋاج ايتىلعان سوڭ موي­ىن­داپ,    اتتان ءتۇستى. ەلىمىز ءۇشىن, ءتىپتى ادامزات ءۇشىن ءسامميتتىڭ قانداي ماڭىزى بولعانى جونىندە «ەگەمەننىڭ» بەتىندە قازاق وي-ءورىسىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا جۇرگەن  اعالارىمىز بەن اپالارىمىز, سونىمەن بىرگە, حالىقارالىق دارەجەدەگى قازاق­ستان­دىق جانە شەتەلدىك ساياساتكەرلەر  جەرىنە جەتكىزىپ جازدى. ال ءبىز ءسامميتتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن جۋرناليست رەتىندە تەك ءوزىمىز كورگەن جايلار مەن تۇيگەن ويلاردى جازۋدى ماقسات تۇتتىق. قازاق دالاسىندا حالىق با­رىن­شا كوپ جينالاتىن ەجەلگى ۋا­قىتتاعى ۇلى ءدۇبىر – اس بەرۋ بولاتىن.  ولار تۋ­را­لى دەرەكتەر اۋىزدان اۋىز­عا تاراپ, وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتىلماي جەتكەن. بۇلار بارىنشا ىقپالدى بولعان ءىرى تۇلعالارعا نەمەسە ولاردىڭ سونشالىقتى دارەجەگە كوتەرىلگەن ۇرپاعى­نىڭ اتى مەن اتاعىن ودان ءارى كوتەرۋ ءۇشىن  قايتىس بولعان اكەلەرى مەن اتالارىنا ارناپ بەرگەن اس بولاتىن. مۇحتار اۋە­زوۆ «اباي جولىندا» ءبو­جەي اسىنىڭ داڭقىن بى­لاي دەپ قورىتىن­دى­لاي­دى: «بۇل كۇندەردە بار جاي­لاۋ­لاردى كەر­نەگەن جالعىز اڭگىمە – بوجەي اسى تۋرالى. اس بەرگەن ەل, اسقا بارعان ەل جانە ۇيدە قالسا دا, بارعانداردان كوپ اڭگى­مەگە قانعان ەل, – تۇتا­سى­مەن ءبىر جايدى اڭىز ەتەدى. سول لاقاپ ءبىر توبىقتىنىڭ ءىشى ەمەس, الىس-جاقىنداعى, وي مەن قىرداعى قالىڭ رۋلاردىڭ بارشاسىنا دا تاراپ, سەلدەي جايىلىپ كەتىپ جاتىر. ...توبىقتى ورتاسى بۇدان بى­لاي وسى جىلداردا تۋعان با­لا­سىنىڭ جاسىن بوجەيدىڭ اسى­مەن سانايتىن بولادى. اس جىلى تۋ­عان بالا عانا ەمەس, استان بىرەر جىل بۇرىن تۋعان, بىرنەشە جىل كەيىن تۋعاندى دا سول استىڭ «ار جاق-بەر جاعى» دەپ, اسقار بەلدەن باستاعانداي مەجەلەيتىن بولادى. ءبو­جەي اسىنىڭ اتاعى سونداي. ەندى وسى جىل تۇسكەن كەلىن, وسى جىل ولگەن جاس-كارى, وسى جىل­دا بول­عان قۇدالىق, بالا سۇندەتتەۋ, كۇيەۋ كەلۋ دە – بارشاسى دا استىڭ جى­لى­مەن سانالادى. تەك ادام جايى ەمەس, كەيدە كەيىندەپ بارىپ اتاق الاتىن بايگەلەر بولسا, سولار دا بوجەيگە اس بەرگەن جىلى تاي ەدى, قۇنان ەدى, نەمەسە, ىشتەگى ق ۇلىن ەدى دەپ ءسوي­لەنەتىن بولادى. ۇلى ءدۇبىر, ۇلكەن استىڭ وسىن­داي بوپ, ۋاقىت ولشەۋىنە اينالىپ كەتەتىنى انىق. بىرەر بۋىنعا شەيىن ۇمىتىلماستاي ەستە قالاتىنى بار». («اباي جولى», الماتى, 1989 جىل, 206-207-بب). استانا ءسامميتى دە سونداي بولىپ, حالىق ار­­ا­سىن­دا با­رىنشا كەڭ تاراپ, سەلدەي جايىل­دى. ساياساتتان الىستاۋ ادامداردىڭ ءوزى: «اپىر-اۋ, 55 ەلدىڭ باسشىسى كە­لەدى ەكەن, جاقسىلاپ قارسى الىپ, ابىرويمەن وتكىزە الساق جارار ەدى», دەپ بالاسى اتقا شاپقاندا ۇيدە وتىرىپ تاقىمىن قىساتىن اكە-شە­شەدەي ءوز وتباسىلارىندا قوبال­جىپ وتىرعانىن تالاي جەردە كوردىك. ال سامميت كەزىندە تۋعان كەيبىر بۇلدىرشىندەرگە «سامميتحان», «سام­­ميتگۇل» دەگەن سەكىلدى ەسىم­دەر­دىڭ بەرىلگەنى دە سول ۇلى جيىن­عا دەگەن كوڭىلدىڭ الابوتەن­دى­گىنەن بولسا كەرەك. سونىمەن بىرگە, اسىعا توسىپ جۇرگەن شارانا­سى­نىڭ ءومىر جولى ۇلى دۇبىرگە سايكەس كەلگەنىنە بىلدىرىلگەن قو­سىم­شا قۋانىش ەكەنى تاعى انىق. قازاقتىڭ ەجەلگى سالتىمەن ۇلى ءدۇ­بىر, جاقسى ءىس پەرزەنتىمە جۇ­عىس­­­تى بولسىن, دەپ حالىقتىڭ ور­تاق قۋانىشىنا ءۇن قوسىپ تۋعان بالا­سىنا دەگەن كوڭىل-كۇي شاتتى­عىن جاقسى ىرىممەن وسىلاي جال­عاس­تى­رىپ جاتتى حالىق. بولا­شاق­تا: «بۇل بالا استانادا سامميت بولىپ جات­قاندا تۋعان», دەگەن ءسوز دە ءبىر جاعى قۋانىش, ءبىر جاعى ەلى ءۇشىن ماق­تانىش سەزىمىنىڭ كو­تەرىڭ­كى لەبىمەن ايتىلاتىن سوزدەر بولماق. ءسويتىپ, قازاقتىڭ جانە بارلىق ءتۇزۋ نيەتتى قازاقستاندىقتاردىڭ يگى تىلەگىمەن قازاقستان وزىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ءبۇ­كىل­الەم­دىك, الىپ, ساياسي شارانى ابىرويمەن وتكىزە الدى. ەلىمىز ءبىر مەزگىلدە 38 ەلدىڭ مەملەكەت پەن ۇكىمەت باس­شى­لا­رىن, ءبىر ەلدىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتىن, جەتى ەلدىڭ ۇكى­مەت باسشىلارىنىڭ ورىن­باسارىن جانە 14 ەلدىڭ دەلەگاتسيا باس­شى­لارى بولىپ كەلگەن مينيستر­لەرى مەن باسقا دا جوعارى لاۋا­زىمدى ادامدارىن قارسى الىپ, جۇمىس ىستەۋلەرىنە جاقسى جاعداي تۋعىزا الدى جانە ولاردى امان-ەسەن شى­عارىپ سالدى. دەلەگاتسيالاردىڭ ەقىۇ ءمۇ­شە­لەرىنىڭ سانىنان اسىپ كەتكەن سەبەبى, ولاردىڭ قاتارىندا ۇيىمعا ىن­تى­ماقتاستىق جونىندەگى ارىپتەس ەل­دەردىڭ وكىلدەرى مەن حا­لىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ باسشى­لارى بولدى. سامميت باستالار كۇن­نىڭ قارساڭىندا استانا اۋە­جايى جال­پى سانى جەتپىستەن ار­تىق ۇشاق­تى قارسى الدى. كەڭەس وداعى جىلدارىندا دا قا­زاق جەرىندە ەكى ۇلكەن الەمدىك جيىن وتكەن. سونىڭ ءبىرى دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولعان ءتو­رە­گەلدى شارمانوۆ اعامىزدىڭ ءۇل­كەن ەڭبەگىنىڭ ار­قا­سىندا دۇنيە­جۇ­زى­لىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيى­مى­نىڭ (دسۇ) 1978 جىل­عى ال­ماتى­دا وتكىزىلگەن كون­فە­رەن­تسياسى ەدى. قازىر دسۇ تۋرالى بار­لىق ادە­بيە­تتەردە «ادامعا كور­سە­تى­لەتىن ال­عاشقى مەديتسينالىق-سا­ني­تار­لىق كو­مەك تۋرالى الماتى دەك­لاراتسياسى» الدىڭنان جارق ەتىپ شى­عا كەلەدى. ونىڭ ماڭىزىن دا كوپ­تەگەن ەلدەردىڭ بىلىكتى مامان­دارى ءبۇ­گىنگە دەيىن جو­عارى باعا­لاپ, «دەن­ساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلى حا­ر­تياسى» دەپ اتايدى. وسى كونفەرەنتسياعا 146 ەلدەن رەسمي وكىلدەر كەلگەن. بىراق ولار ارناۋلى ۇشاقتارمەن ەمەس, جو­لاۋ­شىلار تاسىمالداۋ رەيستەرىمەن الدىمەن ماسكەۋ مەن تاشكەنت­كە, ودان ءارى الماتىعا جەتكەن. ال قازاقستاندا بولعان ەڭ ال­عاشقى الەمدىك شارا – 1973 جى­لى الماتىدا وتكەن ازيا-افريكا ەلدەرى جازۋشىلارىنىڭ 5-ءشى كونفەرەن­تسيا­سى. اتالعان قۇر­لىق­تاردىڭ 60-تان اس­تام ەلىنەن كەلگەن وكىلدەر شارانى نەگىزگى ۇيىم­داس­تىرۋشى, قازاق­ستان جازۋ­شى­لار ودا­عىنىڭ سول كەزدەگى 1-ءشى حات­شىسى ءانۋار ءالىمجانوۆ باس­تا­عان قازاق­ستان­­­­دىقتارعا ريزا كوڭىل­مەن اتتانعان. بۇل شارالار دا ءوز زامانى ءۇشىن قازاقستاندى الەمگە تانى­تۋ­دا ءوزىن­دىك ۇلەستەرىن قوستى. سون­دىق­تان ولاردىڭ دا ماڭىزىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوعارى باعالايمىز. ال استانا ءسامميتى تمد مەن اي­ماقتىق ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن ەسەپتەمەگەندە, مەملەكەت باسشى­لارى دەڭگەيىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءوت­كەن العاشقى الەمدىك جيىن بولدى. سامميت وتەتىنى تۋرالى شەشىم شىق­قاندا قوبالجىڭقىراپ تا قال­دىق. ويتكەنى, سونشا مەم­لە­كەت­تىڭ باس­شىلارىن ءبىر مەزگىلدە كۇ­تىپ الىپ, جوعارى دەڭگەيدە ور­نا­لاس­تى­رىپ, قىزمەت كورسەتە الا­مىز با؟ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى قا­لاي شەشىلمەك دەگەن تۇرعىداعى ساۋالدار ءجۇ­رەگى وتانىم دەپ سو­عاتىن ءار قازاق­ستاندىقتى تولعان­دىرعانى كۇمان­سىز. ينشاللا, ەلىمىز ءبارىن دە ءوز دەڭ­گەيىندە اتقا­رىپ شىقتى. قالاداعى 150 قوناق ءۇيدىڭ 68-ءى سامميت قوناق­تارىنا تاڭداپ الىنعان ەدى. سولاردا بو­لعان مەيمانداردىڭ بىردە-ءبىرى قو­ناق­ۇي قىزمەتىنە بايلانىستى وك­پە ايتقان جوق. قالاداعى قوعام­دىق, قىز­مەتتىك جانە جەكەمەنشىك كولىك­تەر­دىڭ دە ءجۇرىسى سامميت قو­ناق­تارى جۇرەتىن باعىتتىڭ ىڭ­عايى­نا قاراي وزگەرتىلىپ, ولار­عا اركەز «كوك جا­رىق» جانىپ تۇر­دى. ول ول ما, قالا اكىمى يمان­عالي تاسماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, سامميتكە دا­يىن­دىق با­رى­سىندا قالاداعى بار­لىق كوم­مۋ­نال­دىق اكتيۆتىڭ جاع­دايى­نا تولى­عىمەن تەكسەرىس جۇرگى­زى­لىپتى. مۇ­نىڭ ءوزى قالا بيلىگىنە شا­ھار­دىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشى­لى­عى ءجو­نى­ندە تولىق اقپارات الۋىنا ءمۇم­كىندىك بەرگەن. ناقتى ايتار بول­ساق, سول ۋاقىتتاردا قالانىڭ 9379 جەرتولەسىنە, 9894 شاتىرىنا ءجا­نە 12958 كارىز قۇدىقتارىنا رەۆيزيا جاسالىپ, ولاردىڭ جاعداي­لارى تو­لىق انىقتالىپ, ەسەپكە الىنعان. ارينە, بۇلار سامميتتەگى قاۋىپسىز­دىك­تى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دە جا­سال­دى, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ ءمۇم­كىن­شى­لىكتەرى كورىنىپ, پروبلەمالارى انىقتالدى. ەندى قالا باسشىلىعى كوممۋنالدىق اكتيۆتەردى جەتىلدىرۋ بارىسىندا وسىناۋ دەرەكتەردى باس­شىلىققا الارى ءسوزسىز. سامميت وزگە ماڭىز­دى جاقتارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, قالا تۇرعىندارىنا وسىنداي يگى ىستەرىن قالدىرىپ كەتتى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى بارلىق ۋاقىت­تار­دا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ساق­تا­لۋى­­نا حالىقارالىق كەپىل­دىكتىڭ بەرىلۋىنە قول جەتكىزۋگە باعىت­تال­عانى بەلگىلى. قازىر قازاقستان ءدۇ­نيە ءجۇزىنىڭ 120 ەلىمەن ديپلو­ما­تيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. ولار­مەن ىنتى­ماق­تاستىق پەن ءارىپ­­تەستىك تۋ­رالى 40 كوپجاقتى جانە 700-دەن ار­تىق ەكى­جاق­تى كەلىسىمدەرگە قول قوي­دى. بۇۇ-دان باستاپ الەمدىك يكۇ, ەۋرو­وداق, حۆق, ماگاتە, يۋنيسەف, يۋنەسكو سياقتى بەدەلدى ۇيىم­داردىڭ ءبارى­مەن جاقسى قارىم-قاتىناستا, سون­داي-اق تمد, شىۇ, ۇقشۇ, اوسشك سياقتى ايماقتىق ۇيىمداردىڭ ەڭ بەلسەندى مۇشەلەرى­نىڭ ءبىرى. الەمدەگى بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءبىرى – ەقىۇ-عا توراعا­لى­عىمىزدى تابىستى وتكىزىپ قانا قويماي, 11 جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن ونىڭ ءسامميتىن تاماشا ۇيىمداس­تىرۋمەن قاتار, دەكلاراتسياسىن دا قابىلداتا الدىق. بۇل ەلىمىز ءۇشىن ۇلى جەڭىس بولدى. استانا ءسامميتىنىڭ قورىتىن­دى­سىن تالقىلاعان ايماقتىق ءجا­نە حا­لىقارالىق دەڭگەيدەگى بىرنەشە كون­فەرەنتسيالار ءوتتى جانە ءالى دە ءوتىپ جا­­تىر. سونىڭ ءبىرى جۋىر­دا گەرمانيادا ءوتىپ, وعان قا­تىس­قاندار سام­ميت­تىڭ تاريحي ماڭىزى تۋرالى اڭگى­مە­لەر قوزعادى. نەمىس مەملە­كەتىنىڭ ايتۋلى ساياساتكەر­لەرى­نىڭ ءبىرى, بۇ­رىن­عى ەلشى ارنە-كلەمەنس زاي­فەرت­تىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, استانا سامميتىندەگى باس­­­تى جەتىستىك­تىڭ ءبىرى – «قاۋىپ­سىز­دىكتىڭ ەۋروات­لان­تيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىم­داستىعى» اتتى تەرميننىڭ بەكىتىلگەنى. بۇل – ەن­دىگى جەردە ەۋروپا وزدەرىندەگى قاۋىپسىز­دىككە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جالپى ەۋرازيا كەڭىس­تىگىندەگى تى­نىش­تىققا دا الاڭ­داي­تىن بولا­دى دەگەن ءسوز. مىنە, سوندىقتان دا استانا ءسامميتى­نىڭ ماڭىزى ەش­قاشان الاسارماق ەمەس. جاقسىباي سامرات.