ماسەلەنىڭ ماسەلەسى

حالىقتىق ءىستىڭ ءبىرى كادر دايىنداۋ بولىپ تابىلادى ءححى عاسىرداعى ەلدىك ىستە وزگەگە ەسەڭدى جىبەرمەيتىن, ەسىكتەن كىرسەڭ تورگە وزدىراتىن, قارىمىڭدى تانىتىپ, تالانتىڭدى ءتانتى ەتەتىن – تەرەڭ ءبىلىم, زەرەكتەرگە قانات بولعان عىلىم. بۇل ەكەۋىنسىز قادامىڭ ۇزارمايدى, ماقساتىڭ ماندىمايدى, ءورىستى ويىڭ ورىندالمايدى. سودان دا شىعار, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ وسى ەكى سالاعا جەتە ءمان بەرىپ, قارجىمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقانى. سول قامقورلىقتى كەيدە ءوز دارەجەسىندە پايدالانا الماي قالىپ جاتاتىن تۇستارىمىز دا بارشىلىق. ءومىر دامۋى وسىنداي سان سالالى سۇراقتاردى تاراۋ-تاراۋ ەتىپ العا تارتىپ وتىرعان تۇستا, ءبىلىم مەن عىلىمعا بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان وقىمىستىلارمەن وي ءبولىسۋدى جالعاستىرىپ كەلەمىز. بۇل جولعى پىكىرلەسىمىز – پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءجۇمادىل شىلدەباەۆ. – ءيا, ءبىلىم بيىگىنە, عىلىمنىڭ كوكجيەگىنە دەن قويعان ۇلت ەش ۋاقىتتا ۇتىلعان ەمەس, – دەپ باستادى ءسوزىن عالىم. – قازىر جۇرتىمىزدىڭ ماق­تانىشىنا اينالعان كەشەگى الىپتار توبى بۇگىنگى ولاردىڭ ءىزىن باسقان ساناۋلى ساڭلاقتار – ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قىر-سىرىن بەس ساۋساعىنداي بىلگەندەر, ادامدىقتان اتتاماعان, ار جولىنان شىقپاعاندار. مەن دە سولاردىڭ ۇلگىسىن ۇكىلەپ كەلەمىن. 45 جىلدىق عۇمىرىمدى ۇلتتىق پەداگوگيكانىڭ ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمداعى قاراشاڭىراعى سانالاتىن قازپي, بۇگىنگى اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەر­سي­تەتىندە وتكىزىپ جاتىرمىن. «ەلۋ جىلدا – ەل جا­ڭا» دەگەندەي, بۇل ءبىلىم ورداسىندا بۇرىن 4 فاكۋلتەت, 4 وقۋ عيماراتى, 4 ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسى بولسا, قازىر 9 وقۋ عيماراتى, 5 جا­تاقحانا, 29 كومپيۋتەرلىك سىنىپ, 16 ينستيتۋت, 10 فاكۋلتەت, 62 كافەدرا جاستارعا قىزمەت كورسەتىپ وتىر. ماگيستراتۋرا جانە PhD دوكتو­رانتۋرا ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى. – ءجۇمادىل ءبايدىلدا ۇلى, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن سالىستىرىپ ايتتىڭىز. ءوزىڭىز دە ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ كەلەسىز. الدىڭعى تولقىندى, كەيىنگى ءىزباسارلاردى ايتىپ وتىرسىز. ءداستۇرىن ەستەن شىعار­ماعان ەلدىڭ جاقسىلارى قاشاندا ۇلتىمەن بىرگە جاساي بەرەرى حاق. ءسىزدىڭ دە ۇستازدارىڭىز از ەمەس شىعار؟ – ارينە, الدىڭعى تولقىندى ارداقتاپ, ولاردىڭ ەسىمىن كەيىنگى جاسقا ۇعىندىرىپ وتىرۋ ۇلگىسىن ۇلىقتاي بەرۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ءومىر جولىم, ءوسۋ باسپالداعىم اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاراتىلىستانۋ-گەوگرافيا فاكۋلتەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. التىن بەسىگىم دەسەم دە بولادى. ءدارىسىن تىڭداپ, ونەگەسىن العان ۇس­تازدارىم كوپ. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە پروفەسسورلار ساناۋلى ەدى. الدىنا يمەنىپ كىرىپ, ءيىلىپ شىعاتىنبىز. دوتسەنتتەردىڭ ءوزى دارا كورىنەتىن. سونداي ارداقتى ازاماتتاردىڭ قاتارىندا پروفەسسورلار ت.مۇساقۇلوۆ, ي.نۇعىمانوۆ, دوتسەنتتەر ش.ءىزباساروۆ, س.ورىنبەكوۆ, ا.دۇيسەباەۆ, ق.امىرعازيەۆ بار. ال ۇستازدارىم پروفەسسورلار س.جۇماباەۆ, ك.ساعاتوۆ, س.وباەۆ, ا.سەيىتجانوۆ, ك.مۇحامەتجانوۆتىڭ مەن ءۇشىن ورنى بولەك. عىلىم جولىنداعى تاعدىرىم مەنى گەوگرافتار مەن پەداگوگتارعا جاقىنداستىردى. سونىڭ ءبىرى ەمەس بىرەگەيى, ۇلاعاتتى ۇستازىم, كورنەكتى عالىم, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ءا.بەيسەنوۆا بولدى. قازاق قىزدارىنىڭ ماقتانىشى مەن ۇلگىسىنە اينالعان عالىمعا العىسىم شەكسىز. بۇگىنگى تىرلىك-تىنىسىمىز جايلى ءسال توقتالار بولسام, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازىرگى رەكتورى, اكادەميك سەرىك پىراليەۆ 2008-2016 وقۋ جىلدارى ارالىعىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بارلىق قۇرىلىمىن قايتا جاساقتاپ, وقۋ-تاربيە پروتسەسىن نەسيەلىك وقۋ جۇيەسىنە نەگىزدەپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن, ينستيتۋتتار, جاڭا فاكۋلتەتتەر, وقۋ-ادىستەمەلىك زەرتحانالار اشىپ, ءداۋىر تالابىنا قاراي, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ وزىق جەتىستىكتەرى ەنگىزىلىپ, ستۋدەنتتەردىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىنا كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. وسى ارادا مىنا ءبىر ويىمدى دا ورتاعا سالا كەتسەم دەيمىن. پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارى مۇعالىم دايىن­داۋ ىسىندە تەوريالىق ءبىلىم مەن تاجىريبەنى ءبى­رىن­شى كۋرستان باستاپ قولعا الاتىن ەدى. بۇل جاس ماماننىڭ كەلەشەكتە ساباق بەرۋىنە كەڭ جول اشاتىن. ينستيتۋت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ-اق ولار ساباق بەرۋدىڭ ءتاسىلىن جەتىك مەڭگەرەتىن. مەكتەپكە بارعاندا وقۋشىلارمەن ءتىل تابىسىپ كەتەتىن. قازىر مۇعالىم بولۋعا ۇمتىلماۋدىڭ ءبىر سەبەبى, وسى تاجىريبەنى ءۇزىپ العانىمىزدان با دەيمىن. تەوريا مەن تاجىريبەنى تالاپكەردىڭ بو­يىنا تەڭ دارەجەدە ءسىڭىرىپ وتىرساق, جاقسى مۇعالىم دايىندار ەدىك. بۇل ءبىر جاعى دەسەك, ەكىنشى, جاس مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەك وتىلىنە ءتو­لەي­­­تىن اقىنىڭ ازدىعى ولاردىڭ ىنتاسىن تومەندەتۋدە. – ۇزاق جىل فاكۋلتەت دەكانى بولىپ, كافەدرا مەڭگەرگەن ەكەنسىز. سول قىزمەتتەن ءوز ەركىڭىزبەن باس تارتىپسىز... – سۇراقتىڭ باستالۋىنان-اق استارىن ءتۇسى­نىپ وتىرمىن. الدا دا ايتتىم, ءبىز الدىڭعى تولقىننىڭ ۇلگىسىن كوردىك. ولاردىڭ مەيىرىمىنە بولەندىك. ەندى سول قاسيەتتى كەيىنگىنىڭ بويىنا دارىتىپ, ساناسىنا ۇيالاتۋىمىز كەرەك قوي. سوندىقتان مەن كافەدرانى ءىزباسارلارىما تاپسىردىم. ولارعا ورىن بەرمەي, قوسارلانۋدى ارتىق كوردىم. ءدارىس وقىپ ءجۇرۋدى ءجون سانادىم. سوندا عانا سىيلى بولاتىنىما كوزىم جەتتى. ۇلكەن ۇلكەندىگىن تانىتپاسا, كەيىنگى جاس بىزدەرگە جالتاقتاپ ءجۇرىپ, كەمەلدىككە جەتە قويۋى ەكىتالاي عوي. امال نەشىك, جاسى 75-تەن اسسا دا كەيبىر پروفەسسورلارىمىز ءوز ەركىمەن جاستارعا ورىن بەرگىسى كەلمەي قارسىلىق ءبىلدىرىپ, اتاعىن پايدالاناتىنى بار. مەنىڭ ويىمشا بۇل, اسىرەسە, پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارى ءۇشىن كەلىسپەيتىن ىستەي كورىنەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرازى بۇل ماسەلەنى رەسمي تۇردە شەشكەنىنەن حاباردارمىن. 65-تەن كەيىن كافەدرانىڭ دوتسەنتى, پروفەسسورى بولسا جەتىپ جاتىر ەمەس پە؟ قازاقتىڭ قۇدايدان تىلەيتىنى «ادەمى قارتايۋ» عوي. ءداستۇرلى ساباق بەرۋدىڭ كۇنى ءوتىپ بارادى. سارعايعان قاعازداعى ءدارىستىڭ ورنىن يننوۆاتسيالىق تەوريا ءتاسىلى باسىپ كەلەدى. ەندەشە, ءبارىن اقىل-پاراساتقا جەڭدىرۋدەن ارتىق نە بار؟ – جوعارى مەكتەپ تابالدىرىعىن جاڭا ات­تاعان تالاپكەرلەردىڭ اتىنا كەيدە بىلىمدەرى تاياز دەگەن سىن ايتىلىپ قالادى. وسى تۋرالى باي­لامىڭىز قانداي؟ – شىنىن ايتۋ كەرەك, مەن 1967 جىلدىڭ تۇلەگىمىن. ءبىز 10 جانە 11-سىنىپ وقۋشىلارى مەكتەپتى قاتار بىتىردىك. وقۋعا «سۇيرەگەن» ەشكىم بولمادى. بىراق ءوز قالاۋىمىزبەن جوعارى وقۋ ورنىنا بارۋدى ۇيعاردىق. ال وقۋدى ورتا باعامەن اياقتاعاندار كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا اتتاندى. ءبىراز زامانداستارىمىز اۋىلدا قالىپ ەڭبەككە ارالاستى. بۇل ءۇردىس كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىق تەحنولوگياسى دەر ەدىم. 1985-2000 جىلدارى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تالپىنعان تۇلەكتەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى جوعارى بولدى. ءسوزىم جالاڭ بولماس ءۇشىن مىسالعا جۇگىنەيىن. ءالى ەسىمدە, مەديتسينا ينستيتۋتىنا كەلگەن ابيتۋريەنتتەردەن ەمتيحان العانىم بار. ءبىر ورىنعا 5-6 التىن مەدال العاندار كەلىپ جاتتى. ودان كەيىنگى كەزەڭدە ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋى بايقالدى. بۇل اقىلى جانە جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ كەزىندەگى تەستتىك سىناق ەنگىزۋدەن باستالدى دەگەن ءوز بولجامىمدى ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى كەز كەلگەن وقۋ ورنىنا تۇسۋگە شەك قويىلمادى. اق­شاسى بولسا, اقىلى وقۋ ورنى ەسىگىن اشىپ, تورىنە وزدىرا بەرەتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە وقۋ ورىندارىنىڭ نەسيەلىك وقىتۋ تەحنولوگياسىنا كوشۋى وتقا ماي قۇيعانداي بولدى. ونداعى تەستتىك جۇيە وقىتۋشىنىڭ شاكىرت ءبىلىمىن باعالاۋعا قولى جەتپەي قالعانىن اشىق ايتۋعا ءتيىستىمىن. ءسويتىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى قاۋقارسىزدىق كۇيىن كەشتى. ءتىپتى, وقىتۋشىنىڭ ءرولىن وپەراتور-باعالاۋشى اتقاراتىن بولدى. وسىلايشا, ءبىلىم ساپاسى تومەندەپ, سۇرانىسقا لايىق ەمەس كادرلار لەگى كوبەيىپ كەتتى. ديپلوم الۋشىلاردى جۇمىسپەن قامتۋ ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلدى. ءبىر ماماندىق يەسى جۇمىس تاپپاعان سوڭ, ەكىنشى ماماندىق الۋعا ارەكەتتەنىپ جاتتى. ءسويتىپ, ورتا مەكتەپ, باسقا دا سالالار, جوعارى وقۋ ورنى بولسىن, بىلىكتى كادرلاردىڭ ورنىن XXI عاسىرداعى اقىلى ءارى تەستتىك جۇيەمەن ءبىلىم العان ماماندار باستى. ارينە, كوپكە توپىراق شاشۋعا بولمايدى. تالاپتى, دارىندى جاستار اۋىل مەن قالادا جەتكىلىكتى. وكىنىشتىسى, ءبىز ولاردى بەتپە-بەت كەلىپ باعالاي المادىق. سەنىمگە تەحنيكا يە بولدى.  ءسويتىپ, ءاتۇستى ازىرلەنگەن مامانداردىڭ ءبىلىم-بىلىگى جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىقپادى. وعان بۇل ارادا دايەك كەلتىرىپ جاتپاساق تا ەلگە ءمالىم جاي دەپ ويلايمىن. كەيبىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ءوز بىلگەنىنشە كادر دايىنداۋ جۇمىسى بۇل كۇندەرى ماسەلەگە اينالا باستاعانىن كورىپ وتىرمىز. بۇل جاستارعا دا, قالتاسىن قاعىپ, ۇرپاعى ءۇشىن وقۋ اقىسىن تولەگەن اتا-انالارعا دا وڭاي تيمەگەنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كادر دايىنداۋ حالىقتىق ءىس ەكەنىن ەستەن شىعارماساق دەيمىن. سوندا مىقتى مامان ازىرلەۋدى جۇزەگە اسىرار ەدىك. – سوڭعى جىلدارى ورتا مەكتەپ وقۋلىق­تارىنا, اسىرەسە, بالاما وقۋلىقتارعا الۋان ءتۇر­لى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. ءسىز دە وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ ءبىرىسىز. بۇل جونىندەگى وي بايلامدارىڭىزدى بىلسەك دەپ ەدىك. – ءبىر اتاپ وتەرلىگى – بيىلدان باستاپ مەكتەپتەردەن بالامالى وقۋلىق الىنىپ تاستالدى. تەك بازالىق وقۋلىقتار عانا وقىتىلاتىن بولدى. بۇل قۇپتارلىق ءىس ەكەنى ءسوزسىز. وتانىمىزدا 1993 جىلى قازاق ەلىنىڭ جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى قولدانىسقا ەندى. ولار العاش رەت انا تىلىندە جازىلىپ, ودان سوڭ بارىپ باسقا تىلدەرگە اۋدارىلدى. ياعني, وقۋلىقتىڭ مازمۇنى, ءمانى مەن ساپاسى قازاقستاننىڭ تاريحى مەن تابيعاتىنا, سالت-داستۇرىنە نەگىزدەلدى. وسى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇر كەيىن وزگەرىسكە ۇشىراپ, 2003-2004 جىلداردان باستاپ بالامالى وقۋلىق پايدا بولدى. بۇلار ەسە بەرمەي كوبەيدى. اۆتورلار مەن باسپالار اراسىندا باسەكەلەستىك باستالدى دا كەتتى. ءبىر پانگە ارنالعان 3 وقۋلىق قاتارىمەن ءبىلىم وشاقتارىنا جىبەرىلدى. سونىڭ سالدارىنان سان ءتۇرلى كوزقاراس, سان ءتۇرلى «ادىسكەرلەر» بوي كورسەتىپ, بارماق باستى, كوز قىستىعا جول بەرىلدى. كەز كەلگەن باسپا وقۋلىق شىعارۋمەن اينالىسىپ, ساپادان گورى تابىس تابۋعا دەن قويدى. مۇنداي ورىنسىز باسەكەدە ساپا ارتپايدى. سان قۋشىلىق ورىن الادى. نەگىزىندە ءبىر پانگە ارنالىپ ءبىر وقۋلىق شىعۋى كەرەك. سوندا عانا ستاندارتقا ساي وقۋلىق وقۋشى قولىنا ءتيىپ, ءبىلىم ساپاسى تالاپقا ساي بولادى. ۇرپاق شاتاسپايدى. ءيا, مەن دە وقۋلىق جازىپ جۇرگەن اۆتورلار­دىڭ ءبىرىمىن. اكادەميك ءا.بەيسەنوۆانىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن 1993 جىلى «قازاقستاننىڭ كوپ ساتىلى وقۋ جۇيەلەرىندە ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ تۇجىرىمداماسىن» جاسادىق. 4-5 سىنىپتارعا ارنالعان ەكولوگيالىق باعدارلاما تۇزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە 3 وقۋ كەشەنى مەن 9-سىنىپقا ارنالعان «ەكولوگيا» وقۋلىعىن جارىققا شىعاردىق (اۆتورلارى ءا.بەيسەنوۆا, ج.شىلدەباەۆ). بۇل قازىر قولدانىستا. ەندىگى ماسەلە, ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدى 1-سىنىپتان باستاۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. كورشى رەسەي مەملەكەتى ەكولوگيانى مەكتەپتە ءپان رەتىندە وقىتۋدى 2006 جىلدان باستاپ كەتكەنىن ەسكە سالا كەتەيىن. – ءبىلىم جۇيەسىندەگى «ءۇش تۇعىرلى» تىلگە قاتىستى, ءارالۋان قوعامدىق پىكىرلەرگە ءۋا­جى­ڭىز قانداي؟ – كۇرمەۋى كوپ, كۇردەلى سۇراق قويىپ وتىرسىز. مەن كەمەل كەلەشەكتى بولجاعان ەلباسىنىڭ يدەيا­سىن قولدايمىن. مينيسترلىكتىڭ باعىتىنا دا تۇسىنىستىكپەن قارايمىن. ۋاقىت تالابىنا قاراي, ءبىلىم مەن عىلىم كەڭىستىگى دە وسىنى قاجەتسىنىپ وتىر. اسىرەسە, اعىلشىن ءتىلىن جاستاردىڭ مەڭ­گە­رۋى مىندەتتى دەر ەدىم. تەك مەملەكەتتىك ءمار­تەبەگە يە قازاق ءتىلىن ءبىلۋدى بارلىق مەكەمەلەردە العا وزدىرساق ۇتىلمايمىز. بۇل ارقىلى انا ءتىلىمىزدىڭ موينىمىزداعى قارىزى مەن پارىزىن ادال اتقارار ەدىك. دەگەنمەن, ءتىل ۇيرەنۋدە اسىعىستىققا ۇرىنباعانىمىز ءجون سياقتى. جا­سىراتىن نەسى بار, شالعايدا جاتقان اۋىل, ۇلكەندى-كىشىلى ەلدى مەكەندەردەگى مەكتەپتەردىڭ بۇعان ءتورت قۇبىلاسى دايىن دەپ ايتا الامىز با؟ ماماندار, وقىتۋ تەحنولوگياسى مەن تەحنيكا جاعى جەتكىلىكتى مە؟ وسى سۇراقتار مەنى عانا ەمەس, ءبىلىم سالاسىندا جۇرگەن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنەن باستاپ, اكادەميككە دەيىنگى ارالىقتاعى ازاماتتاردى مازالاپ وتىر. سوندىقتان تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭىن ەڭسەلى ەتۋدى ماقسات ەتكەن وزىق يدەيانى جان-جاقتى ويلاستىرا كەلىپ, عىلىمي نەگىزىن قالاپ, سونى تاجىريبەدە تياناقتاساق, جاس ۇرپاقتىڭ وركەنيەت كوشىنەن قالماسى انىق. جاپونيا, كورەيا, تاعى باسقا ەلدەر 1-4 سىنىپتى ءوز انا تىلىندە وقيدى ەكەن. انا ءسۇتى, انا ءتىلى قاشاندا قاسيەتتى عوي. – قازاقستاندا جاس عالىمداردىڭ عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن كوزقاراسى, قۇشتارلىعى قان­داي دەڭگەيدە؟ ولاردىڭ الەمدىك عىلىم مەن ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى ورنى جانە بولاشاعى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – ويعا قالدىراتىن سۇراق ەكەن. مەن عىلىمعا دەگەن كوزقاراسىمدى ءوز باسىمنان وتكەن تاجىريبە نەگىزىندە جاۋاپ بەرىپ كورەيىن. كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعار الدىندا زوولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستىم. ءۇش جىل بويى ماتەريال جينادىم. ەكسپەديتسيادا بولدىم. ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, كيەۆ, باكۋ قالالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا ىزدەنىستەرىمدى جاسادىم. تەوريادا دايەكتەلگەن زەرتتەۋلەرىمدى تاجىريبەدە كورسەتتىم. ءسويتىپ, 1985 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. عىلىمنىڭ ينەمەن قۇدىق قازعانداي ەكەنىن سوندا عانا ءبىلدىم. 15 جىل بويى جيناعان ماتەريالدارىمدى جوعارى وقۋ ورنىنا كەلىپ, ءبىلىم بەرۋمەن ۇشتاستىردىم. ياعني, عىلىمنىڭ جەتىستىگىن بىلىمگە اينالدىرۋ ارقىلى ءوز ماقساتىما جەتكەندەي بولدىم. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان «ەكولوگيا جانە تابيعاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ», «ەكولوگيا نەگىزدەرى», «ەكولوگيا», «قازاقستاننىڭ ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتارى جانە بيوالۋانتۇرلىلىك», «ەكولوگيا جانە تۇراقتى دامۋ» وقۋلىقتارىن جازدىم. مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن «ەكولوگيا» (9-سىنىپ), «بيولوگيا» (9, 11 سىنىپتار), «قىزىقتى ەكولوگيا», ت.ب. ەڭبەكتەر ۇسىندىم. بۇل كىتاپتار قازىر تالاپكەرلەردىڭ, ۇستازداردىڭ قولىندا. اتالعان ەڭبەكتەر مەن 2006 جىلى شىققان «وقۋشىلارعا ەكولوگيالىق ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسى» ءتارىزدى زەرتتەۋلەرىمە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مۇعالىمدەرى ءۇشىن تاعايىنداعان «جوو-نىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» گرانتىن 2 مارتە الدىم. ەندى سۇراققا تىكەلەي جاۋاپ بەرەتىن بولسام, اقيقاتىندا عىلىمنىڭ بەدەلىنىڭ تۇسە باس­تاۋى سوڭعى 10-15 جىلدا قاتتى بايقالدى. ونىڭ باستى سەبەبى, عىلىمعا قاتىسى جوق ادامداردىڭ عىلىمي اتاق الۋعا ۇمتىلۋىنان بولدى ما دەيمىن. ءبىر كۇن لابوراتوريادا وتىرماعان, ءۇش كۇن ستۋدەنتكە ءدارىس بەرمەگەن ازاماتتار عىلىم كانديداتى, دوكتورى بولىپ جاتتى. ولاردىڭ قاتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى, ءوندىرىس, ساياسي جانە اكىمشىلىك قىزمەتتەگى تۇلعالار دا بولدى. ارينە, عىلىم مەن بىلىمگە جاڭالىعىمەن كەلىپ جاتقاندار تابىلسا, كىم قارىسىپ قارسى شىقسىن. كوپ جاعدايدا ولاي بولا قويمادى. ديسسەرتاتسيا قورعاۋ كۇلكىلى جاعدايعا دەيىن باردى. ءتىپتى, كوشىرىپ الۋعا, بىرەۋگە جازدىرۋعا, پلاگياتقا, وزگە دە ايتۋعا ۇيات ماسەلەلەرگە جول بەرىلدى. قورعالعان ديسسەرتاتسيالاردىڭ قۇنسىز بولعانى سونشا, بىردەن ارحيۆتەرگە جىبەرىلگەنىنە كۋامىز. عىلىمداعى وسىنداي ولقىلىقتار ەلباسىنىڭ نازارىنا دەر كەزىندە ءىلىنىپ, اقىرى ديسسەرتاتسيا قورعاۋدىڭ كەڭەستىك جولى 2006 جىلى ءبىرجولا توقتاتىلدى. ەسەسىنە نەسيەلىك جۇيەگە نەگىزدەلگەن ماگيسترلەر مەن PhD فيلوسوفيا دوكتورىن ازىرلەۋ جۇزەگە اسا باستادى. شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل جۇيە شەتەلدە ءبىلىم الىپ, قورعاعاندارعا وتە قولايلى بولدى. ال ءبىزدىڭ عىلىم مەن ءبىلىم جۇيەسى ءۇشىن ەكى-ءۇش جىلدا ديسسەرتاتسيا قورعاۋ ءبارى بىردەي ساپالى دەي الماساق كەرەك. ونىڭ سەبەبى, ديسسەرتانتتىڭ شەت ءتىلىن جەتىك بىلمەۋى, سول سياقتى تالاپ ەتىلەتىن ماقالانى شەت تىلىندە, شەتەلدە جاريالاۋ قىمباتقا (500-1000 ەۆروعا دەيىن) ءتۇسىپ, تالاپكەرلەردىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ, عىلىمعا دەگەن ولاردىڭ سەلقوستىعىن تۋعىزدى.   از ستيپەنديا, وزگە دە الەۋمەتتىك جاعدايلار دا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمادى. ونىڭ ۇستىنە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جابىلۋى, ماردىمسىز ەڭبەكاقى جاستاردىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جوعالتتى. ماسەلەن, 1972-1985 جىلدارى مەن قىزمەت ىستەگەن زوولوگيا ينستيتۋتىندا 200-300 قىزمەتكەردەن قازىرگى قالعانى 40-50 ادام عانا. بۇل فاكت عىلىمعا دەگەن كوزقاراستىڭ قانداي ەكەنىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟! ەندى قاراڭىز, كەڭەستىك كەزدە قورعاعان عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوكتورلارى جىل سايىن ازايىپ كەلەدى. ونىڭ ورنىن قاي سالادا بولسىن ماگيسترلەر مەن PhD دوكتورلارى باسا باستادى. ال وسى كۇنگى PhD فيلوسوفيا دوكتورى مەن بۇرىنعى عىلىم كانديداتىن ءبىر دەڭگەيگە قويا المايتىنىمىز بەلگىلى. سوندا بولاشاق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ تاعدىرى نە بولماق؟ سوندىقتان ەلباسىنىڭ وسى سالالارعا قامقورلىعىن جاقسى پايدالانساق, ءبىلىم ساپاسى ارتىپ, عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇيەلى دامىپ, جاس­تار عىلىمعا بەت بۇرا باستار ەدى. وتكەن داۋىردە عالىم بولسام دەگەن ۇرپاق كوپ بولاتىن. مەنىڭ ۇستازدارىم دا, زامانداستارىم دا, كەيىنگى ءبىراز ءىزباسارلارىمىز دا عىلىمعا كەلۋدى وزدەرىنە ابىروي سانادى. ءومىردىڭ كەز كەلگەن سالاسى عىلىم ارقىلى داميتىنىن جەتە ءتۇسىندى. دۇنيەنى تۇلەتەتىن دە, تۇرلەندىرەتىن دە عىلىم مەن ءبىلىم ەكەنىن قازىرگى جاستار دا جاقسى بىلەدى. ويتكەنى, ولار الەمدىك تەحنيكا مەن تەحنولوگيادان مولىنان حاباردار ەكەنىنە مەنىڭ يمانىم كامىل. ءسوز سوڭىندا كەيبىر پىكىرلەرىمدى ورتاعا سالا كەتسەم دەيمىن. ونىڭ ءبىرىنشىسى, اقىلى ءبىلىم الۋ جۇيەسىن ءسال دە بولسا شەكتەپ, مەملەكەتتىك سۇرانىسقا قاراي ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ويتكەنى, بۇرىنعىداي ءبىر ماماندىقپەن 30-40 جىل قىزمەت ەتۋدىڭ كۇنى ءوتىپ بارادى. ءداۋىردىڭ دامۋى كەي تۇستا العان ماماندىعىڭ بويىنشا 4-5 جىل عانا قىزمەت ىستەۋگە جاراپ, ودان كەيىن جاڭارتۋ, جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا كادر دايىنداۋ ىسىنە سەرگەك قاراساق, ۇتىلمايمىز. ەكىنشى, مەكتەپكە ساپالى مۇعالىمدەر دايىنداۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم جۇيەسىن ىزگىلەندىرۋ,  يننوۆاتسيالاۋ, تەك تالانتتى دا ىنتالى جاستاردى قابىلداۋدى جۇزەگە اسىرساق ءجون بولار ەدى. ءۇشىنشى, مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ارتتىرىپ, قاراجات تاپشىلىعىنان قۇتقارساق, ساپالى ءبىلىم قانات جايارى انىق. ال جاس عالىم­داردى عىلىمعا تارتۋدا قارجىلاندىراتىن عىلىمي جوبالاردى كوبەيتۋ, ارنايى گرانتتار ءبولۋ وعان ىزدەنۋشىلەردىڭ تولىق قولجەتىمدىلىگىن ءجىتى ويلاستىرساق, تولقىن-تولقىن ۇرپاق عىلىم مەن بىلىمگە بەت بۇرارى ايداي انىق. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى