زاڭعار

جارىق دۇنيەنىڭ تابالدىرىعىن بالا بولىپ اتتاپ, اللا بۇيىرعان ءومىر جو­لى­نىڭ جۇگىن ابىرويمەن كوتەرىپ, ازامات­تىق پارىزدى ادال اتقارىپ, دانا بولىپ, تا­ريحتا قالۋ ەكى ادامنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭ­دايىنا جازىلا بەرمەگەن. مەن وسى ءسوز­دەردى اق قاعازعا تۇسىرگەندە كوز الدىما – سوم التىننان قۇيىلعانداي كەسكىن كەلبەتى كەمەل, ايبارلى, اجارلى, اتىنا زا­تى, بىلىمىنە بىلىگى, پاراساتىنا پايىمى ساي ۇلى ۇستازىم ومىربەك ارىسلان ۇلى جول­داسبەكوۆ كەلدى. ال كوڭىلىمنىڭ كوكجيەگىن – ۇستازىم­نىڭ ءوز تۇلعاسى, ياعني ونىڭ دارىنى مەن قا­رىمىنىڭ جەمىسى, الەمدىك دەڭگەيدە جو­عارى باعاسىن العان عىلىمي ەڭبەك­تە­رى كەڭەيتتى. قادىرلىمىزدىڭ قاسيەتىن تارا­تىپ ايتا بەرسەم جەتىپ ارتىلادى. ءيا, «ءول­دى دەۋگە سيا ما, ويلاڭدارشى, ءول­مەي­تۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان», دەپ ۇلى ويشىل, حاكىم اباي ايتقانداي, دارا تۇل­عانىڭ عىلىمنىڭ قيا جولىنان ءمۇ­دىر­مەي وتكەن, ماقسات بيىگىنە سۇرىنبەي جەت­كەن, العا قويعانىن بۇلجىتپاي ورىن­داعان قازاقتىڭ ارىس ۇلى ومىربەك ارىس­لان ۇلى 80-گە كەلدى. ومىردەن وز­عا­لى بەرى دە 12 جىل زاۋلاپ وتە شىعىپتى. ءبىرتۋار, تۇعىرى مىقتى ومىربەك اعا­نىڭ اتاۋلى كۇنىن, ياعني بۇدان بۇرىن 70 جىل­دىعىن, ەندى 80 جىلدىعىن ءوزىنسىز اتاپ وتەيىك دەپ وتىرمىز. ۇلتىمىزدىڭ بەت بەينەسى, ابىروي بەدەلى سانالعان جاق­سىنىڭ جاقسىلىعىن ايتىپ, كەيىنگى ءوس­كىن ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ ءبىز ءۇشىن قارىز دا پا­رىز دەپ بىلەمىن. مۇنى ۇلتتىق ونە­گەمىزگە ساي داستۇرگە اينالدىرۋ – ۇرپاق­تار ساباقتاستىعىن قالىپتاس­تىرادى. ءوت­­كەن­دى ۇمىتپاي, اسىرەسە حالقىمىزدىڭ ءومىر­بەك اعاداي ارىستارىن اسپەتتەۋ ءۇر­دىسىن دە ورنىقتىرادى. عالىم: «وتكەندى رەت­تى-رەتسىز سىناپ-مىنەپ, دىم كور­مە­گەن­دەي بولا قويۋ تاريحقا قيانات بولماي ما؟ ادامزات تاريحىندا تالاي رەت ءدا­لەل­دەنگەندەي, وتكەنگە تاس لاقتىرا بەرگەننەن پايدا تابا قويار ما ەكەنبىز؟! كە­لەشەكتىڭ ءبىزدى زەڭبىرەكپەن اتپاسىنا كىم كەپىل؟ ءاسىلى, وتكەننەن ءتيىستى قو­رى­تىن­دى جاساۋ, كەتكەن كەمشىلىكتەن ساباق الا ءبىلۋ – اسا پاراساتتى پارىز بولۋعا ءتيىستى. زامان تالابىنا ساي جاڭارۋ, جەتىلدىرۋ ىلعي دا تابيعي بولىپ وتىراتىن قۇ­بىلىس ەمەس پە؟», دەپتى ءبىر ماقا­لا­سىن­دا. شىنىندا, وتكەندى تالداي وتىرىپ سا­باق الۋ, الدىڭعى تولقىننىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ وسەر ەلدىڭ وركەندى ءىسى. ومىربەك ارىسلان ۇلى – ەڭ الدىمەن تۇلپار تەكتەس, ءتورت قۇبىلاسى تەڭ ۇستاز ەدى. ونىڭ الدىنان مىڭداعان شاكىرت ءبىلىم الدى. جۇزدەگەن مىقتى ماماندار, ونداعان وقىمىستىلار شىقتى. قازاق­تىڭ بايتاق دالاسىنداي كەڭ پىشىلگەن كەل­بەتى قاشان كورسەڭ جىلۋ شاشىپ تۇ­راتىن. قۇشاعى كەڭ, جۇرەگى دارحان, كو­ڭىلى شۋاقتى – ءمىنى كەم, كىسىلىگى مەن كىشىلىگى تەڭ ەدى. سويلەسە شارالى جانارىنا سىر بۇكپەي, اعىنان جارىلاتىن, اقىل ايت­سا, شىن پەيىلىمەن ايتاتىن. ول كىسىمەن پىكىر بولىسكەندە ۇشان-تەڭىز ءبىلىم جاۋ­ھارىنان ءنار الىپ, مۇحيتتىڭ ايدى­نىن­دا جۇرگەندەي قاناتتانىپ وتىرا­تىن­سىڭ. ادامدى الالاۋ, نامىسقا تيۋ, قىسقا قىلىقتىڭ جەتەگىنە ەرىپ قيانات جاساۋ, ورىنسىز اشۋ شاقىرىپ, ءجونسىز ءتيى­سۋ وعان جات ەدى. دوسقا ادال, جولداسقا جولباسشى بولاتىن. ۇلكەننىڭ الدىن قي­ىپ وتپەيتىن, ىنىگە مەيىرىمدى ەدى. جالت ەتىپ ءبىر قاراعاندا سەنىڭ بۇكىل جان­دۇ­نيەڭ­دى, نە ايتقالى وتىرعانىڭدى, وي-ءول­شەمىڭدى ايناداعىداي انىق بىلە قويا­تىن. ارىڭ تازا, تالانتىڭ تاس جارىپ تۇر­سا, باۋىرىنا تارتاتىن, بالاپانداي باۋ­ليتىن, بالاسىنداي الاقانىندا ۇس­تاي­تىن. جەتپەي تۇرعان تۇسىڭا قام­قور­لىق كورسەتەتىن. «ادامنىڭ ادامدىعى – اقىل, عىلىم, جاقسى اتا, جاقسى انا, جاق­سى قۇربى, جاقسى ۇستازدان بولادى» (اباي) دەپ, قارعادايىمىزدان قاسىندا ءجۇر­گەن ومەكەڭنىڭ ىنىلەرى مەن شاكىرت­تەرى بىزدەر, اسىل ازاماتتىڭ بارلىق جاق­سى قاسيەتتەرىنە قانىقپىز. سونى كەيىنگى جاستارعا قالىبىن بۇزباي, ونەگەسىن ءۇز­بەي جەتكىزسەك, الدىڭعى تولقىن مەن كە­يىن­گىنىڭ اراسىنا التىن كوپىر بولساق دەيمىز. ارداقتى جاننىڭ جايشىلىقتا جاي­ساڭ ءازىلى مەن قالجىڭىن قاتار قويىپ, ءجۇزى نۇرلانىپ جۇرگەنمەن جۇمىسقا كەلگەندە ىسكەر ەدى. عىلىمي ەڭبەككە وتىر­عان­دا تابان اۋدارماي, بۇكىل قۋات-كۇشىن سوعان ارنايتىن. ماقساتىنا جەتكەنشە, ال­دىنا قويعان ءىسىن تىندىرعانشا قوز­عا­لا قويمايتىن. ىزدەنگەن ۇستىنە ىزدەنە بەرەتىن. دالەلدى سوزگە توقتايتىن, دايەكسىز سوزگە مويىن بۇرمايتىن. قۇبىلاعا قا­راپ قىرىق قۇبىلعاندى, جالتاقتاپ, جال­­پاقتاعاندى, سوزىندە ءباتۋا, ىسىندە بەرەكە جوق تۇراقسىزدى ماڭايىنا جولات­پاي­تىن. ايبىن دەسەڭ ايبىن بار ەدى. وجەتتىك دەسەڭ, ول دا ءون بويىنان تا­بىلاتىن. وي تۇبىندە قورىتىلىپ, اقىلمەن ءۇي­لەس­كەن عۇلامانىڭ ءومىر كەزەڭدەرىن وي ەلە­گىنەن وتكىزسەڭ, اۋىلدان باستالعان ال­عاشقى قادام, بەل بەلەسكە ۇلاسىپ, ودان سوڭ جاس جىگىتتىڭ بويىن كەرنەگەن قا­رىمدى ءبىلىم شىرقاۋ شىڭعا بەت الا­دى. ءداۋىر الماسىپ, ۇرپاق جاڭارىپ جا­تىر عوي. سول سەبەپتەن دە مەن ومىربەك ارىسلان ۇلىنىڭ بالاۋسا شىبىقتىڭ تامىر جايا كەلىپ, ماۋەلى بايتەرەككە اينالاتىنى سەكىلدى, ونىڭ وتكەن جولىن از دا بولسا تاراتىپ ايتا كەتسەم دەيمىن. مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن, ارمانى اسقاق, قيالى بولات قاناتتى قى­رانداي كوككە سامعاعان بولاشاق عالىم بىردەن ماسكەۋگە جول تارتادى. م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فا­كۋل­تەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى ۇزدىكتەر قاتارىندا ءبىتىرىپ شىعادى. تۋعان ەلىنە ورالىپ, تەوريالىق ءبىلىمدى تاجىريبە ءۇس­تىندە دايەكتەۋ ماقساتىندا شىمكەنت قالا­سىنداعى قازاق تەحنولوگيا ينستيتۋ­تى­نىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا كافە­دراسىنا وقىتۋشى بولىپ قىزمەتكە تۇرادى. تەرەڭ ءبىلىم, تەگەۋرىندى قادام ونىڭ ادىمداپ العا وزۋىنا مولىنان ءمۇم­كىندىك بەرەدى. اعا وقىتۋشىلىقتان مە­حانيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانىنا كو­تەرىل­گەن تۇستا, جۇمىستىڭ قىزىعىمەن كەت­پەي عىلىمنىڭ قيا جولىندا باق سى­ناسام دەگەن وي ونى تاعى دا ماسكەۋگە جەتەلەيدى. ونداعى توقىما ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلدانىپ, ۇزدىك ءبىتىرىپ, كانديداتتىق قورعاعان الىمدى جىگىتتى وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى ۇستازدىق قىز­مەت­كە قالدىرادى. بىراق كىسى ەلىنەن ءوز جۇرتىن جوعارى قويعان ومەكەڭ قايتادان اتامەكەنىنە كەلىپ, بۇرىنعى قازاق پوليتەحنيكا ينس­تي­تۋتىنا دوتسەنت بولىپ جۇمىسقا تۇرىپ, ار­تىنان كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, دەكان, پرو­رەك­تورلىق قىزمەتتەردى ابىرويلى اتقارادى. ودان كەيىن قازىرگى ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە رەك­تورلىققا اۋىسىپ, 16 جىل سوندا ەڭبەك ەتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە سان قىرلى, ءبىر سىر­لى تالانت يەسى ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇ­مىستارىندا دا, عىلىم الەمىندە دە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. مەحانيكا-ماتەماتيكا سالاسىنداعى تەوريالىق ىزدەنىستەرى ءون­دىرىستە ءوز جەمىسىن بەرىپ, ۇلكەن ابىروي, اتاق­تارعا كەنەلدى. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا اكادەميك بولىپ ساي­لانىپ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى, عىلىمعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر دارەجەلەرىن يەلەندى. 24 عىلىم دوكتورىن, 90-نان استام عىلىم كانديداتتارىن ءازىر­لەدى. 400-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆ­تورى اتانسا, ونىڭ ىشىندە 18 مونوگرافيا, 30 وقۋ قۇرالى بار. ەڭ باستىسى, ومىربەك ارىسلان ۇلى قازاق توپى­را­عىن­دا مەحانيزمدەر جانە ماشينەلەر تەورياسىن, ماشينەتانۋ جونىندەگى تۇڭعىش قازاق تەر­مي­نولوگياسىن جاسادى. ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن مەحانيزم جانە ماشينە تەورياسى تۋرالى قازاق تىلىندە ءبىرىنشى وقۋلىقتى جازىپ, شىعار­عا­نىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. بۇل ورىس ءتىلى داۋىرلەپ, قازاق ءتىلى قاعا بەرىستە قالعان 1972 جىل ەدى. پايىم-پاراساتى, وي-ولشەمى قاشان دا ىلگەرى جۇرەتىن اكادەميك ومىرىندەگى تاعى ءبىر ەلەۋلى كەزەڭ, جوعارىدا ايتقا­نى­مىز­داي ۇلت ءۇشىن, جۇرت ءۇشىن تەر توككەن جىل­دارى ەدى. ونىسى كەيىن سولاقاي ساياساتتىڭ قاھارىنا ءىلىنىپ, ءبىراز قالجىراتتى. بىراق رۋحىن جىعىپ, وت بولىپ جانعان ءۇمىتىن وشىرە المادى. اكادەميك جوداسبەكوۆتىڭ سان قىرلى دارىنى, قاجىر قايراتى, كورەگەندىگى قازمۇۋ-دى باسقارعان تۇستا ەرەكشە كوز­گە ءتۇستى. جاستارعا ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ءۇي­رەتۋ ءۇشىن الدىمەن ولارعا جاعداي جاساۋ­دى العا وزدىرعان ازامات – وقۋ ورنىنىڭ اۋقىمدى جەر­گە جاڭا قالاشىعىن سالۋدى ويلاستىردى. بۇل ىستە ول ىسكەرلىگىمەن دە, ءىس­مەرلىگىمەن دە تانىلدى. تولقىن-تولقىن ۇرپاق ءبىلىم الا­تىن وردانى تۇرعىزۋ تۇ­سىندا قۇرىلىس­شىلارمەن قاتار ءجۇرىپ, اقىلدىڭ دا, ەڭبەك­تىڭ دە ەرەن ۇلگىسىن كورسەتتى. وسى الىپ كەشەن تۋرالى اڭگىمە بولا قال­سا, ول وزىنەن گورى وزگە ازاماتتاردى, ات سالىسقان, قولۇشىن بەرگەندەردى اۋزىنان تاس­تامايتىن. قازاق توپىراعىنداعى جال­عىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عيماراتىن مەن ەمەس, ەل سالدى, ديماش احمەت ۇلى, بايكەن ءاشىم­ ۇلى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, تاعى دا باس­قا ازاماتتار بەل شەشىپ كىرىستى, ۇلتتىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى الەمدىك دارەجەدە بولۋ كەرەك, كەمدىك كورمەۋى قاجەت, ءتورت قۇ­بىلاسى ساي بولسىن دەدى. سونى ىستەرىمەن دالەلدەدى.ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ, ۇلكەن ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن شىعا ءبىلدى. جۇمعان جۇدىرىقتاي بولعان ەل ازا­ماتتارى, اسىرەسە ومىربەك ارىسلان ۇلى سول كەشەن ارقىلى ارتىنا وشپەس بەلگى قال­دىردى. ءبىز ءبىلىم ورداسىنا كەلگەن جاستار ومەكەڭنىڭ ەڭبەگىن ءبىلىپ ءجۇرسىن دەپ باس عيماراتتىڭ الدىنا ول كىسىنىڭ اتى-ءجو­نىن جازىپ, ەڭبەگىن كورسەتەتىن ءمارمار تاقتا قويدىق. وسىندايدا ويدى وي قوزعايدى. قازاق جۇرتى تاۋەلسىزدىگىن العانعا دەيىن تار جول, تايعاق كەشۋ كەزەڭدەرىن باستان كوپ وتكىزدى. بيلەۋشىلەر ساناسىندا ساۋلەسى مول ۇلت جاقسىلارى مەن زيالىلارىن ىق­تىرۋ ءۇشىن, كوبەيىپ بارا جاتسا كورەسەسىن كورسەتۋ ءۇشىن ءار تولقىن تۇسىندا قايتا-قاي­تا داۋىل بولىپ سوعىپ, قاسىرەت بوپ ورالاتىن ەدى. سونداي سۇمدىقتىڭ ءبىرى ءوزى­مىز كۋا بولعان 1986 جىلعى جەلتوقسان كو­تەرىلىسى بولاتىن. دەگەنمەن, بۇل كوتەرىلىس ىرگەسى مىقتى, ەشكىم شايقاي المايدى دەگەن كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ىدىراۋىنا نەگىز قا­لادى. سونىمەن قاتار, قازاق جۇرتىنىڭ قا­ھا­رىنا مىنسە, ار-نامىسىن اياققا تاپ­تات­­پايتىنىن, قانشا جەردەن سەس كورسەت­سەڭ دە ودان ىقپايتىنىن, بۇقپايتىنىن, جاعالاسقاننىڭ جاعاسىندا قولى كەتەتىنىن كورسەتتى. مۇنداي مىنەز كورسەتۋدىڭ ار جا­عىندا كوپكە ۇلت زيالىلارىنىڭ ۇلتتى قا­دىرلەۋ, حالىقتىق قاسيەتتى اسپەتتەۋ, ءوزىن­دىك بەت بەينەسى, تاعىلىم الار تاريحى بار ەكەنىن ايتىپ, ساناعا سەرپىلىس بەرگەنىندە جاتىر ەدى. ومەكەڭ سياقتى ارىستار ءتۇرلى كەزدەسۋلەردە قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تا­ري­حى­نان اڭگىمە قوزعاپ, الەمدەگى قىرىق قى­راۋ مەملەكەتتەردىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە كۇيرەپ تىناتىنىن ايتىپ جۇرەتىنى دە جاستاردى قاناتتاندىرماي قويعان جوق. كەڭەس ءداۋىرى دە قيراعانداردىڭ كەبىن كيدى, قالتىلداپ تۇرعان تىرلىكتىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسى شىر­قىن بۇزدى, شىرايىن كەتىردى. اقىرى جەرمەن جەكسەن ەتىپ, شەڭبەر ءۇزىلىپ, وداق قۇرامىندا بوداندىق قامىتىن كيگەن قۋ­ىر­شاق رەسپۋبليكالار شىنايى تاۋەل­سىز­دىگىنە قول جەتكىزدى. سول اۋىر كۇندەردە شەكسىز بيلىككە ابدەن قۇنىعىپ كەتكەن ورتالىق ات ءۇس­تىن­دە­گى قازاقتىڭ ايتۋلى ۇلدارى مەن قىزدا­رى­نان ۇرەيى ۇشىپ, «قۇرىقتاۋعا» كوشتى. سونىڭ ال­عاشقى ىلەگىنە اكا­­­دەميك ءىلىندى. ون التى جىل باس­قارىپ, مىڭداعان ۇرپاقتى قاناتتاندىرىپ شىعارعان ءبىلىم ورداسىنىڭ ىرگەتاسىن قا­لاپ, عيماراتتار تۇرعىزعان ادامدى جا­زىقسىزدىعىنا قاراماي, نايزا ۇشىنا ءىلدى. عىلىم مەن بىلىمنەن اۋلاق ءجۇرسىن, زا­ۋىت­قا بارىپ جۇمىس ىستەسىن دەدى شولاق بەلسەندىلەر. ۇلتشىل ەتىپ شىعاردى. ءتوڭى­رە­گىن تۇگەل قارالادى. جۇزگە تاياۋ تەكسەرۋلەر جاساپ, جوقتى بار, باردى جوق دەدى. قاي­راتكەردىڭ, ۇلتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەش ەتپەك بولدى. بىراق حالقىن شىن سۇيگەن, ادامدىق تابيعاتى تازا, ازاماتتىق بولمى­سى بيىك, عىلىمعا جانقيارلىقپەن بەرىلگەن ءمارت قازاققا قانشا شۇيلىككەنمەن ونىڭ جالىن-جىگەرىن جاسىتا المادى. ۇلت­قا, ۇرپاققا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ادام قالاي كىنالى بولىپ شىقسىن؟ بارىنە عالىم قايسارلىقپەن, كۇرەسكەرلىكپەن ءتو­تەپ بەردى. اقىرى اقتىعىن دالەلدەدى. ايىپ­تى ەتىپ شىعارۋعا تىرىسقان توپ ادىرا قالىپ, ازاماتتىڭ ارىنا تۇسكەن داق الى­نىپ تاستالدى. ومىربەك ارىسلان ۇلى قىرانداي تۇلەپ, قاناتىن قايتا جايدى. «قازاق ءبىلىمى مەن عىلىمىن قايتسەك وركەندەتەمىز, ءورىسىن كە­ڭەيتەمىز, الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزەمىز», دەپ قاسىندا قاۋمالاپ جۇرگەن ءبىز سەكىلدى ءشا­كىرتتەرىن جىگەرلەندىردى. كەمەدەگىنىڭ جا­نى ءبىر دەپ, ءبىز دە اعانىڭ جانىنان تا­بىل­دىق. از ۋاقىت ءۇزىلىپ قالعان قىرۋار جۇ­مىستارىمىزدى, ىزدەنىستەرىمىزدى, جوبا-جوسپارلارىمىزدى ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك. ول تۋرالى ايتپاس بۇرىن مىنا ءبىر جايدى نا­زارعا سالا كەتسەم دەيمىن. عىلىم دا, عا­لىم دا – حالىق قازىناسى, ەل بايلىعى. سو­نى ەستەن شىعارىپ, «سەن كىم ەدىڭ, بي­لىكتىڭ قاسىندا» دەپ ەسەرلىككە سالىنعان ەس­سىز وقيعالار – مەن ارداق تۇتاتىن ەكى الىپ­تىڭ باسىنان وتكەن ەكەن. وتكەن عا­سىردىڭ ورتاسىندا قازاق عىلىمىنىڭ اتا­سى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن ءوز قولى­مەن قۇرىپ, بۇگىن ءسان-سالتاناتىمەن كوز تارتىپ تۇرعان وقىمىستىلاردىڭ عاجاپ ءۇيىن اتاقتى ساۋلەتكەر اكادەميك ۆ.شۋ­حوۆ­تىڭ جوباسىمەن سالدىرىپ, پايدالانۋعا بەرگەن قانىش اعا ساتباەۆتى دا جازىقتى ەتىپ, قىزمەتتەن بوساتقانىن بىلەمىز. سول شۋ­حوۆتىڭ التىن مەدالىن العان ومەكەڭ دە قانىش اعامىزدىڭ كۇيىن كەشتى. وسىن­دايدا تاۋەلسىزدىكتىڭ, ەلدىكتىڭ قادىرى ەرەكشە ەكەنىن ۇعاسىڭ. ءبىز مۇنى ءوزىمىز عانا ۇعىپ قويماي, باستى قۇندىلىعىمىز ءتا­ۋەل­سىزدىك ەكەنىن وزگەلەرگە دە ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. عىلىمداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن ومىربەك ارىسلان ۇلى الەمدىك دەڭ­گەيگە كوتەرىلگەن عالىم. ول كىسى: «شىن عى­لىمدى ىلگەرى اپاراتىن دا, اشاتىن دا تا­لانتتى جاستار. ءبىز سول تالانتتى جاس­تار­دى دايىنداۋىمىز كەرەك, جالىقپاي تاربيەلەۋىمىز قاجەت, ارينە كوپ قارجى كەتەدى. بىراق قايتارىمى ءتۇپتىڭ تۇبىندە بولماي قويمايدى», – دەيتىن. مۇنى ءسوز ءجۇ­زىن­دە قالدىرماي, ءوزى ءىس جۇزىنە اسىردى. ونداعان, جۇزدەگەن دارىندى جاستاردى عىلىم الەمىنىڭ قۇپياسىن اشۋعا باۋ­لى­دى. سونىڭ ءبىر دالەلىن جوعارىدا ايتتىم, جۇزدەن اسا بەلگىلى عالىمداردى ازىرلەگەن. ءار عىلىمنىڭ وزىنە ءتان سالاسى بو­لا­دى. ونىڭ كوشباسىندا ىشكى الەمىن, سىر سي­پاتىن, باعىت-باعدارىن, تەرەڭ يىرىمدەرىن العاش تەوريالىق نەگىزدە دايەكتەپ, ار­تىنان تاجىريبەدە جۇزەگە اسىرىپ, حالىق­تىڭ يگىلىگىنە بەرەتىن ايتۋلى تۇلعالار تۇرادى. ايتالىق, ارىعا بارماي بەرىدەن قايىرساق, رەسەيدە مەحانيكا عىلىمى ءحىح عا­سىردىڭ ورتاسى مەن حح عاسىردىڭ با­سىن­دا زەرتتەلە باستادى. ماشينەلەر مە­حا­نيزمدەرى تەورياسى تۋرالى پ.­ل.چە­بى­شەۆ, ي.ا.ۆيشنەگرادسكي, پ.و.سوموۆ, ا.ە.جۋكوۆسكي, ل.ۆ.اسسۋر, تاعى باسقا دا عالىمدار ەڭبەگىن كەڭەستىك داۋىردە اكادەميكتەر ي.ا.ارتوبولەۆسكي, ا.­يۋ.يشلينسكي جانە سول ۇستازدارىنىڭ قاتارىندا ءبىزدىڭ ومەكەڭ دە ءوز ۇلەسىن قوستى. ول قازاق ەلىندە ماشينە مەحانيزمدەرى مەك­تەبىن قۇرىپ, ونى الەمدىك بيىككە كو­تەردى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماسىن, ناقتى مى­سالدارعا جۇگىنەلىك. ات اربامەن جۇرەتىن زا­ماننان ءوتىپ, تەحنيكا تەگەۋىرىنى ارت­قان­دا عالىم بۇل ءىستى قازاق عالىمدارىنىڭ ارا­سىندا تۇڭعىش رەت قولعا الدى. ءما­شي­نە­لەردى جەتىلدىرىپ وتىرۋ ءومىر تالابى ەكەنىن ەرتە ۇعىنعان عۇلاما وتانىمىزدا ماشينەلەر مەن مەحانيزمدەر تەوريا­سى­نىڭ (ممت) نەگىزىن قا­لادى. ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىمەن جازىق يىنتىرەكتى جوعارى كلاس­تى مەحانيزمدەردىڭ تەو­­ريا­سىن دا تۇڭعىش رەت ءدا­يەكتەدى. مۇنىڭ ءبارىن ۇل­تىمىزدىڭ ۇل-قىزى ءوز ءتى­لىن­دە وقىپ ءبىلسىن دەپ, جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋ­­دەنت­تەرىنە ارناپ مەحانيزم مەن ماشينە تەورياسى تۋرالى كىتابىن شىعاردى. ءسوز بەن ءىستى تارازى با­سىن­دا تەڭ ۇستايتىن عالىمنىڭ جازىق يىنتىرەكتى جوعارى كلاس­تى مەحانيزمدەر تەو­ريا­سىنىڭ نەگىزىندە جا­سا­عان ەڭبەكتەرى ەلىمىزدى ءتورت­كۇل دۇنيەگە تانىتتى. سول ەڭبەكتەردىڭ بىرەگەيى جۇك كوتەرگىش, تيەۋ-ءتۇسىرۋ قون­دىر­عىلارى حالىقتىڭ قا­جە­تىن وتەپ جاتتى. بۇل ءجۇز­دەگەن كۋالىكتەر مەن پاتەنت­تەرگە دە قول جەتكىزدى. ولاردىڭ قا­تا­رىن­دا ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, يتاليا, پولشا, فينليانديا, بۇرىنعى چەحوسلوۆاكيا, يۋگوسلاۆيا سەكىلدى ىرگەلى ەلدەردىڭ كۋالىكتەرى بار ەدى. جۇك كوتەرگىشتەر ليتسەنزياسى يۋگو­سلا­ۆيا­نىڭ «مەگو-18 نوۆەمبي» فيرماسىنا ساتىلعان بولسا, اقش-تىڭ حوۋپ-ينداستريز فيرماسىمەن ۆش-8 كوتەرگىشىنە كەلىسىم جاسالدى. 1600 گرادۋس ىستىقتا بولات قورىتاتىن كونۆەرتوردا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلگەن مانيپۋلياتور جاسالىپ, ول شە­تەلدەردىڭ پاتەنتتەرىنە يە بولدى. عا­لىم­نىڭ وسىنداي ەلەۋلى ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان ەكى بىردەي اكادەميك, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.يۋ.يشلينسكي مەن گ.گ.چەرنىيدىڭ «...ءو.ا.جولداسبەكوۆ – اسا كورنەكتى عا­لىم-مەحانيك, مەحانيزمدەر مەن ءماشي­نە­لەر تەورياسى سالاسىنداعى مامان. اكادەميك ي.ي.ارتوبولەۆسكيدىڭ شاكىرتى جانە ونىڭ ءىسىن جالعاستىرۋشى رەتىندە ول جو­عارى كلاستىق مەحانيزمدەر تەورياسىن جاساپ, ونىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. مۇن­داي تيپتەگى مەحانيزمدەردى زەرتتەۋ ءۇل­گىسىن ۇسىنۋ ءتيىمدى, بىرنەشە جاڭا ءماشي­نە­لەردىڭ جوبالاۋ ءادىسىن جاساۋعا جانە ولار­دى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى...», – دەپ باعالاۋى قازاق عىلىمىن, قا­زاق عالىمىن كوككە كوتەرۋمەن بىردەي بولسا كەرەك. بۇعان قوسا, كەڭىستىكتىك مەحانيزمدەر مەن جوعارى كلاستى مەحانيزمدەر جاساۋ تەورياسى دا ناتيجەلى بولىپ, الەم­دىك دەڭگەيدە تانىلدى. ول دۇنيەجۇزى وقى­مىستىلارىنا تانىستىرىلىپ, وسى تاقى­رىپ­تا حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتكى­زىل­دى. قازىر دە جالعاسىن تابۋدا. ءححى عاسىردى جاڭا تەحنولوگيالار عا­سىرى دەپ بىلگەن ومىربەك ارىسلان ۇلى عالىم­دىعىنا قوسا, العىر ۇيىم­داس­تى­رۋ­شى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ول كىسى ءبۇ­گىن­گى تىرلىكپەن شەكتەلىپ قالماي, ەرتەڭدى, ودان ءارى بولاشاقتى بولجاپ, سوعان ەرتە قام جاسايتىن, بىزدەن دە سونى تالاپ ەتەتىن. وعان دا مىسال كەلتىرەر بولسام, «مە­حا­نيزم, ماشينە جانە اۆتوماتيكا تەوريا­سىنىڭ مامانى» دەگەن ارناۋلى عىلىمي كادر دايارلاپ شىعاراتىن اسپيرانتۋرانى 1966 جىلى ق.ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە ۇيىمداس­تىر­سا, 1970 جىلى ماشينەلەر مەحانيكاسى­نىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتياسىن, 1973 قول­دانبالى مەحانيكا كافەدراسىن قازمۇۋ-دە جاساقتادى. مۇنىڭ ءبارى ونىڭ جو­عارى كلاستى مەحانيزمدەردى زەرتتەپ, زەردەلەۋ ماقساتىنداعى باستامالارى ەدى. عالىمنىڭ ماشينەلەر مەن مەحانيزمدەر تەورياسى ماسەلەلەرىنىڭ ماتەماتيكالىق مودەلىن جاساۋ جۇمىستارى بويىنشا تال­پىنىستارى دا ءوز الدىنا جاتقان ءبىر الەم. ءجۇز جىلدا ءبىر تۋاتىن دارا تالانت كوپ ەمەس. ونداي ادامدار ساناۋلى. سونىڭ ءبىرى عا­نا ەمەس, بىرەگەيى ومىربەك ارىسلان ۇلى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. ول – ءوز دارىنى مەن تالانتىن, عىلىمي جەتىستىكتەرىن دۇنيەجۇزى وقىمىستىلارىنا مو­يىن­داتقان تۇلعا. بۇعان بۇكىل ءبىر عىلىم­نىڭ سالاسىن تەرەڭ ءبىلىپ قانا قويماي, ءوزىنىڭ اقىل-ويىمەن, تۋما تالانتىمەن ۇلەس قوسقان عۇلاما تۋرالى ايتقان الەم­دىك دەڭگەيدەگى بىلگىرلەردىڭ كەيبىر ءسوز­دەرىنەن دايەك كەلتىرە كەتسەم ءجون بولا­تىن­داي. سەبەبى, وزگەلەردىڭ باعالاۋىن وقى­عان كەزدە ونىڭ بۇكىل تۇلعاسى تاۋ شىڭ­دارىنداي ايقىندالا تۇسەرى ءسوزسىز. ءما­سەلەن, بولگاريالىق اكادەميك گ.­ي.بران­كوۆ: «كەڭەس وداعىنداعى بىرنەشە مەكتەپ الەم كولەمىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى­نىڭ باعىتتارىنا جانە قارقىنىنا ىقپال ەتۋدە. اكادەميك ءو.جولداسبەكوۆ باسقار­عان قازاقستان مەكتەبى جوعارى كلاستىق اسسۋر توپتارىنىڭ وزگەرمەلى قۇرىلىمى­نىڭ مەحانيزمى جونىندەگى تەورياسىنىڭ ماڭىزى زور», – دەسە, كورنەكتى اكادەميك ن.گ.برۋەۆيچ: «اكادەميك ءو.جولداسبەكوۆ جوعارى كلاستى مەحانيزمدەر ءاناليزى مەن سينتەزى جونىندەگى تەڭدەسسىز ءىرى تەوريا جا­سادى. سول ارقىلى الەمدە تۇڭعىش رەت جو­عارى كلاستى مەحانيزمدەردىڭ قۇرىلىم­دىق, كينەماتيكالىق جانە ديناميكالىق ءاناليزى مەن سينتەزىنىڭ گرافواناليتي­كا­لىق تاسىلدەرىن ويلاپ تاپتى», – دەيدى. ال بالتىق جاعالاۋىنداعى تارتۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يۋ.­ر.لەپيك: «ومىربەك ارىسلان ۇلى جول­داس­بە­كوۆ­تىڭ جاساعان مەحانيزمدەر مەن ماشينەلەر تەورياسى نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن كو­تەر­گىش-ترانسپورتتىق, تيەگىش-تۇسىرگىش جانە ما­نيپۋلياتور قوندىرعىلاردىڭ ءبارى دە كەرەمەت, ولارعا كسرو-نىڭ اۆتورلىق كۋا­لىك­تەرى بەرىلگەن, شەتەلدەردەن پاتەنت العان جانە وندىرىسكە ەنگىزىلگەن. ول 200-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى», – دەپ عا­لىم تالانتىنا تاڭدانىسىن بىلدىرەدى. وسىنداي ابىروي اتاققا بولەنگەن اي­تۋلى عالىم جەلتوقساننىڭ بەت قارات­پاعان ىزعارىنان ارىلعان سوڭ حالقىمەن قايتا قاۋىشتى. 1990 جىلى قازاق كسر حالىق دەپۋتاتتىعىنا ۇسىنىلعاندا, باسە­كەلەس­تە­رىن باسىپ وزدى. باسىپ وزاتىنداي ءجونى بار ەدى. ول كوتەرگەن ماسەلە جۇرتتىڭ كو­كەيىنەن شىقتى, ەلگە يگىلىك اكەلدى. سو­نىڭ كەيبىرەۋلەرىنە توقتالار بولساق, ول قا­زاق­ستانعا تولىق ەكونوميكالىق دەربەستىك بەرۋدى, ۆەدومستۆوشىلىقتى جويۋدى, حالىق­تى قالجىراتىپ بارا جاتقان ەكو­لوگيانى تۇزەۋدى, ۇلتتىق ءداستۇر مەن ءما­دەنيەتتى دا­مىتۋدى, جاستاردىڭ ەڭبەك ەتۋىنە ءمۇم­كىن­دىك بەرۋدى, ءتالىم-تاربيە الۋىنا قام­قور­لىق جاساۋدى, ستۋدەنتتەرگە ساپالى ءبىلىم, ءوز دەڭگەيىندە ماماندىقتى يگەرىپ شى­عۋ­دى, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاع­دايىن وڭالتۋدى, ستيپەنديالارىن تو­لىق كۇنكورىس دەڭگەيىنە جەتكىزۋدى, قا­زاق­ستان عىلىمىنىڭ ابى­­رو­يىن كوتەرۋ ءۇشىن عا­لىم­دار­عا ءبىرىنشى كەزەكتە جاعداي تۋ­عى­زۋدى, اكادەميا مەن جو­عارى وقۋ ورىن­دا­رىندا عىلىمنىڭ قا­رىشتاپ ءوسۋى ءۇشىن ما­تە­ريال­دىق بازانى جاق­سارتۋ­دى, عىلىم­عا بەيىمى بار تالانتتى ستۋدەنتتەردى ءتو­مەن­گى كۋرستان باستاپ قامقور­لىق­قا الۋدى, تاعى باسقا دا كەلەلى ماسەلەلەردى كوتەر­گەن ەدى. تاۋەلسىز وتانىمىز­دىڭ ابىرويىن ارت­تىرىپ, تا­بىس­قا كەنەلتەتىن اقىل-ويدىڭ جەمىسى دەپ, ونىڭ ومىردەگى ناقتى ناتيجەسى جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيا ەكەنىن جۇرت­تان بۇرىن ەلەكتەن وتكىزىپ, ەرتە قي­مىلداعان الاش پەرزەنتى ادام اقىل-ويى مەن ماشينە تەتىگىنىڭ قاتىناسىن جەتىلدىرۋ, عالىمدار اراسىندا جوعارىدا جاڭالىق رەتىندە اتاپ وتكەن «وپەراتور-مانيپۋلياتور», ياعني سونى تەحنيكا جانە تەحنولوگيالارمەن قارۋلانۋ, جاپون مەن نەمىس وقى­مىس­تىلارىنان قالىسپاي ءجۇ­يەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن وتاندىق ينجەنەرلەر اكا­دەمياسىن قۇرۋعا تال­پىندى. بۇكىل سا­نالى عۇمىرىندا ىزدەنۋمەن, ويى­نا العان ماقساتتارىن ورىنداۋ جولىندا قاجىماي تالپىنۋدىڭ ارقا­سىندا ماق­ساتىنا جەتپەي تىنبايتىن ومەكەڭ بۇل ءىستى دە 1991 جىلى بيىك دارەجەدە ورىنداپ شىقتى. شىنىندا, وركەنيەتتى ەلدەردە مۇنداي عىلىم وردالارى بۇرىننان بار. سونى شەتەلدەرگە شىققاندا زەرتتەپ-زەردەلەپ ءجۇر­گەن اقىل-ويدىڭ دانىشپانى ينجەنەرلىك اكادەميا جۇيەسىن شۆەتسيا كورولدىگى اكا­دەمياسىنىڭ شاقىرۋىمەن سول ەلگە ءدارىس وقۋعا بارعاندا تۇبەگەيلى شەشىپ كەلگەنىن ايتقان ەدى. ينجەنەرلىك اكادەميا – بۇل جاڭا زاماننىڭ تەحنيكاسى مەن تەحنولو­گيا­سىنىڭ التىن ارقاۋى دەيتىن. ماسەلەن, سول شۆەتسيا كورولدىگى اكادەمياسىنىڭ قۇ­رىلعانىنا 100 جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتسە, امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى مۇنداي اكادەميانىڭ مارتەبەسى تىپتەن زور ەكەن. ول عىلىم ورداسىنىڭ قۇرامىنداعى ۇلت­تىق اكادەميادان دا ارتىق كورىنەدى. بۇل قالاي دەگەنگە, ومەكەڭ: «عالىم-ين­جە­نەر­لەر ءوندىرىس جاڭاشىلدارىمەن بىرلەسە وتى­رىپ, جۇمىس ىستەۋ ناتيجەسىندە تىڭ جە­تىستىكتەرگە قول جەتكىزەدى. زاۋىت-فاب­ري­كا­مىزدىڭ ءبارى زامانعا ساي جاڭا قۇرال-جابدىقتارعا ءزارۋ. سونى مىنا ءبىز قۇرعان اكادەميا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اياسىندا شەشىپ, ونى بىرتە-بىرتە الەمدىك دەڭگەيگە كو­تەرۋ ءتيىس», – دەگەن بايلام-پايىمدارىن ىل­عي دا ايتىپ قانا قويماي, وسى تۇرعىدا ءشا­كىرتتەرىنە باعىت-باعدار ۇسىناتىن. الىسقا بارماي-اق پاكستان ەلىن الايىق­شى, «ونداعى ينجەنەرلىك اكادەميا وتكەن عاسىردىڭ 40 جىلدارىنىڭ بەل ورتاسىندا قۇرىلعان», – دەيتىن. ىزدەنگەن جەتەر مۇراتقا دەپ, اقىرى اكادەميامىز شاڭىراق كوتەرگەندە ونىڭ ال­عاشقى سەسسياسىنا ەلباسى ءوزى كەلىپ, قاتىسقان ەدى. پرەزيدەنت سول باسقوسۋدا ءبىزدىڭ الدىمىزعا ۇلكەن مىندەتتەر مەن تالاپتار قويدى. ومىربەك ارىسلان ۇلىنىڭ ىلعي قايتا­لاپ ايتا بەرەتىن تومەندەگىدەي قاعيدالى ءبىر ءسوزى بار ەدى. «عالىم نە كەرەك ەكەنىن بىلەدى, ال ينجەنەرلەر نە كەرەك ەكەنىن ءجا­نە ونىڭ قالاي جاساۋ كەرەك دەگەندى دە وي-سانالارىنا توقىپ جۇرەدى», – دەپ وتى­را­تىن. بۇل سوزدەردىڭ استارىندا ۇلكەن جا­ۋاپ­كەرشىلىكتىڭ جاتقانى انىق. وسى ارادا تاعى ءبىر ايتارىم, عۇلاما عالىم ىرگەتاسىن مىقتاپ قالاعان قازاق ەلى ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىس­تا­رى, ءبىر جۇيەگە تۇسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەرى, ونىڭ جەتىستىكتەرى مولىنان. ءبىز مۇ­نى ومەكەڭنىڭ يدەياسىنىڭ ىلگەرى باسۋى, ءوز ناتيجەسىن بەرۋى دەپ بىلەمىز. اسىرەسە, مەم­لەكەتىمىزدىڭ نىعايۋىنا بۇل عىلىم ورداسى ءوز ۇلەسىن قوسىپ, ەلىمىزدى ىلگەرى اپارۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەردى بىرىكتىرىپ, اقىل-ويدىڭ ۇيىتقىسىنا اينالۋدا. ومىربەك ارىسلان ۇلى تاۋەلسىز وتانى­مىز­دىڭ ورىستەپ-وركەندەۋىنە ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوستى. العاشقى جىلدارداعى ەلەڭ-الاڭ­داعى پىكىر قايشىلىقتارىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۋرا جولىن تاباندىلىقپەن قولدادى. ەل بىرلىگىن, جۇرت تىنىشتىعىن سول كەزدەگى ايبارى مىقتى, اقىل پاراساتى بيىك ازاماتتارمەن سەرىكتەسىپ تۇرىپ قور­عادى. تالاي تارتىستى وتكەن ءسوز سايىس­تا­رىندا بىلىمدىلىك كورسەتتى. ايبارىنا قاراي ايتارى, اقىلىنا پا­را­ساتى ساي سول الاشتىڭ ارىس ۇلى ءومىر­دەن وزعاندا زامانداس ءىنىسى, قارا ءسوزدىڭ حاس شەبەرى ءابىش كەكىلباي ۇلى: «دۇنيەدەن ءومىر­بەك ارىسلان ۇلى وزعاندا قاتتى قا­مىق­تىم. شىن مانىندەگى وجەتتىگىمەن, ءور­شىلدىگىمەن ءوز باقىتىنىڭ ۇستاسى ءوزى بولا العان قاجىماس قايرات, قايسار اقىل, جا­سىماس جىگەر يەسى وسىنداي وت جالىن ازا­ماتقا دا تىرناق باتىرا الاتىن قاتىگەز اجال كىمدى ايايدى دەيسىڭ دەگەن وي كەلدى», – دەپ تەبىرەنگەن ەكەن. ءبىز مۇنى تەكتىنىڭ تەكتىنى باعالاۋى دەپ ۇقتىق. قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن, حال­قىنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ جولىنداعى سايا­ساتتى اركەز قولداعان ازامات ەل اس­تاناسى ارقاعا كوش­كەندە, الدىمەن جەت­تى. «ەل بولىپ ەڭسە تىكتەۋ ءۇشىن, جاڭا اس­تا­نا­نىڭ ارقايسىسىمىز تىرەگى بولۋىمىز كەرەك, قاداسىنداي قا­لا­نىپ, ۋىعىنداي شانشىلىپ, شاڭى­را­عىن بيىكتەتۋىمىز كەرەك. ەل عىلىمىن دامىت­قان­دا گۋماني­تارلىق, مادەنيەت, جا­راتىلىستانۋ دەپ ءبولىپ جارماي, بىرلىكتە قاراۋ ءجون. التىن ارقاۋىن جاساپ الساق, ودان كەيىن ءبارى دە ءوز باعى­تى­مەن جۇرە بەرەدى. ۋىعى تۇگەل ەمەس شا­ڭى­راقتى مىقتى دەي المايمىز. دۇنيە­تا­نىم عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ سان سالا­لا­رىنسىز تولىققاندى بولا المايدى. ءار ىستە ەنتسيكلوپە­ديا­لىق ءبىلىم مەن بىلىك كەرەك. ەگەر شىن مانىسىندەگى عىلىم بول­ماسا, وندا ونىڭ مادەني-دۇنيە­تا­نىم­دىق مۇمكىندىكتەرىن جەتكىلىكتى دەۋ­گە كەل­مەيدى. عىلىمعا سۇيەن­بەي, نەگىزسىز بول­جام, اڭىز-ەرتە­گىلەرگە تابان ءتى­رەسەك, پايداسىنان زيانى كوپ بو­لادى», – دەگەن ول ۇرپاق تاربيە­سىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى ۇلتتىق يدەو­لو­گيانىڭ سىر-سي­پا­تىن سارالاپ بەرگەن ەدى. «ەندى سول ول­قى­لىقتى جويىپ, وتان­شىل­دىق سەزىمدى وياتىپ, ۇلتتى ءسۇيۋدى ۇلت­شىل­دىقپەن شا­تاستىرىپ الماعانى­مىز ءجون. ءوز ۇلتىن سۇيە بىلمەگەن, ونىڭ قادىر-قا­سيەتىنە جەتە الماعان ادام وزگە ۇلت­تار­دى قۇر­مەت­تەيدى دەگەنگە مەنىڭ كۇ­ما­نىم بار», – دەپ وتىراتىن. عالىمدىعىمەن دە, ازاماتتىعىمەن دە قانداي ىسكە بولسا دا ۇيىتقى بولىپ, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتىمەن تانىل­عان ومىربەك ارىسلان ۇلى كەمەلىنە كەلىپ, كەمەڭگەرلەر قاتارىنا قوسىلعان شاق­تا ءفاني دۇنيەدەن باقي دۇنيەگە اتتاندى. كەڭدىگى مەن كەمەلدىگى بولەك ازا­مات ۇشپا ويدان اۋلاق ەدى. ءوزىن قۋ­عىنعا سالىپ, جالا جاۋىپ, جاپا شەكتىرسە دە, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ جاق­سىسىن الايىق دەپ, وزىعىنا وي ءبولىپ وتىراتىن. مۇنىڭ ءوزى جاقسىعا عانا ءتان كەمەل قاسيەت بولسا كەرەك. ءبىز ومىربەك ارىسلان ۇلىنىڭ ونەگە الار ومىرىنەن وسىلايشا وي قوزعاي وتى­رىپ, ونىڭ عىلىمداعى ەكىنشى ءومىرى سان قىرىنان جالعاسىپ كەلە جاتقانىن, ازا­ماتتىق, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنىڭ تاۋ شىڭدارىنداي بيىكتەن بيىككە كوتەرىلىپ, الىستان كورىنە باستاعانىن ەرەكشە قا­داپ ايتۋدى وزىمە پارىز سانايمىن. مە­نىڭ عانا ەمەس, ۇلتىمىزدىڭ ۇستازىنا اينالعان ومەكەڭنىڭ الەمدىك دەڭگەيگە جەتكەنىن مىنا اتاق لاۋازىمدارىنان اي­قىن كورۋگە بولاتىن سەكىلدى. ول كىسى حا­لىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميا­سى­نىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, يسلام ەلدەرى ينجەنەرلىك اكادەميالار فەدەراتسيا­سى­نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قازاق ەلى ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ۆ.گ.شۋحوۆ پەن ءال-حورەزمي (يران) اتىنداعى حالىقارالىق التىن مەدال­دار­دىڭ يەگەرى, رەسپۋبليكا جوعارعى كە­ڭەسىنىڭ التى دۇركىن, تاۋەلسىز وتانى­مىز­دىڭ پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋ­تاتى بولدى. حالقىنىڭ ءىلتيپاتىنا ءبو­لەنگەن عالىمنىڭ العان ماراپاتتارى مەن بۇدان وزگە دە اتاقتارىن تىزە بەرسەك, ماقالا جەلىسى ءبىراز جەرگە دەيىن سو­زى­لارى انىق. ومەكەڭنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى وسى جەردە ويعا ورالىپ وتىر. كوپ جۇرت تەحنيكا سالاسىنىڭ ماماندارى سوزگە شورقاق كەلەدى دەيدى. ول كىسىنىڭ تەح­ني­كاڭىزدى دا جەتىك مەڭگەرىپ, قازاقتىڭ قاسيەتتى ءسوزىن ءتۇپ تامىرىمەن تۇگەل قو­پارا سويلەيتىن قاسيەتى بولۋشى ەدى. ءسوز­گە شەشەن ەدى. ول سونىمەن بىرگە, ۇلتتىق ۇلگىنى دە, حالىقتىڭ ءداستۇرىن دە, ادەت-عۇرىپتى دا تەرەڭ مەڭگەرگەن. سوزگە توق­تايتىن, ارعى-بەرگىنى ەكشەپ بارىپ, وي­لى كوزبەن قاراپ تۇرىپ, پاراساتتى پىكىرىن بىلدىرەتىن. ۇلكەننىڭ دە, كىشىنىڭ دە جولىن, ءجونىن بەس ساۋساعىنداي مەڭ­گەر­گەن, جومارتتىعى دا ەرەن ەدى. تاريحتى دا تالدايتىن, قيلى كەزەڭدەردىڭ دە قيۋىن كەلتىرىپ ايتاتىن. بۇگىن مەن ەرتەڭدى سالىستىرا كەلىپ, عىلىم مەن بىلىمگە جەتە دەن قوياتىن. جاستاردىڭ بو­لا­شاعى, ۇلتتىڭ كەلەشەگى دەگەندە ءتۇن ۇيقىسى ءتورت بولىنەتىن. انا ءتىلدىڭ ايبىنىن اسىرۋدى, مارتەبەسىن مارەگە جەتكىزۋدى ءار جۇزدەسۋدە جەتەڭە جەتكىزىپ ايتاتىن. بۇكىل بولمىسىمەن زاڭعار كو­رىنەتىن ومەكەڭ ومىردەن وزعاندا, بۇگىندە ءوزى دە باقيلىق بولعان زەينوللا قاب­دولوۆ قارالى ءسوزىنىڭ سوڭىن: «تۇردى كەيدە, ۇقساپ بەينە, وت ۇستاعان پرومەتەيگە» دەپ ەدى. سول سەكىلدى ينجەنەرلىك عىلىمنىڭ ەلىمىزدەگى پرومەتەيى ءومىر­بەك ارىسلان ۇلى دەسەم, ارتىق ايت­قاندىق ەمەس. ول كىسى ارامىزدان كەتكەلى ارتىندا قالعان مۇراسىن جيناقتاپ شىعارۋ, اتىن جاڭعىرتىپ, ەلگە تانىتۋ ءىسى ءبىر ساتتە تو­لاستاعان جوق. ەستەلىك كىتاپتار شىقتى. ارينە, مۇنىڭ ءبارى از. ول كى­سىنىڭ عۇ­مىرباياندىق ەڭبەكتەرىن شى­عارۋ جۇمى­سى قولعا الىنۋدا. عىلىم­داعى اشقان جا­ڭالىقتارىن شاكىرتتەرى ءار قىرىنان كەلىپ, دامىتۋ ۇستىندە. بيىل­عى اتالىپ وتەتىن سەكسەن جىلدى­عىندا دا ىسكە اسىر­ساق دەگەن يگى نيەتتەرىمىز از ەمەس. عالىم ءومىر بويى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ, ولار­دى مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارى قا­بىر­عاسىنان باستاپ عىلىمعا باۋلۋ ءما­سەلەسىن تىلگە تيەك ەتتى. ءبىز سول التىن ار­قاۋدى جال­عاستىرىپ جاتىرمىز. ومىربەك جول­داس­بەكوۆ اتىنداعى مەكتەپ وق­ۋ­شى­­لا­رىنىڭ عىلىمي جوبا جارى­سىن, ونداي شارالاردى حالىق­ارالىق دەڭ­گەيگە كو­تەرۋ ءىسىن قولعا الدىق. ونىڭ ال­عاش­قى­سى وسى تاياۋدا وتەتىن بو­لادى. الاش پەرزەنتى قازاق ەلى امان تۇر­عاندا ونىڭ اتاۋ­لى كۇن­دەرى ەش­قاشان نازاردان تىس قال­ماق ەمەس. بۋ­ىن-بۋىن ۇر­پاق­­پەن ءبىر­گە كە­لە­شەككە قا­دام باسا بەرمەك. باقىتجان جۇماعۇلوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.