ءوڭىر ومىرىندەگى بيىلعى ايرىقشا اتاپ وتەرلىك جاڭا ءۇردىس وبلىس ورتالىعىندا اۋدانداردىڭ كۇندەرىن وتكىزۋ بولىپ وتىر. ويىل اۋدانىنىڭ كۇندەرى ش.بەرسيەۆ اتىنداعى اقتوبە اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجى اۋلاسىنداعى اق تارىنىڭ اتاسىنا قويىلعان ەسكەرتكىشكە گۇل شوقتارىن قويۋدان باستالدى.
ول وبلىستىق ونەر مۋزەيىندە شىعاناق بەرسيەۆتىڭ 135 جىلدىعىنا ارنالعان «شىعاناق باعىندىرعان شىڭ» تاقىرىبىنداعى تانىمدىق-مادەني شارامەن جالعاسىن تاپتى. وعان ويىل وڭىرىندە ەڭبەك ەتىپ, كەيىن قالاعا قونىس اۋدارعان ويىلدىقتار مەن اتاقتى تارىشىنىڭ ۇرپاقتارى قاتىستى. شاراعا قاتىسۋشىلار ونەر مۋزەيىنىڭ زالىنا قويىلعان «اق تارىنىڭ اقتاڭگەرى – شىعاناق» اتتى كورمە ءجادىگەرلەرىمەن تانىستى. مۇندا ديقاننىڭ فوتوسۋرەتتەرى, ونىڭ ءومىرى مەن ەڭبەك جولىن ناسيحاتتايتىن شىعارمالار, حاتتار مەن ەستەلىكتەر, تارىنى پايدالانۋعا قاجەتتى بۇيىمدار قويىلدى. كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارعان تۋىندى اۋداندىق مۋزەي قىزمەتكەرى دۋلات يساباەۆتىڭ قولىنان شىققان اششى-ويىل وزەنى بويىنداعى ەگىس القابىنىڭ ماكەتى بولدى. كورمەدە 2006 جىلى جەرگىلىكتى ءمۇسىنشى كەڭەس اققونىسوۆ سومداعان ش.بەرسيەۆتىڭ گيپس ءمۇسىنى, انەت ءابىلوۆ جاساعان شىعاناق بەرسيەۆ اۋىلىنىڭ بەلگىسى دە ورىن العان. كەزدەسۋدە اق تارىنىڭ اتاسى تۋرالى بەينەفيلم كورسەتىلدى. وسىنداي يگى ءىستى ۇيىمداستىرۋدا ش.بەرسيەۆ اتىنداعى ويىل اۋداندىق ونەر جانە ولكە تاريحى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بالقيا رىسباەۆانىڭ ايشىقتى قولتاڭباسى كورىنىپ-اق تۇردى.
كەزدەسۋدە ءسوز العان ويىل اۋدانىنىڭ اكىمى بۇلبۇل كۇزەمباەۆا ءوڭىردىڭ 1921 جىلى 14 بولىس بولىپ قۇرىلعان كەزىنەن باستاپ ساناعاندا بيىل اۋداننىڭ قۇرىلعانىنا 95 جىل تولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. تارى ءوسىرۋدەن الەمدىك رەكورد جاساعان شىعاناق اتامىزدىڭ تۋعان جەرى ويىلدا داڭقتى ديقاننىڭ ۇرپاقتارى بۇل ءۇردىستى ءالى دە جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن ماقتانىش سەزىممەن ەسكە سالدى. اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بار ەكەنىنە توقتالدى. بۇعان تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن اۋدان تۇرعىندارى كوگىلدىر وتىننىڭ كەلۋىمەن قارسى الىپ وتىرعانىن مىسالعا كەلتىردى.
ش.بەرسيەۆتى زەرتتەۋشى بەلگىلى جۋرناليست يدوش اسقار مۇنداي ۇلاعاتتى شارانى شىعاناقتان باستاعاندارى ءۇشىن العىس سەزىمىن جەتكىزدى. ول شىعاناقتىڭ ەڭبەكتىڭ بيىك شىڭىن باعىندىرۋداعى ادامي بەينەسى ءالى تولىق اشىلماعانىنا, ونىڭ فيلوسوفيالىق تۇلعا ەكەنىنە نازار اۋداردى. شىعاناقتىڭ شەكسپير بەينەلەرىنە جاقىن ۇلى تۇلعا ەكەنىن ايتا كەلىپ, 1946 جىلى ساۋلەتشى تولەۋ باسەنوۆتىڭ ارحيتەكتۋراسىمەن سالىنعان شىعاناق بەرسيەۆتىڭ تۋعان جەرىندەگى كەسەنەنىڭ ءىشىن جاڭعىرتىپ, اينالاسىن اباتتاندىرۋعا جەرگىلىكتى بيلىك نازار اۋدارسا دەگەن ۇسىنىسىن دا ءبىلدىردى.
شارادا ويىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى مەن ەڭبەك ارداگەرلەرى قاراكوز قاماقىزى, تۇرار شەريازدانوۆ, ەلۋباي قاليەۆ, ارىستان ايماعامبەتوۆ, سونداي-اق, ش.بەرسيەۆ ۇرپاقتارى اتىنان ماڭعىستاۋدان ارنايى كەلگەن ايشارا بەرسيەۆا, اقتوبەلىك مۇحامبەت ەشمۇحانوۆ شىعاناق تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى, ەستەلىكتەر ايتتى. ءايگىلى تارىشىنىڭ نەمەرەسى ەرلان ەشمۇحانوۆ اتاسىنا ارناپ ولەڭ جولدارىن وقىدى. كەزدەسۋدە شىعاناق اتالارىنىڭ ۇلاعاتتى ءىسىن جالعاستىرۋشى «جاقىپ», «سپارتاك» سىندى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تارى وسىرۋدەگى بۇگىنگى قادامدارى تۋرالى دا ايتىلدى.
ال س.بايىشەۆ اتىنداعى وبلىستىق عىلىمي-امبەباپ كىتاپحاناسىندا «تۋعان ءولكە» دەپ اتالاتىن ويىل اۋدانىنىڭ انىقتامالىق-اقپاراتتىق تانىمدىق جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. بۇل شاراعا اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى مەن ەڭبەك ارداگەرلەرى, تاريحشى عالىمدار, بىرقاتار وبلىستىق باسقارما باسشىلارى, جاستار قاتىستى. جيناق وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كوردى.
وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلايىم تولەباەۆا بۇل ەڭبەكتىڭ تاريح جانە گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرى, وقىتۋشىلار ءۇشىن قوسىمشا وقىتۋ قۇرالى رەتىندە بەرەرى مول ەكەنىن, ونىڭ ولكەتانۋلىق, تۋريستىك, پاتريوتتىق ماقساتتا شىعارىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل جيناق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن اۋىلدىق, اۋداندىق, وبلىستىق كىتاپحانالار مەن مۇراجايلارعا تەگىن تاراتىلماق. بولاشاقتا جيناقتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى دا جارىق كورمەك.
ت.احتانوۆ اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىندا ن.قالاۋوۆتىڭ «شىعاناق» سپەكتاكلى قويىلدى. ويىلدىقتار وبلىستىق زاعيپتار جانە ناشار كورەتىن ازاماتتاردىڭ ارناۋلى كىتاپحاناسىندا «شىن جۇرەكتەن!» اتتى قايىرىمدىلىق اكتسياسىن ۇيىمداستىردى. ونەرپازدار زاعيپ جاندارعا ارناپ كونتسەرتتىك باعدارلاما ۇسىندى. اۋدان اكىمدىگى اتىنان قوعام ءمۇشەلەرىنە ارنايى سىي-سياپات جاسالدى, ەڭبەك ارداگەرى راحىم قاراباليەۆ زاعيپتار قوعامىنا 70 مىڭ تەڭگە كولەمىندە دەمەۋشىلىك-كومەك كورسەتتى.
اۋدان كۇندەرىنە ارنالعان ەڭ اۋقىمدى مادەني شارا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ اتىنداعى ورتالىق مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعىندا وتكىزىلدى. ساياباقتاعى ءسانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن شارادا جينالعانداردى اۋدان اكىمى بۇلبۇل كۇزەمباەۆا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, اۋداندىق ءماسليحات شەشىمى نەگىزىندە جازۋشى قارلىعا كەرەەۆاعا ويىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى توسبەلگىسى مەن كۋالىگىن تاپسىردى.
ويىل ءوڭىرىنىڭ ون توعىزىنشى عاسىرداعى كورىنىسىن بەينەلەگەن « ۇلى جىبەك جولىندا جاڭعىرعان كوكجار جارمەڭكەسى» تەاترلاندىرىلعان قويىلىمىنا 300-دەن استام ونەرپاز قاتىسىپ, ولار ۇلتى اعىلشىن, تاتار, وزبەك, يران-پارسى, ورىس, سىعان, ءۇندى سياقتى ساۋداگەرلەردىڭ بەينەسىن سومدادى. جارمەڭكەنىڭ سالتاناتىن كوش-كەرۋەن شەرۋى ايشىقتاي ءتۇستى. ات جەككەن اربالى, تەڭ ارتقان تۇيەلى كەرۋەن, سال-سەرىلەردىڭ, شەتەل جيھانگەرلەرىنىڭ بەينەلەرى حالقىمىز ءجۇرىپ وتكەن تاريحي كەزەڭدەردى جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا جاڭعىرتتى.
جارمەڭكە وتكەن الاڭدا قازاقى جاساۋ-جابدىعىمەن ءۇش كيىز ءۇي تىگىلىپ, كوپشىلىك ۇلتتىق تاعامداردان ءدام تاتتى. ويىلدىقتار ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ورايلاستىرىپ 25 مەترلىك داستارقان جايىپ, حالىققا ۇلتتىق تاعامداردى تەگىن ۇسىندى. شاراعا جينالعان قالالىقتار اۋدان ونەرپازدارىنىڭ «كوكجار اۋەندەرى» اتتى كونتسەرتتىك باعدارلاماسىن تاماشالادى. ساياباقتا ۇلتتىق قولونەر بۇيىمدارىنىڭ كورمەسى, سونداي-اق, قول كۇرەسى, قوشقار كوتەرۋ, اسىق اتۋ, ارقان تارتىسى سىندى ۇلتتىق سپورت ويىن تۇرلەرىنەن جارىستار ۇيىمداستىرىلدى.
«تابىس» كوممۋنالدىق بازارىندا وتكەن ويىل اۋدانىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءجارمەڭكەسىندە وڭىردەگى 308 شارۋا قوجالىعىنىڭ 40-ى ونىمدەرىن جۇرتشىلىققا ۇسىندى. ءجارمەڭكەگە 6 تونناعا جۋىق ەت ءونىمدەرى, 70 ليتر بال مەن 250 كيلو بالىق, 55 كيلو قۇلپىناي, 330 كيلو تارى-تالقان, 140 ليتر شۇبات, قۇرت-ماي مەن سارىماي, ءىرىمشىك حالىققا ارزان باعامەن ساتىلدى. اۋدانداعى «جۇمىرباي», «سپارتاك», «جاقىپ» شارۋا قوجالىقتارىنىڭ القابىندا وسىرىلگەن قاۋىن-قاربىز بەن كوكونىس ونىمدەرى ۇسىنىلدى. «عاليماردانبەك» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ بالى مەن جاڭبىرشى بايدۋللين ءوسىرىپ وتىرعان بودەنەنىڭ جۇمىرتقاسىنا دا سۇرانىس جوعارى بولدى. ءجارمەڭكەدە ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى قالا بازارلارىنداعىدان اناعۇرلىم ارزان باعاعا ساتىلدى.
جالپى, اقتوبەدەگى ويىل اۋدانىنىڭ كۇندەرى قالالىقتارعا ادەمى دە اسەرلى كوڭىل-كۇي سىيلادى. وسىلايشا, اۋىل قالاعا كوشىپ كەلگەندەي سەزىم قالدىردى. ال ويىلدىقتار بۇل باعىتتا ۇيىمشىلدىعى مەن بىرلىگىن تانىتتى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
حايرەدين راۋشانوۆ
