قورعانسىز قازاق قىرعىنى

تۋرالى تەڭسەلتە تەبىرەنتەر تۋىندى  بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆتىڭ «ءاي, دۇنيە-اي!» رومانىن «جۇلدىز» جۋرنالىنان وقىعانبىز. جۋرنال­دىڭ جاڭا ساندارىن اسىعا كۇ­تە­تىنبىز. اسەرىنەن ارىلا الماستان, ءارى دە ءسارى كۇي كەشەتىنبىز. بىرتە-بىرتە بايىپتاي باستايتىن­بىز. بۇل دۇنيەڭىز بىلتىر «جالىن» باسپاسىنان جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. ارينە, شىعارما شىركىنىڭىزدى كىتاپتان وقۋدىڭ ءجونى بولەك, جوسى­عى ەرەك ەكەنى ايان-ءدۇر. قورعانسىز قازاق قىرعىنى تۋرالى تەڭسەلتە تەبىرەنتەر تۋىندى. دەدىك. ماقالامىزدىڭ ما­قام تاقىرىبىن. مەملەكەتتىك سىي­لىققا ۇسىنىلعان «ءاي, دۇنيە-اي!» رومانى حاقىنداعى از عانا ايتپاق وي-پىكىرىمىزدىڭ ءبىسمىللاسىن. مۇنىمىزدى تۇسىنەرسىزدەر. شاكارىمشە شەرتسەڭىز, «بۇل ءان – بۇرىنعى اننەن وزگەرەك». ءتىپتى مۇقاباسىن سيپالاپ, اۋدا­رىپ-توڭكەرۋ بارىسىندا مازمۇ­نىنداعى تاقىرىپتارعا كوز قيىق­تاساڭىز, «دەيىن», «كەيىن», «ءتۇيىن» دەپ تاق-تاق, ناق-ناق بەدەرلەنە ءبادىز­دەلىپتى. تاقپاقتاۋ ءۇشىن ەمەس, كىتاپقا دەگەن ىقىلاس سۋىعان قازىر­گى­دەي قيىن-قيلى زامانىڭىزدا وقىر­مانىڭىزدىڭ وي-ساناسىن وسىلاي ويمىشتاعىسى كەلەتىندەي كەيىپ­تى تانيسىز. بۇكىل روماننىڭ جازۋ ءستيلى دە جاڭاشا. بۇگىنگىشە. جالىق­تىرارداي جالقى سويلەم جوق. ءاربىر سويلەمىندە قات-قابات ويلار, تۇسپالدار تۇنىپ جاتادى. ءجۇز جىل بۇرىنعى قور­عانسىز قازاق قىرعىنىن, قاي­ران دا قايران قازاعىڭىزدىڭ جا­زىقسىزدان-جازىقسىز توگىلگەن قانىن, حالقىڭىزدىڭ, ۇلتىڭىزدىڭ قايعى-قاسىرەتىن بۇگىنگى بيىك سۋ­رەتكەر­لىكپەن بەينەلەپ, قالا­مىنان قان سورعالاتقانداي كۇيدە كۇي شەرتەدى-اي. الايدا, ازاپقا عانا جارا­تىلعان­داي كورىنە باستاعان قازاقتىڭ كۇيىنە كۇيى­نىشپەن اھ ۇرىپ, جانىڭىز شىر­قىراپ, ءجۇ­رەگىڭىز قالتىراي باستا­عان­دا, شىنايى شەبەرىڭىز كەنەت ءسىزدى سەر­­­پىلتىپ, نە ءاننىڭ سيقىرىنا, نە جاق­­سى ادامنىڭ جان جىلۋىنا, مەيىر­­بان­­دىعىنا, نەمەسە كەرەمەت كەيىپ­­كەر­­لەرى­نىڭ مولدىرەگەن ماحابباتى­نا, ءسۇ­يىس­پەنشىلىك سەزىمىنە بولەپ الا قويادى. «ءاي, دۇنيە-اي!» رومانىنىڭ «دەيىن» دەيتىن ءبىرىنشى تاراۋى «ون التىعا تولعان قىزدى قازاقتىڭ پىسكەن جەمىسكە بالايتىنىن ءشايى بىلەتىن» دەگەن سويلەممەن باستالادى. جوعارىدا اڭعارتقانىمىزداي, وسى سويلەمنىڭ وزىندە قانشاما ءمان-ءمانىس جاتىر. ستيل سيقىرى سىيىپ تۇر. وتكەن عاسىرىڭىزدىڭ ون التىنشى جىلى ون التىعا تولعان ءشايى قىزىڭىزدىڭ الابۇرتقان البىرت شاعىن بەكسۇلتانىڭىز دا الابۇرتا, بۇگىنگىشە بەينەلەيدى. سول شايىدەيىن شىرىن جاراتىلىستىڭ, سۇلۋ بولمىستىڭ, كوركەم مىنەزدىڭ قارقارا جارمەڭكەسىندەگى حال-كۇيى. سوپىيانىڭ ءانى. تازابەكتەيىن تازا, ادال, باتىل دا جىگەرلى جىگىت ەكەۋىنىڭ سەزىمدەرى. جۇزىكتەيىن جا­نى نازىك, تۇيسىكشىل جەڭگەسىنىڭ ءشايىنى ەركەلەتۋى بىلاي بەرىلەدى: «جانىم جىبەگىم! – دەدى ەركەلەتە ەلجىرەپ. – قازاق ۇلدىڭ تاعدىرىنا ونشا قام جەي بەرمەيدى, ويتكەنى ول ءوز تاعدىرىن ءوز ەلىنىڭ ىشىندە وتكىزەدى, ال قىزدىڭ تاعدىرىن اق ساقالدى اتاسىنان تارتىپ اسىق ويناعان بالاسىنا دەيىن ۋايىمدايدى, ويتكەنى ونىڭ باقىتى سىرت ەل, جات بوساعاعا بايلانىستى». جەڭگەسى «جىبەگىم» دەپ قاستەرلەيتىن قىز شايىگە عاشىق بولعان, شىن سۇيگەن تازابەكتە «ءۇش جىل بويى باۋىر باسىپ قالعان» دانەكەردەيىن قىلىقتى كەلىنشەك بار ەكەن. بەكەڭ وسىلايشا شيرىقتىرا شيلىقتىرار شەبەر عوي. قىسقاسى, رومانىڭىز وسىلايشا وقىرمانىن بىردەن باۋراپ الا جونەلەدى. البەتتە, ون التىنشى جىلدىڭ قاسىرەتى تۋرالى قازاقتىڭ ءوزى دە ونشا بىلمەيدى. بەكسۇلتانىڭىز دا «ون التىنشى جىل» اتتى ما­قالاسىندا: «1916 جىلى جۇزدەپ, مىڭداپ قىرىلعان قازاقتى الەم تۇگىل ءوز قازاعى دا ەستىپ-بىلمەگەن, ال 2016 جىلى ءبىر ادامنىڭ قاس­تاندىقپەن ولگەنىن بۇكىل الەم بىلەدى. زامان وزگەردى, الەم وزگەردى. قازاق تا الەمدىك وي-سانادان قالىس­پاۋى قاجەت», – دەپ تاعى دا تاڭعالدىرادى. جاڭا رومانى ارقىلى 1916 جىلعى قىرعىننىڭ قايعىلى دا كوركەم دۇنيەلىك پولوتنوسىن سومداپ سوعادى. ون التىنشى جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس تۋرالى تۋىندى جاراتپاق ءتىپتى دە وڭاي ەمەس. قيىننىڭ قيىنى. كۇردەلىنىڭ كۇردەلىسى. كۇرمەۋلىنىڭ كۇرمەۋلىسى. ون التىنشى جىلىڭىز قانشا از جازىلدى, جەتكىلىكسىز بەينەلەندى, ۇلت ساناسىندا اقتاڭداقتار باسىم دەگەنىمىزبەن, كەمەڭگەر سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامانى» بار. وزگەشە ورنەكتەگى ءورشىلىڭىز اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ «بەساتارى» بار. اسىرەسە, «قيلى زاماندايىن» قازاق پروزاسىنىڭ «ءحانتاڭىرى» تۇرعاندا, نۇرجەكەەۆىڭىزگە نا­عىز نارعا لايىق, اسا اۋىر جۇك­تىڭ ءتۇس­كەنىن تۇيسىنگەن ابزال. شە­بەر پروزاشىڭىز, شىنايى شى­عار­ماگەرىڭىز بەكسۇلتان نۇرجە­كەەۆ اۋە­زوۆتەيىن مۇحيتىڭىزدىڭ تە­رەڭ­دەرىنەن تۇسپالدار تەرمەلەپ اۋرەلەنبەيدى. «قيلى زاماننىڭ» قالقاسىندا قالىپ قويمايدى. جامەڭ­كە, اۋباكىر, ۇزاقتاردان ءبىر-ءبىر اۋىز ءسوز سەزدىرەدى دە, ءوز مارجانىن مانىستەۋدە دارىن دارالىعىن تانىتادى. ءشايى مەن تازابەكتىڭ تاعدىرلارى, ءىس-ارە­كەتتەرى, ازاپ-مەحناتتارى, قاي­تالانباس ماحابباتتارى, قايتپاس-قايسار قاجىر-قايراتتارى, بىرتە-بىرتە بيىكتەۋ, ءبىرسىن-ءبىرسىن ءوسۋ, ورلەۋلەرى ارقىلى وسى ەكەۋىنىڭ دە, وزگە كوپتەگەن كەيىپكەرلەرىنىڭ دە وشپەس بەينەلەرىن جاسايدى. حاراك­تەرلەرىن اسا يلانىمدى اشادى. ومىربەك پەن تىلەۋلى اقساقالدار, قادىرمەندى قاليشا اپا وبرازدارى, قاراپايىم حالىقتىڭ وزگە دە وكىل­دەرى وزگەشە ورنەكتەرىن تابادى. ءشايى مەن تازابەك بۇگىنگى وقىر­مان­نىڭ كوركەم ادەبيەتتەگى ناعىز سۇيىك­تى كەيىپكەرلەرىنە اينالادى. بارا-بارا اۆتور سەكىلدى ءسىز دە ءشايىنى – شايكەن, تازابەكتى – تايكەن دەپ ەركە­لەتكىڭىز كەلەدى. ولار نەبىر-نە­بىر ناۋبەتتەردى, قىرعىندار مەن قان­توگىستەردى, ادىلەتسىزدىكتەردى باس­تان كەشەدى. جاۋىزدىقتارعا تاپ بولادى. ەڭ قىمبات – ەتجاقىندارىنان, دوس-جاراندارىنان ايىرىلادى. بەرگ دەيتىن جاۋىزدىڭ ءوزى قان­شاما قازاقتى قىرادى. ءتاتتى ۇيقى­دا جاتقان اۋىلدىڭ ەلۋ ادامىن اتىپ, شاۋىپ ولتىرەدى. كەلەسىدە اسكەرىن ەكى توپقا ءبولىپ, اۋىلدى قورشاپ, قازاقتاردى شەتىنەن قىلىشپەن شاۋىپ, باۋداي تۇسىرەدى. «سول قولما-قول شايقاستا سەكسەنىن ءولتىرىپ, ون ەكىسىن جارالادىق», – دەيدى بەرگ ماقتانىپ. قارقاراعا قاراي بەتتەگەن بەرگتىڭ جەندەتتەرى تاعى دا تالاي ادامدى اتىپ, ون ءۇيدى ءور­تەيدى. وسىنداي-وسىندايدىڭ ءبارىن ەستىگەن ورىس قىزى سوپىيا: «جازىقسىز, قارۋسىز حالىقتى قىرىپ سالعانىنا ماقتانعان مىنالار ورىستىڭ جاۋىنگەرى دەگەن اتاقتان ساداعا كەتسىن!» دەيدى. ءسويت­كەن سوپىيا قانشاما قىر­عىن­دى كورىپ, قازاقتارعا قاشىپ كەتەدى. قوجاق وعان عاشىق. بىراق, كەيىن­نەن قوجاق تا, سوپىيا دا سول سويقانداردان مەرت بولادى. رومانداعى ماعلۇماتتاردىڭ, ياعني قورعانسىز قازاق قىرعىنى تۋرالى دەرەكتەر مەن دايەكتەردىڭ ءبارى دە ارحيۆتەردەن الىنعان عوي. باۋىرجان مومىش ۇلى مەڭزەگەن ماسەلەداعى. سونداي-سونداي سويقانداردى كوزىمەن كورىپ كەكتەنگەن تازابەكتىڭ ءشايىسىن ورىستار تاعى قورلايدى, قالماق زورلايدى. ءشايى عانا ەمەس, سۇيىكتى جەڭگەسى جۇزىك تە, قايىن­سىڭلىسى جامەش تە... زورلانادى. قا­زاق بۇرىنعىشا قىرىلىپ جاتىر. شىداۋ دا, ءتوزۋ دە مۇلدە مۇمكىن ەمەستەي. الايدا, «ءاي, دۇنيە-ايدىڭ» كەيىپكەرلەرى شىدايدى, توزەدى. تازا­بەك تە تىم-تىم تەكتى ءتور­دەن, تاۋ­داي بيىكتەن تابىلا بىلەدى. «قايتۋشى ەك؟ توزەمىز», – دەيدى رومانداعى تاۋ تۇرپاتتى, دا­لاداي دارحان تۇلعا قاپەز ءانشى تازابەك توقىراعانداي كۇيگە ءتۇس­كەندە. – ءاربىر ادام سياق­تى حالىقتا دا تاعدىر دەگەن بولادى. قازاقتىڭ تاعدىرى وسىنداي. ورىستار ءبىزدى سىيلامايدى, ءتىپتى كوبى ادامعا سانامايدى. نەگە؟ ويتكەنى, ولار ءبىزدى مەنسىنبەيدى. قازاق جەرىندە تۇرعانمەن, قازاقپەن ولاردىڭ ەشقانداي رۋحاني, مادەني بايلانىسى جوق. تاريحىمىزدى, سالت-ءداس­تۇرىمىزدى, ادەت-عۇرپىمىزدى بىلمەيدى». جالپى, بۇل تۋىندىدا ءشايى مەن تازابەكتەن باسقا دا تاڭعاجايىپ كەيىپ­كەرلەر كوپ-اق. سولاردىڭ بىرە­گەيى – وسى ويشىل, تەرەڭ ءبىلىمدى, ورە-ءورىسى وتە بيىك, ءاندى دە تالعاپ سالىپ, تاڭداپ ايتاتىن تالانت يەسى قاپەز. تازابەكتى دە ءھام تەرەڭدەتە تۇسەتىن وسى قاپەزىڭىز. «ءبىز بىرىكپەدىك, ءبىر-بىرىمىزگە باعىنبادىق, ءوزىمىز سەكىلدى ءبىر باۋىرىمىزعا باعىنعاندى قور سانادىق. اقىرىندا جۇرتقا جەم بولدىق», – دەيدى ايدىك ءان­شى­ڭىز. ىستانبۇلدا ءبىلىم العان وقى­مىستىڭىز. روماندا قاپەزىڭىز ونەردى ورىستەتىپ, ءانىن سالىپ, قارا­تايداي شاكىرتتەرىن دە باۋلىپ ءجۇر. ەلدىك, مەملەكەتتىك, ۇلتتىق تۇر­عى­داعى تەكتى تۇجىرىمدارىن دا ساۋلەسى بار سانالارعا سىڭىرە بىلە­تىندەي. «دەيىن» تاراۋىنىڭ سوڭىندا ءشايى دە, تازابەك تە تاۋ تۇلعالانا تۇسەدى. «شايكەن, ەركەك ايەلدى نە ءۇشىن قورعايدى؟» – دەيدى تايكەن. «ويتكەنى, ول وعان ۇرپاق سىيلايدى», – دەيدى شايكەن. «ال ۇر­پاق ءۇشىن نەگە جانىن قيادى؟» «ءويت­كەنى, ول ءوزى ءۇشىن عانا ەمەس, حالقى ءۇشىن دە قىمبات. ۇرپاعى قالماعان حالىق قانشاما دانىشپان بولسا دا, ءتۇپتىڭ تۇبىندە قۇرىپ بىتپەي مە؟» «ءيا, سويتەدى. قۇداي قۇرىپ ءبىت­كەننەن ساقتاسىن!» «كەيىن» تاراۋىن اۆتور ءتوڭ­كەرىستىڭ تابيعاتىن حالىقتىڭ, قارا­پايىم قازاقتىڭ كوزقاراسىمەن تاپتىشتەپ باستايدى. جاڭا وكىمەت بيلىگىن, بالشەبەكتەردىڭ, ورىس­تاردىڭ ارەكەتتەرىن سىرتتاي عانا باقىلاپ-بايقايتىنداي سىڭايمەن-اق تەرەڭ سەزىندىرەدى. تازابەك پەن ءشايى, باسقا دا كەيىپكەرلەر ءبىلىم الۋعا ۇمتىلادى. قۇلشىنادى. ءات­تەڭ-اي, اتتەڭ! تاعى دا تەكسىزدىك. ارىز­قويلىق. الاۋىزدىق. اقى­رىندا تازابەك مەرت بولادى. ءشايى بار بولعانى جيىرما بەسكە جەتپەي, جەسىر قالادى. بۇل تاراۋدا قاپەزبەن قاتار ورىس كوبوزەۆ بەينەسى جان-جاقتى اشىلادى. ورىس پەن قازاق باۋىرلاستىعى, تامىرلاستىعى جاراسىمدى بەدەر­لەنەدى. كوبوزەۆتىڭ, وزگە دە مەيىر­بان ورىستاردىڭ ادالدىعى, شىن­شىلدىعى, سايىپ كەلگەندە, ادام­دىقتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ ۇلت تاڭ­دا­ماي­تىنى ادەمى ادىپتەلەدى. قىر­عىز تابايدىڭ ارەكەتتەرى دە ۇيلەسىمدى, ۇناسىمدى. كوبوزەۆ تازا­بەككە وكىل اعا بولادى. الايدا, قازاق ءان ونەرى­نىڭ بولاشاعىنداي كورىنگەن جاس ءانشى قاراتايدىڭ قازاسى, قاپەز دوس ساناعان باكەننىڭ وپاسىزدىعى, ساتقىندىعى تاعى دا قايعىعا باتىرادى. تالايلاردى. «جەر بەتىندە جاقسى ادام كوپ بول­سا, جاقسىنى اڭساپ نەمىز بار, كەز كەلگەنىمەن كوڭىل جاراس­تىرىپ كەتپەيمىز بە؟ ورىستىڭ ءبارى كوبوزەۆتەي بولسا, ون التىنشى جىلى قازاقتى ورىس قاسقىر شاپ­قان قويداي قىرار ما ەدى؟ ءبارى ادامنىڭ الا-قۇلالىعىنان. تازابەكتى ءدال كوبوزەۆتەي بىردە-ءبىر قازاق جاقسى كورگەن جوق شىعار. ەكەۋىنىڭ سونشالىق باۋىرلاردان بەتەر سىيلاسۋىندا نە سىر بار ەكەنىن ءبىر قۇداي بىلمەسە, باسقا ەشكىم بىلمەيدى. ولگەننەن كەيىن دە وزگەرمەي سىيلاۋ تۋعان باۋىردىڭ دا قولىنان كەلە بەرمەيدى», – دەيدى اۆتور ءارى ءوز اتىنان, ءارى ءشايىنىڭ ويىن اڭعارتا اعىنان جارىلىپ. اشارشىلىقتىڭ زار-زاپىرانى جاس تالانت قاراتاي تاعدىرى مەن قاپەزدىڭ مۇڭعا باتىرار ءانى ارقىلى ۇستەمەلەنە سۋرەتتەلەدى. ءشايى ءبارىن دە باستان كەشىرەدى. سوعىستى دا. قانشاما قايعى شەگەدى. اشار­شىلىقتىڭ ازابىن, سوعىستا قۇربان بولعان پەرزەنتتەرىن, باسقا دا جاقىن­دارىن ەسكە تۇسىرەدى. ءبىر ءتۇ­نىن قيعان قيماس باسقارماسى دا وتىز جەتىنشى جىلى قامالادى. شىركىن ءشايىڭىز نە كورمەدى دەسەڭىزشى! «ءاي, دۇنيە-اي!» دەپ, روماننىڭ اتىن قايتالايسىز. قايتا-قايتا. نەمەرەسى نۇربەك 1986 جىلعى جەلتوقساندا وتكەن پلەنۋمدى ايتىپ, ءوز پىكىرىن بىلدىرەدى. شايلىعىپ قالعان ءشايىڭىز: «قوي, بالام! بىرەۋ ەستىسە, باسىڭ بالەگە قالار. ودان دا ءشايىڭدى ءىش», – دەيدى. جيىرما ەكىنشى جەلتوقساندا قارا ماشينە ءشايىنىڭ شوبەرەسى كاۋسەننىڭ بوپ-بوز, اق شولمەكتەي بوپ, شالقالاپ جاتقان جانسىز دەنەسىن اكەلەدى. 1991 جىل. ءشايى دە 91 جاستا. ون التىنشى جىلى ون التىداعى شىرىن ءشايىڭىز عوي. شالاجانسار كۇيدە. اۋرۋحانادا. «تەمىروزەك كەم­پىر­دىڭ قايتا تىرىلگەنىنە دارىگەر قاۋىمى دا قاتتى قۋاندى, ءارى قاتتى تاڭ­عالدى. كوزىنە جاس الا قۋانعان نۇر­بەك اجەسىن ابدەن قۋانتقىسى كەلدى. – اجە, بۇگىننەن باستاپ ءبىز تاۋەل­سىز مەملەكەت بولدىق! – ا-ا؟ – تاۋەلسىز جەكە ەل بولدىق. بۇگىن قا­زاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريا­لادى. – ۋھ! – دەدى كەيۋانا كادىمگى ساۋ كىسىشە كۇرسىنىپ. توزىعى جەتكەن راديونىڭ ۇنىندەي قىرىل-سىرىلدى ءبارى ەستىدى: – قۇد-داي بار ەكەن عوي! ۇستىنەن اۋىر جۇك تۇسكەن ادامشا ءشايى جايباراقات كوزىن جۇمدى... توقسان ءبىر جىل بويى ءبىر كەۋدەدە ءبىر-بىرىمەن ارپالىسىپ كەلگەن قۋانىش پەن قايعى سول كەۋدەدە ءبىر ساتتە بىرگە تىنىشتالدى». مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن-اق لايىق «ءاي, دۇنيە-اي!» رومانى وسىلاي اياقتالادى. «ەڭ ۇلكەن ەرلىك – وي ەرلىگى» دەپتى ءدۇ­نيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى دانىش­پاننىڭ ءبىرى. اتالمىش شىعارمادا جاقسى ادامدار, باۋىرمالدىق, ءسۇيىس­پەنشىلىك, تۋعان جەر, قازاق­تىڭ تاۋى مەن دالاسى, بۇكىل باي­تاعىڭىزعا دەگەن پەرزەنتتىك ماحاب­بات, ۇلت بىرلىگى, ۇلتارالىق تاتۋلىق, تاۋەلسىزدىك تۋراسىنداعى وراسان ويلار, پالساپالىق پايىمدار تۇنىپ تۇرىپتى. اۆتوردىڭ قالام قۋاتىنا, دارىن دارالىعىنا ءتانتىسىز. وت-جالىنعا ورانعان ون التىنشى جىل تۋرالى روماندى تاۋ تۇرپاتتى تۋىندىلار قاتارىنا قوسىلعان قازاقى ولجا دەدىك. سولاي سانادىق. ءبىز. مارحابات بايعۇت شىمكەنت