وتباسىنداعى ويران

نەمەسە ۇيىشىلىك زورلىق-زومبىلىقتى بولدىرماۋ حاقىندا وتباسىنداعى زورلىق-زوم­بىلىق قۇلاققا جات ەستىلسە دە, امال نە, قازاقتىڭ بوساعاسىنان اتتاپ, تورىنەن ورىن العالى قاشان. ستاتيستيكا بويىنشا وتكەن جىلى 308 ادام زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان كوز جۇمعان. بۇل جالپى كىسى ءولتىرۋدىڭ ۇشتەن ءبىرى كورىنەدى. باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پرو­فيلاكتيكاسى بويىنشا ۆەدوم­ستۆوارالىق كەڭەستە سويلەگەن كەز­دە وسى ماسەلە تۋرالى اشىق ايت­تى. ادامعا ادامنىڭ زورلىق-زوم­بى­لىق كورسەتۋى ءبىر باسقا بولسا, سول زورلىق-زومبىلىق تارتقان ادام­نىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساپ ءومىر­دەن باز كەشۋى ءبىر باسقا جاعداي دەيدى. ماسەلەن, قۇزىرلى ورگان باس­شى­سىنىڭ كەلتىرگەن مىسالىنا ساي «كۇيەۋىم, قايىناعام, اتام 11 جىل بويى ۇرىپ-سوقتى» دەپ, شەمونايحادا ءبىر كەلىنشەك كىشكەنتاي ءۇش بالاسىن ءولتىرىپ, ءوزى دە دارعا اسىلعان. راس بولسا, مۇنداي جاعدايدىڭ ورىن الىپ جاتقانىن قوعام سەزبەدى دەيسىز بە؟ جەرگىلىكتى بيلىك قايدا؟  ال تۇركىستاندا ءۇي يەسى التى ادامدى – اناسىن, ايەلىن, 5 جاسار قىزى مەن ۇلىن, ەكى باۋىرىن ولتىرۋگە ۇمتىلعان. شەشەسى مەن ۇلى ءتىرى قالىپ, تورتەۋى قازا تاپتى. بايقاساڭىز, كىسى ولتىرۋشىلەردىڭ شەكتەن شىققان شەكسىزدىگىندە ەسەپ جوق. استانادا ءبىر جىگىت اعاسى بۇرىنعى ايەلىنىڭ ۇستىنە بەنزين قۇيىپ, ورتەپ جىبەرگەن. سونىڭ سالدارىنان ءتورت بىردەي ورىمدەي بالا كوزدەرى جاۋدىرەپ جەتىم قالدى. ونى ايتاسىز, قىزىلوردانىڭ جوسالى كەنتىندە ءبىر ەر ادام ايتقانىما كونبەدى دەپ, ايەلىن بايلاپ, اتپەن سۇيرەپ ولتىرگەن. الماتىدا قىزى مەن كۇيەۋ بالا­سىنىڭ ۇنەمى ۇرىپ-سوققانىنا شىداماعان ءبىر كەيۋانا دارعا اسىلىپ قالدى. كىم كىنالى؟ باياعى, بيلىك ايتاتىنداي, ادامداردىڭ وزدەرى مە؟ تەك بيىلدىڭ وزىندە 316 ايەل وزىنە ءوزى قول سالعان. سول سياقتى كىسى ولتىرۋدەن ەش تايىن­­باي­تىندىعىن تانىتقان ايەل­دەر­دىڭ دەنى, ياعني 300 ايەل وتبا­سىنداعى جانجال كەزىندە ادام ولتىرگەنى ءۇشىن تۇرمەدە جازاسىن وتەپ جاتىر. قانشاما شاڭىراق شاي­قالىپ, كەرەگە سوگىلدى, جازىق­سىز بالالار جەتىم قالدى. ال ەندى وسىنداي ءجانتۇرشى­گەتىن جاعدايلارعا نە سەبەپ؟ ارينە سەبەپ كوپ. بۇل ماسەلە ۇزاق جىلدار ايتىلماي كەلدى. ءتىپتى الەۋمەتتىك پروبلەما رەتىندە دە قارالمادى. بۇل ءار ادامنىڭ ءوز شارۋاسى, ءوز قوتىرى بولىپ سانالدى. بيلىك وتباسى ماسەلەسى ءار ادامنىڭ جەكە شارۋاسى دەگەن كوزقاراستى ۇستاندى. «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالسىن» دەدى. ال ەندى بۇل بۇرىننان كەلە جاتقان ادەت قانىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەندەي كورىنەدى. «زومبىلىقتىڭ ەڭ سوراقىسى – جابىرلەنۋشى مەن جابىرلەۋشى ۇنەمى بىرگە, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءومىر كەشەدى. بۇزاقىنىڭ قاباعىنا قاراپ, ءار كۇنىن قور­قىنىشپەن وتكىزگەن بەيشارا جان ءاردايىم كۇيزەلىستەن وكسىك جۇتادى», دەيدى ج.اسانوۆ. ەندى زورلىق-زومبىلىقتان قالاي قور­عانۋ كەرەك؟ قانداي جولدارى بار؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ القالى جيىنداردىڭ بىرىندە باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆتىڭ سويلەگەن سوزىنەن تابىلادى: «زومبىلىق – جەكە پروبلەما ەمەس, ول – قوعامدىق ماسەلە. جۇمىسسىزدىق, قىلمىستار, وزگە دە كەلەڭسىز جاعدايلار وتباسىنداعى احۋالعا تىكەلەي قاتىستى. سون­دىقتان وعان مەملەكەت ءمان بەرىپ, ناقتى قادامدار جاساۋ كەرەك. تۇرمىستىق زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 7 جىل بۇرىن ارنايى زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ ءجابىر­لەنۋشىلەردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋ ءۇشىن پوليتسياعا 5 مۇمكىندىك بەردى. مۇنى ءاربىر قازاقستاندىق بىلگەنى ءجون. ءبىرىنشىسى – بۇزاقىمەن ارنايى اڭگىمە جۇرگىزۋ. ەكىنشىسى – ءۇيى­نەن الىپ كەتىپ, ۋچاسكەدە ونىڭ ۇستىنەن حاتتاما تولتىرۋ. ءۇشىن­شىسى – قورعاۋ نۇسقاماسىن بەرۋ. ول دەگەنىمىز, جابىرلەنۋشىنى مازالاۋعا, سويلەسۋگە, باسقا دا جولمەن بايلانىسۋعا تىيىم سالۋ. ونى بۇزسا, 5 كۇنگە دەيىن قاماۋ. ءتورتىنشى قۇرال – سوت ارقىلى زور­لىق­شىعا ەرەكشە تالاپتار بەلگى­لەۋ. بۇل دا قورعاۋ نۇسقاماسى سياق­تى, بىراق ونىڭ 30 كۇندىك ەمەس, ءبىر جىلدىق كۇشى بار. بەسىنشىسى – زور­لىقشىنى 48 ساعاتقا قاماۋعا بولاتىن. بىراق, كەيىن ول 3 ساعاتقا قىسقارتىلدى. ال 2014 جىلى پارلامەنت زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزىپ, تاعى ءبىر قۇرال بەردى – سوت ارقىلى زورلىقشىنى ۇيىنەن شىعارىپ جىبەرۋ. مەيلى, ءۇي كىمدىكى بولسا دا. مۇنىڭ بارلىعى اكىمشىلىك كودەكستىڭ شەڭبەرىندە دەگەنىمىزبەن, ەگەر قول جۇمساعان ادامنىڭ ارەكەتىندە قىلمىستىڭ بەلگىسى بولسا, وندا قىلمىستىق زاڭناما ىسكە قوسىلادى. ونىڭ ىشىندە, 72 ساعاتقا جابۋ, ۇكىم شىققانشا قاماۋ. زاڭنىڭ وسى تەتىكتەرى, ارينە, كومەگىن بەردى. بىراق, ولار جەتكىلىكتى مە؟ مە­نىڭشە, جەتكىلىكسىز», دەيدى باس پروكۋرور. مىنە, وسى ورايدا بۇل ماسە­لەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن جاقىپ اسانوۆ بىرقاتار وڭ ۇسىنىستاردى دايىنداعاندارىن العا تارتادى. ول قانداي ۇسىنىس­تار؟ ناقتى ايتقاندا, زورلىق-زومبىلىقتىڭ, ادامدى ادام ءولتىرۋدىڭ الدىن الۋ مۇمكىن بە؟ ول ءۇشىن قىلمىستىق كودەكس بويىنشا تەرەڭ تالداۋ جۇرگىزىلگەن ەكەن. ەندى سوعان نازار اۋدارايىق. ماسەلەن, بۇرىن ۇرىپ-سوقسا نەمەسە دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرسە, وندا پوليتسيا ءبىر-ەكى كۇندە قاۋلى تولتىرىپ, سوت 24 ساعاتتا شەشىم شىعاراتىن. وسىدان 2 جىل بۇرىن بۇل ارە­كەتتەر اكىمشىلىك كودەكستەن قىل­مىستىق كودەكسكە اۋىستىرىلدى. نە وزگەردى؟ وزگەرگەنى سول, ەندى زورلىق-زومبىلىق بولعانىن ءجابىر­لەنۋشى ءوزى دالەلدەۋى ءتيىس. سوتقا جۇگىنۋ, ساراپتاما ءوتۋ, كۋا­لەردى ىزدەۋ, قاجەتتى قاعازداردى جيناۋ, ادۆوكات جالداۋ – مۇنىڭ ءبارى جابىرلەنۋشىنىڭ ءوز موينىنا ارتىلدى. بۇل مىندەتتەن پوليتسيا تولىق بوساتىلعان. دەمەك, «اشىعىن ايتساق, جازانى كۇشەيتەمىز دەپ, كەرىسىنشە, ءبۇل­دىرىپ العان سياقتىمىز. ونى رەسمي مالىمەتتەر دە راستايدى. وتكەن جىلى ۇرىپ-سوعۋ جانە دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەل­تىرۋ بويىنشا بار بولعانى 627 ادام سوتتالعان. بۇل بۇرناعى جىل­عا قاراعاندا 37 ەسە از (23 417). شىن مانىندە زورلىق-زومبىلىق كەمىگەن جوق, ونى دالەلدەۋ قيىنداپ كەتكەن سوڭ جۇرت سوتقا جۇگىنۋدى قويدى. ءبىر سوزبەن, ۇرىپ-سوعۋ مەن دەنساۋلىققا جەڭىل زياندى اكىمشىلىك كودەكسكە قايتارۋ كەرەك بولىپ تۇر. ايتپەسە, زورلىق-زومبىلىق جاساسام, مەنى ەشكىم جاۋاپقا تارتپايدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسىپ كەلە جاتىر», دەيدى باس پروكۋرور. ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ, قۇلاقتان ايىرىلۋ دەگەن وسى-اۋ, ءا؟ سول سياقتى ول قىلمىستىق كودەكستە وزىنە ءوزى قول جۇمساۋعا جەتكىزگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەنىن ايتادى. بىراق, وندا كىمدى ولىمگە جەتكىزدى – ەرەسەك ادام­دى ما, الدە بالانى ما, ول جاعى اجىراتىلماعان عوي. جازا بار­لىعىنا بىردەي. دەمەك, كەلە­شەگى الدا, وي-ساناسى تولىق بەكى­مە­گەن بالانى ولىمگە جەتكىزسە, نەگە جازا بىردەي بولۋى كەرەك؟ كەرى­سىن­شە, ول قاتايتىلۋعا ءتيىس. سون­دىق­تان باس پروكۋراتۋرا وسى باپ­تا بالاعا قاتىستى ارنايى جازا بەلگى­لەۋدى ۇسىنادى. سونىمەن قاتار, قىلمىس بالانىڭ كوزىنشە جاسالسا, بۇل جازانى اۋىرلاتاتىن ءمان-جاي رەتىندە باعالانۋى دۇرىس بولار ەدى. نەگە؟ ويتكەنى, ول ءسابيدىڭ پسيحيكاسىنا ۇلكەن زيان كەلتىرەدى, جان  دۇنيەسىنە جازىلماس جاراقات سالادى. وسىنداي وزگەرىستى قىلمىستىق كودەكسكە دە (54-باپ), اكىمشىلىك كودەكسكە دە (73-باپ) ەنگىزسە نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. بۇعان قوسا, ابورت جاساۋعا ماجبۇرلەگەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ قاجەت ەكەن. سەبەبى, بۇل قىز بالانىڭ دەنساۋلىعىنا زور قاتەر, ال قازىر ول ءۇشىن ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. بۇل نورما ەۋرووداقتىڭ كونۆەنتسياسىندا بار ەكەن, دەمەك سول ءبىزدىڭ زاڭناماعا ەنگىزىلسە, ونىڭ پايداسىن عانا كورمەكپىز. ەندى اكىمشىلىك كودەكس بويىنشا ايتقاندا, 2015 جىلدان اكىمشىلىك قاماۋ 48 ساعاتتان 3 ساعاتقا قىسقارعان. بۇل ۋاقىت وتە از. نە سەبەپتى دەسەڭىز, مۇنداي قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە بۇزاقىنىڭ اشۋ-ىزاسى باسىلمايدى ەكەن, ول نە ىستەگەنىن تۇسىنبەۋى دە مۇمكىن كورىنەدى. كەرىسىنشە, تەز بوساپ, ءوشىن الۋعا تىرىسادى. سوندىقتان قاماۋدى 3 ساعاتتان بۇرىنعىداي 24 نەمەسە 48 ساعاتقا ۇزارتۋ قاجەت. بۇل نورما 23 جىل جاقسى جۇ­مىس ىستەپ كەلگەن. ويتكەنى, وسى مەر­زىمدە بۇزاقى ساباسىنا تۇسەدى, ەسىن جينايدى, پوليتسيا بولسا ماتەريالدى دايىنداپ, سوتقا جىبەرىپ ۇلگەرەتىندىگىن ايتادى جاقىپ قاجى­مان ۇلى. بۇزاقى ماس بولسا, ونىڭ ماستىعىن انىقتايتىن ساراپتاما كەرەك. ال وڭىرلەردە ناركوديسپانسەرلەر جەتكىلىكسىز. شىعىس قازاقستاندا بۇكىل وبلىسقا نەبارى 5-اق ناركوديسپانسەر بار ەكەن. وعان الىستاعى اۋداننان كەلۋ ءۇشىن كەمىندە ءبىر تاۋلىك كەرەك. بۇل ءتيىمسىز. سوندىقتان بۇزاقى ماس پا, ماس ەمەس پە, ونى انىقتاۋ قۇقىعى اۋىلدىق فەلدشەرگە دە بەرىلسە, بۇل امال بۇزاقىنىڭ تەرىس قىلىعىن تەز ارادا دالەلدەۋگە كومەكتەسەدى. بىراق تەرىس قىلىق دالەلدەنگەنىمەن الگى وتباسىنىڭ شىرقىن بۇزعان ادامعا سالىنعان ايىپپۇل, ءبارىبىر, سول وتباسىنا سالماق بولىپ تۇسەدى. قامالسا – بيۋدجەتكە شىعىن. وسىندايدا نە ىستەگەن ءجون؟ ارينە, ودان دا بۇزاقىنى قوعامدىق جۇمىسقا تارتۋ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەندىگىن دالەلدەپ جاتۋ ارتىق بولار. ەندى بۇل ماسەلەنى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس بويىنشا قارا­عاندا دا ۇلكەن وزگەرىستەر كەرەك ەكەندىگى بايقالىپتى. ماسەلەن, ەرلى-زايىپتىلار م ۇلىكتى بولەمىز دەپ, تالاپ ارىز بەرگەندە مەم­لەكەتتىك باج تولەۋگە ءتيىس. ونىڭ كولەمى – م ۇلىكتىڭ 1 پايىزى عانا. بىراق قازىرگى كۇنى قاي ءۇيدى الساڭىز دا ونىڭ پالەنباي ميلليون قۇنى بار. ونى تولەۋ وڭاي ەمەس. ادۆوكات جالداۋعا دا اقشا كەرەك. جۇمىس ىستەمەي, ءومىر بويى ءۇي شارۋاسىندا جۇرگەن ايەل ونداي قارجىنى قايدان تاپسىن؟ سوندىقتان مەملەكەتتىك باجدى سوت شەشىمى شىققاننان كەيىن كىنالى تاراپ تولەسە دەگەن ۇسىنىس بار, دەيدى باس پروكۋرور. ءيا, ايتسا ايتقانداي, ءبىزدىڭ قوعام زورلىق-زومبىلىققا تىم كەشىرىممەن قارايدى. بىرەۋ تۇندە مۋزىكانى شۋلاتىپ قويسا, كورشىلەر جەتىپ كەلەدى. تىنىشتىق ساقتاۋدى, مۋزىكانى ءوشىرۋدى تالاپ ەتەدى. ال كۇيەۋى ايەلىن ساباپ جاتسا, ەشكىم تىرپ ەتپەيدى. ايقايلاپ, كومەك سۇراسا دا پوليتسيا شاقىرمايدى. سانامىزدا قاتىپ قالعان ءبىر ستەرەوتيپ بار: بىرەۋدىڭ وتباسىنا ارالاسپاۋ. ياعني, ەرلى-زايىپتىنىڭ اراسىنا ەسى كەتكەن تۇسەدى دەيمىز. ءسويتىپ, ايقاي-شۋ, توبەلەس بولسا, ول ءۇيدىڭ ىشكى شارۋاسى دەگەن تەرىس تۇسىنىك قالىپتاسقان. ايەلىن ۇرعاندى كەيبىرەۋلەر ءتىپتى دۇرىس دەپ سانايدى. الايدا, بىلە بىلسەك, بۇل ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزگە جات نارسە عوي. حالقىمىز بۇرىننان قىز بالانى قادىرلەگەن. سوندىقتان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ, ايەل-انانىڭ قوعامداعى ءرولىن بيىككە كوتەرىپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى حا­لىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋىمىز قا­جەت ەكەندىگىن باس پروكۋرور تاعى ءبىر ايقىنداپ بەردى. سوندا, مۇمكىن قوعامىمىزدا جاپپاي ورىن العان زاڭسىزدىقتار مەن زورلىق-زومبىلىق, وعان جول بەرەتىن شەنەۋنىكتىك كەمشىلىكتەر جويىلاتىن, ءسويتىپ, قىلمىس تۇپكىلىكتى تىيىلاتىن شىعار دەپ ويلايمىز. ول ءۇشىن تەك جوعارىدا ايتىلعان امالداردى ءىس جۇزىنە اسىرا ءبىلۋ قاجەت.  الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»