سالا ساردارى

قاي زاماندا, قاي قوعامدا, قاي مەملەكەتتە بولسىن ساۋدا – ماڭىزدى, شەشۋشى, ومىرشەڭ سالا. ساۋدا – حالىقتى اسىراۋشى, مۇقتاجىن, قاجەتىن وتەۋشى, كوپكە قىزمەت ەتۋشى سالا. ساۋدا ادام مەن ادامدى, ەل مەن ەلدى, مەملەكەت پەن مەملەكەتتى بايلانىستىرۋشى, دوستاستىرۋشى دانەكەر. ساۋدا – دوستىقتىڭ ەلشىسى. ساۋداسىز تىرشىلىك, ءومىر جوق. الەمدە جالپى پايدانىڭ وننان توعىز بولىگى ساۋدادان تۇسەدى ەكەن. مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ ءوزى دە ساۋدامەن اينالىسقان. ساۋدا – پايعامبارىمىزدىڭ كاسىبى. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ ساۋدا سالاسى ساردارلارىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى جورابەك ساربالاقوۆ. ساۋدادا تۋرا جارتى عاسىر بويى ناتيجەلى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بۇل ايتۋعا وڭاي, ال شىن مانىندە ءبىر ادامنىڭ سانالى ءومىرى ەمەس پە؟ ساۋدانىڭ ەسىگىنەن تارىداي بوپ كىرىپ, تاۋداي بوپ تورىنە شىعىپ, تورەلىك ايتۋدا. كىشى ەسەپشىدەن باستاپ, ساۋدانىڭ بارلىق باسپالداقتارىنان اتتاماي ءوتىپ, وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ ءتور­اعالىعىنا دەيىن كوتە­رىلگەن­ قاجىرلى دا قايراتتى ازامات. وسىنداي قيىن, جاۋاپكەرشىلىگى سان الۋان سالادا, الما­عايىپ زاماندا, وت پەن سۋدىڭ ور­تاسىندا ءجۇرىپ, بىردە-ءبىر رەت ءسۇ­رىنبەگەن, جىعىلماعان, جا­ڭىل­ماعان, تا­بانى تايماعان, تىزەسى بۇگىل­مە­گەن, باسى يىلمەگەن, ەش­قا­شاندا ەشكىمگە كەۋدەسىن باس­تىر­ماعان باسشى. ءوزى دە امان, وزگە دە امان, ابى­رويلى بولىپ كەلەدى. قاي جۇ­مىستا بولماسىن توڭىرەگىن ءتۇ­­گەل­دەي ءبىلدى, كادرلارىن دا ساقتاي ءبىلدى, قولداي, قورعاي ءبىلدى, بىردە-ءبىر ادامدى جاۋاپقا تارت­تىرمادى, ەشكىمنىڭ دە وبا­لىنا قالمادى, وپىق جەگىزبەدى. «جاقسىمەن جولداس بولساڭ جەتەرسىڭ مۇراتقا, جامانمەن جولداس بول­ساڭ قالارسىڭ ۇياتقا» دەگەن وسى دا. جوكەڭ ەسكىنىڭ دە, جاڭانىڭ دا جاقسى, جا­عىم­دى, جاراسىمدى جاعىن بويىنا سىڭىرگەن يماندى ادام. ادەتتە, ومىردە اتقا مىنگەن ازاماتتى سىناۋ­دىڭ ەكى ءتۇرلى جولى بار. بىرەۋى قولىنا جوعارى لا­ۋا­زىمدى قىزمەت, ال ەكىنشىسى مول دۇنيە بەرۋ. ءجو­كەڭ بولسا بۇل ەكى سىننان دا سۇرىنبەي ءوتىپ كەلەدى. «التىن كورسە, پەرىشتە جولدان تايادى» دەگەن دە ءسوز بار. ال ونىڭ قولىندا تەك التىن عانا ەمەس, حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ بايلىعى, دۇنيەسى بولدى, جەتى قازىنانىڭ ءبىرىنىڭ كىلتى بولدى. وسىنىڭ ءبارى جوكەڭدى استىرمادى, تاستىرمادى, ساستىرمادى, قاناعاتشىل, قاراپايىم, قارا جولىنان, سارا جولىنان شىعارا المادى. ءسىرا, جوكەڭ تۋا ءبىتتى دەموكرات جان. ونىڭ دە­مو­كراتتىعى, كەڭدىگى, كەشىرىمدىلىگى, قاراپايىم­دى­لىعى, توزىمدىلىگى سول – جوكەڭ ەشكىمدى ەشۋاقىتتا ەرەگەسكە, ەگەسكە, ۇرىس-كەرىسكە, داۋ-دامايعا, ايتىس-تارتىسقا, جانجالعا, جاعا جىرتىسقا شاقىرمايدى. بىرەۋ شاقىرا قويعان كۇندە دە ءوزى وڭايلىقپەن ورنىنان كوتەرىلە قويمايدى. ءاردايىم اشۋدى اقىلعا, سابىرعا جەڭدىرىپ وتىرادى. جاراسىمدى مامىلە مەن كەلەلى كەڭەستىڭ, ءپاتۋالى كەلىسىمنىڭ كىسىسى. قاي ۋاقىتتا شابۋىلعا شىعۋدى, قاي ۋاقىتتا توقتاۋدى, قاي ۋاقىتتا شەگىنىس جاساۋدى شەبەر مەڭگەرگەن. ەشكىمدى دە بولمەيتىن, جارمايتىن, الالامايتىن, قۇلالامايتىن, جۇرتتىڭ بارىنە بول­سىن دەيتىن, ءبارى دە وڭسىن دەيتىن, جالپى ەلگە, حا­لىققا, بارشاعا ورتاق ازامات. دۇنيەدە سەلقوس­تىقتان, مىنەزدىكتەن, تابانى تايعاناقتىقتان, جال­تاقتىقتان جامانى جوق. ال ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان ادام ەشقاشاندا, ەش نارسەگە نەمكەتتى, بەيتاراپ ەمەس. ونىڭ ەلباسىمىزدىڭ الدىندا دا شىرىلداپ ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىن ءسوز ەتىپ, اراشا سۇراعان كەزدەرىنە كۋا بولعانبىز. ادامنىڭ ەڭ جامانى دوسىنا جاماندىق جا­ساي­تىن ادام. ادامنىڭ ەڭ جاقسىسى دۇشپانىنا جاق­سىلىق جاساي الاتىن ادام. وسى رەتتە زاڭعار جا­زۋشىمىز م.اۋەزوۆتىڭ «جاقسىلىققا جاقسىلىق – ءار كىسىنىڭ ءىسى, جاماندىققا جاقسىلىق – ەر كىسىنىڭ ءىسى» دەگەن ۇلاعاتى ويعا ورالادى. ال جوكەڭ وسى 70 جىل ومىرىندە بىردە-ءبىر جولداسىنان, دوسىنان قول ۇزبەگەن, الشاق كەتپەگەن, اجىراماعان, بىردە-ءبىر دو­سىن ۇياتقا قالدىرماعان, بىردە-ءبىر دوسىن ساتپا­عان, ساتپايتىن, دوستىقتى ساۋدالامايتىن, سەرتىنە, انتىنا بەرىك,  دۇشپانىنا دا جاقسىلىق جاساي الاتىن ازامات. ول ۇلكەن وتباسىنىڭ كوشباسشىسى, اۋلەتىنىڭ اعاسى, ۇجىمىنىڭ پاناسى. جوكەڭنىڭ باقىتىنىڭ باسپالداعى دا, باستاۋى دا – جان-جارى كۇلەكەڭ, التى بالاسى باردىڭ ارمانى بار ما, ارمانىنىڭ ورىندالماي قالعانى بار ما دەگەندەي,  التى بالاسى, 16 نەمەرەسى, ەكى ءشو­بەرەسى تىرلىگىنىڭ تىرەگى.  جوكەڭنىڭ بايلىعى دا, باقىتى دا, قۋاتى دا, بەرەكەسى دە, بازارى دا, ارباسىن ايداۋشى دا, اتىن سايلاۋشى دا, اقىل قوسارى دا, اشۋ باسارى دا, ەركىنە جىبەرەتىن دە, ەركەلەتەتىن دە, ەسىن جينايتىن دا, كەڭشىلىك جاسايتىن دا, كەشىرىم جاسايتىن دا, مازالايتىن دا, جازالايتىن – وسى كۇلەكەڭ. جورابەك پەن كۇلشيرا اتا-اناعا مەيىرىمدى, اعايىنعا قايىرىمدى جاندار. ەكەۋى ءۇش كەمپىر مەن ەكى شالدى باقتى, ءسويتىپ وسى اكە-شەشەلەرىنىڭ كوڭىلىن تاپتى, جانىنا جاقتى. «جوكە, قانداي ۋداچنو ۇيلەنگەنسىڭ» دەپ قىز­عانىپ ەمەس, قىزىعىپ دوستارى ايتسا – ايتقانداي. جوكەڭنىڭ ەرەكشە قاسيەتى ءومىر بويى وسىنداي اۋىر, جاۋاپتى جۇمىستا ءجۇرىپ, دوسقا, جولداسقا دا ۋاقىت, كوڭىل تابادى, تۋىس-جەكجاتقا دا ۋاقىت, ءىلتيپات تابادى, جۇمىسقا دا, ونەرگە دە, عىلىمعا دا, ومىرگە دە ۋاقىت تابادى. ءبا­رى­نە-بارىنە كەشىگىپ جۇرسە دە كەلەدى, ءبارىن ۇشتاستىرىپ, ۇيلەس­تى­رىپ, ۇندەستىرىپ جۇرگىزەدى, بارىنە دە ۇلگەرەدى. «اسىقپاي ءجۇرىپ, اربامەن قو­يان الۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى وسى شىعار دەيمىن. اسىقپاي ءجۇرىپ مەكتەپ ءبىتىردى, ارنايى ورتا ءبىلىم الدى. ماسكەۋدە سىرتتان وقىپ جوعارى ءبىلىم  الدى, اسپيران­تۋ­را­نى ءبىتىردى, عىلىم كانديداتى بول­دى, باسپادان 5 كىتاپ شىعاردى. ول ءوزىن ءوزى تاربيەلەپ, ءوزىن ءوزى جەتەلەگەن, جەتكىزگەن, وسىرگەن, تۇر­مىس پەن ءومىردىڭ قيىندىعىن دا, قىزىعىن دا مولىنان كورگەن تاۋداي تالاپ يەسى. ۇزاق جىلدار سوڭىنان قالماي ءجۇرىپ, ەڭبەك پەن عىلىمدى ۇشتاستىرىپ, جاسى 70-كە جاقىنداعاندا ەكونوميكا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى بولدى. قازىر جوكەڭ وبلىستىق, سەلولىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى وداعىنىڭ توراعاسى, قازاقستان تۇتىنۋ­شى­لار وداعى قاراعاندى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ دوكتورلىق,  كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قور­عاۋ جونىندەگى عىلىمي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, قا­راعاندى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزىل­وردا­داعى وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى, قىزىلوردادان «اي – ارۋى» ەمدىك سۋىن شىعارۋدا, ءتورت-ت ۇلىك مال ءوسىرۋ, مال ونىمدەرىن وڭدەۋ جەكە كاسىپورنىنىڭ جەتەكشىسى. ۇلتتىق سۋسىنىمىز قىمىز, شۇبات ءوندىرۋ ءىسىن جۇيەلى جولعا قويىپ كەلەدى. ءبىر ءوزى جەتپىسىندە, تەپسە تەمىر ۇزەتىن جەتى جىگىتتىڭ جۇمىسىن اتقارىپ ءجۇر. نار جولىندا  جۇك قالماس دەگەن وسى دا. «بۇدان ارتىق بۇل ەمشەك تاس بولسىن با» دەگەن ەكەن ءبىر قىز. سونداي-اق, بۇدان ارتىق بۇل ادام ەندى نە ىستەۋى كەرەك؟.. پەرىشتە بولماعاسىن, ەكى اياقتى جۇمىر باستى, ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندەگە ءتان كەمشىلىكتەر ءبارىمىز سياقتى جوكەڭدە دە بار. بىراق, ونىڭ كەمشىلىكتەرى جاقسىلىقتارى مەن جەتىستىكتەرىنىڭ ءجۇز­دەن بىرىندەي-اق. «ونداي-ونداي حاننىڭ قىزىندا دا بولادى» دەمەي مە؟! مەن ونى ايتىپ اۋزىمدى, جازىپ قولىمدى بىلعاماي-اق قويايىن دەپ شەشتىم. جوكەڭ سىرت قاراعان كوزگە كەڭ بالاقتاۋ, كەڭ قول­تىقتاۋ, تىم قاراپايىم, قارابايىر كورىنگەن­مەن, شىن مانىندە قىرى مەن سىرىنا سىرىق بول­مايتىن, وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىگى, ادامي قۇپياسى قۇمداعى شىڭىراۋ قۇدىقتىڭ تەرەڭ تۇبىندە جاتقان, كۇردەلى, جۇمباق تۇلعا. جاقىندا جارىق كورگەن «جاقسىلاردىڭ جا­نىن­دا جولداس بولدىم» اتتى ەستەلىك كىتابىن عۇ­مى­رىنىڭ بۇگىنگى بەرەكەلى بەلەسىنىڭ بيىگىنەن ءوت­كەندى وي كوزىمەن شولىپ, ەلىنە ەسەپ بەرگەندەي, ءجۇرىپ وتكەن سوقتىقپالى سوقپاقتارىنا بايىپپەن توقتالىپ, قورىتىندى جاساپ, جاقىن-جۋىق ءتو­ڭى­رەگى مەن تاعدىرلاس دوس-جاراندارى جايلى جىلى لەبىز ارناپ, اعىنان جارىلعان. جالپى, جوكەڭنىڭ جازۋ ءستيلى ناقتى, ۇستامدى, مەنمەندىگى مەن كەۋ­دەم­سوقتىعى جوق. ساۋدا ادامىنا ءتان ساراڭ ءسوي­لەيدى. كەشەگى تاريحىمىزدىڭ ءبىر پاراعى ىسپەتتى بۇل كىتاپ جاس ۇرپاققا ۇلاعات. ۇلى جازۋشى ل.ن.تولستويدان ولەرىندە ايەلى جىبەرگەن قاتەلىكتەرى ءۇشىن كەشىرىم سۇراعان ەكەن, سوندا ول كىسى: «مەنى بۇكىل دۇنيە ءجۇزى تۇسىنگەندە, سەن عانا تۇسىنبەدىڭ. كەشىرمەيمىن», دەپ كوز جۇ­مىپتى. ءيا, بارلىعى دا ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنبەۋىندە, ۇعىنىسۋىندا جاتىر. جوكەڭدى ءتۇ­سى­نەتىندەردىڭ, سىي­لايتىنداردىڭ, باعالايتىندار­دىڭ قاتارى كۇن­نەن-كۇنگە, ايدان-ايعا, جىلدان-جىلعا وسە بەرسىن دەپ تىلەيمىز. سەيىلبەك شاۋحامانوۆ, قىزىلوردا وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى.