جانىمىز ءالى جارالى

اتوم اپاتى دا ءبىزدى اينالىپ وتپەدى. سەمەي پوليگونىنان رادياتسيا الىپ «شىنىققان» قازاق­ستاندىقتاردى چەرنوبىل اپاتىن زالالسىزداندىرۋعا اپا­رىپ سالعانى ءالى ەستە. ءب ۇلىن­شى­لىك­كە وتىز جىل تولىپ وتىر. اپاتتى جويۋعا وتىز بەس مىڭ قا­زاقستاندىق قاتىسقان. سولاردىڭ كوبى ورىمدەي قازاق جاستارى بولاتىن. چەرنوبىل اپاتىنىڭ وتىز جىلدىعىنا بايلانىستى جەر-جەر­لەردە سول زۇلماتتى كوزى كورگەن ازا­ماتتارمەن كەزدەسۋلەر ءوتتى. اپاتتى اۋىزدىقتاۋعا قاتىس­قان كيىكتى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەربولات يبراەۆ: «مەن ول كەزدەرى ءمىن­دەتتى اسكەر قاتارىندا بولاتىنمىن. اكەلدى دە سالدى. وتان ءۇشىن جان پيدا دەپ وتقا تۇستىك تە كەتتىك. ول ارادان قازاق جاس­تارىن كوپ كەزىك­تىردىم. ءبىزدىڭ ەرىك-جىگەرىمىزدىڭ ارقا­­سىندا راديا­تسيانىڭ ءارى قاراي تارا­­لۋىنا توسقاۋىل قويىلدى», دەپ ەسكە الادى قاسىرەتتى جاع­داي­دى. چەر­نوبىل اپاتىن زالال­سىزدان­دىرۋعا قاتىسقاندار مەن تۇرىپ جاتقان اقادىر كەنتىندە دە بار. سولاردىڭ ءبىرى – سەرجان ەسىم­دى ازامات. وت­با­سىلى. كۇمىس قا­سىق­تاي عانا ءسۇپ-سۇيكىمدى كەلىن­شەگى بار. ءالى كۇنگە بالا سۇيە الماي ءجۇر بۇلار. جارىق كور­گەن نارەستەلەرى كوپ تۇرمايدى, شەتى­نەپ كەتە بەرەدى. كەلىنشەگى دە جىلايدى. وعان قوسىلىپ سەرجان ءىنىمىز دە ەگىلەدى. ولاردىڭ مۇڭى ءبىزدى دە شارپيدى. عاسىر تاجا­لى – اتوم­دى اۋىزدىقتاۋعا شاما قايسى؟ تۋعان دالامىزدىڭ دا جۇرەگى جارالى. اتوم رادياتسيا­سى قوينى-قونى­شىن زاقىمداعان جەر-انانىڭ دا قاسى­رەتىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزە الماي­سىڭ. وسى ماقالانى جازۋعا تۇرتكى بول­عان جاعدايدى ايتۋعا تۋرا كەلەدى. قالامعا ماشىعىم بولعان سوڭ دا جازۋشى, اقىنداردىڭ, عالىمداردىڭ ەڭبەگىن نازاردا ۇستايمىن. سەمەي پوليگونىنىڭ جان تۇرشىگەرلىك زار­داپ­تارىن ءوز باسىنان وتكەرگەن تانى­مال جازۋشىمىز مەدەۋ سارسە­كەنىڭ بيىلعى جىلدىڭ باسىندا «فوليانت» باس­پاسىنان «سەمەي قاسىرەتى» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن كىتابى سۇبەلى ەڭبەك بولىپ شىققان. شىر­قى­راعان شىندىق ەڭبەكتىڭ ءار بەتىنەن كورىنىس تاپقان. قولىما قالام الدىرعان ەكىنشى ءبىر جاعداي – ەلباسىمىزدىڭ ۆاشينگ­تون قالاسىندا وتكەن يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك سامميتىنە قاتىسىپ, «الەم. ءححى عاسىر» دەگەن ات­پەن جاريالاعان مانيفەسى. ەلباسى الەم نازارىن بىردەن وزىنە اۋدار­دى. وسىدان 25 جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ ءجونىن­دەگى جارلىققا قول قويعان بولاتىن. بۇل شەشىم, شىنداپ كەلگەندە, ەر­لىككە پارا-پار شەشىم ەدى. يمپەريا­لىق سىعىم ءوز كۇشىندە تۇرعاندا, ەلبا­سىمىزدىڭ باتىل شەشىمگە بارۋى عاسىردان عاسىرعا وزاتىن قاھار­ماندىق. قىرىق جىلعا سوزىلعان سوي­قاندا ءتورت ءجۇز ەلۋ التى جارىلىس بولعان ەكەن. سونىڭ ءجۇز جيىر­ماسى اشىق اتموسفەرادا سىناق­تالعانى ءىش جيدىرادى. اقپارات دەرەگى بويىنشا يادرولىق قۋاتتىڭ تارالۋى التى ءجۇز شاقىرىمدى قامتيدى دەلىنەدى. جارىلىس قۋا­تى­نىڭ زالالى اۋامەن, سۋمەن, توپى­­راقپەن تارايتىنىن ەسەپكە العان­­دا, رادياتسيانىڭ تارالۋى كەڭ كو­لەمدى قامتيتىنى بەلگىلى. اتوم سى­ناعىنان زارداپ شەككەن حا­لىق سا­نى ءبىر جارىم ميلليون دەپ ءجۇر­­مىز. بۇل – بەرگى جاقتاعى دەرەك. ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى حالىقارالىق كولەمدە ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مانيفەسى بەيبىتشىلىك سۇيگىش حالىقتاردىڭ جۇرەگىنە جەت­كەنى ءبىز ءۇشىن مارتەبە. بۇگىندە الەم قوعامداستىعى «قازاقستان پرەزيدەنتى بەيبىتشىلىك جارشىسى» دەپ ءبىراۋىزدان ايتادى. قاشان­نان تىڭنان جول سالىپ, الەمدىك باستامالارعا مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول جولعى ساپارىندا دا حالىق­ارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. سەمەي يادرو­لىق سىناعىنان زارداپ شەككەن سۋ­رەتشى كارىپبەك كۇيى­كوۆتىڭ «جارى­لىس» كارتيناسىن باراك وباماعا تارتۋ ەتۋى ايتا جۇرە­تىندەي ءىس بول­دى. الەم جۇرتشى­لىعىن ەلەڭ ەت­كىز­گەن بۇل سۋرەت ياد­رولىق قا­رۋ­دى شەڭگەلىنەن بوساتپاي وتىر­عان مەم­لەكەتتەرگە وي سالۋعا ءتيىستى. بۇگىندە جەر شارى اپاتتى جاع­دايدا. يادرولىق قارۋدىڭ قىرىق­تان اسا ءتۇرى بار ەكەنى امبەگە ايان. وسىنداي جويقىن قارۋ لاڭ­كەس­­تەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ كەتسە نە بولعانى؟ سودان دا قازاقستان پرە­زيدەن­تىنىڭ جارعاق قۇلاعى جاس­تىققا تيمەي, يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك جولىندا بەيبىتشىلىك جار­شىسى بولىپ ءجۇر. مۇنداي قاي­راتكەرلىك ەكى­نىڭ بىرىنەن تابىلا بەرمەيدى. جەر بەتىنىڭ تىنىش­تىعىنا الاڭ بولىپ جۇرگەن ەلبا­سىنىڭ ارمان-اڭسارى ارىدە ەكەنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ءبىزدىڭ ەل سىناقتى كوپ كوردى. ەلباسى حالىققا جولداۋىندا الدا تۇر­عان جاھاندىق ون قاتەردى سانامالاپ بەرگەن ەدى. سونى قا­پەرگە الامىز با؟ ەكونو­مي­كالىق داعدارىستى دا باستان كەشى­رىپ جاتىرمىز. اناۋ-مىناۋ قيىن­شىلىقتى ەلەمەيمىز. نەبىر اۋىر سىناقتان امان وتتىك. قۇراندا ايتىلادى, اللا تاعالا ادامداردى ومىرگە سى­ناق ءۇشىن اكە­لەدى ەكەن. بۇل – ءپال­سا­پالىق ءتۇيىن. قۇران ءسوزى اقيقات. داۋلەت جي, بايى, باس قۇرا, ۇر­پاق ءوسىر, ءبىر-بىرىڭە قاراي­لاس دەي­دى. ءبىز – از ۇلتپىز. از ۇلتتىڭ ىن­تى­ماعى ءبىر بولۋعا ءتيىستى. تاعى ءبىر سىناققا تاپ بولماس ءۇشىن ۇلت­تىق كيكىلجىڭنەن, ۇساق-تۇيەك داۋ-شاردان الىس بولعانىمىز ءجون. ەلبا­سىمىز ءبىزدى سىندارلى جولمەن باستاپ كەلەدى. ماڭگىلىك ەل يدەياسى – باستى باعدارىمىز. تىنىش ۇيىق­تاپ, الاڭسىز ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىز. بۇدان ارتىق باقىت بولماسا كەرەك. ءومىر كارىپ ۇلى, جازۋشى  قاراعاندى وبلىسى, اقادىر كەنتى