حXI عاسىردا ادامزاتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى الەمدى سوعىس قاتەرىنەن مۇلدە ارىلتاتىن جانە ونىڭ سەبەپتەرىن جوياتىن ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ بولۋعا ءتيىس.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ
عاسىرلار بويى تاۋەلسىز بولۋعا ۇمتىلعان ەلىنىڭ ارمانىنا قول جەتكىزگەنىن كورىپ, سونداي تاريحي كەزەڭدە ەلىن باسقارىپ, حالقىنىڭ العىسىنا بولەنۋدەن ارتىق قانداي باقىت بار! سونداي باقىت قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا بۇيىرعانى ءتىپتى دە كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇگىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ – پاراسات شىڭىنا كوتەرىلگەن الەمدىك گۋمانيستىك وي-سانانىڭ گەنەراتورى. الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعالاردىڭ ۇلىلىعى ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ, سول مۇددەگە جاۋاپ بەرەتىن يدەيانى بارشا ادامزاتقا يگىلىك سىيلايتىنداي پىشىندە بەكىتۋ دەپ تۇجىرىمداۋعا بولارى حاق. «بيىك شىڭنىڭ ايبىنى مەن ۇلىلىعىن مويىنداۋ ءۇشىن ونى قاشىقتان تۇرىپ باقىلاڭىز. ونىڭ سىرتقى ءتۇرى مەن ءپىشىنىن انىقتاعىڭىز كەلسە, تاۋدى اينالىپ شىعۋعا تۋرا كەلەدى. اسپانعا شانشىلعان بيىكتىڭ مىنەزىن بىلگىڭىز كەلسە, ونى جىلدىڭ, كۇننىڭ ءارتۇرلى مەزگىلىندە: تاڭ سارىدە, كۇن باتاردا, شاڭقاي تۇستە, جىم-جىرت تۇندە, قار مەن جاڭبىردا باقىلاڭىز. تاۋدى وسىلاي زەرتتەسەڭىز عانا ونىڭ ىشكى مازمۇنى مەن تۇڭعيىق سىرلارىن اشاسىز. تاۋلار دا ادامدار سياقتى وسەدى, كەمەلدەنەدى. ويتكەنى, بيىك شىڭنىڭ تابيعاتىندا ءومىر ءۇشىن كۇرەس بار. ولار اينالاسىنا ءومىر ءنارىن توگەدى! وسى قاسيەتىنىڭ شەگىندە ونىڭ ۇلىلىق سارىنىن كورەمىز!» بۇل كەرەمەت تەڭەۋلەردى لاما گوۆيندا ءوزىنىڭ «اقشا بۇلتتاردىڭ جوڭكىلۋى» اتتى كىتابىندا كەلتىرگەن ەكەن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. XXI عاسىر» اتتى مانيفەسىنىڭ ارتىندا ءومىر تۇر. الەمدەگى قاراما-قايشىلىقتى ەڭسەرۋگە ارنالعان, پارىقسىز سوعىستى ايىپتاعان, جاڭا بەيبىت الەم قۇرۋعا شاقىرعان قازاقستان باسشىسىنىڭ ادامزاتقا ۇندەۋى جاتىر.
بۇگىنگى ەلباسىنىڭ تۇلعالىق بيىگىن باعالاۋ ءۇشىن دە كوپشىلىككە شىدام, شىندىقتى مويىنداۋ مەن رۋحاني تولىسۋ قاجەت. بۇل تۇجىرىمعا دالەلدى قازاقستان باسشىسىنىڭ سوڭعى 25 جىلدا حالىقارالىق قوعامداستىققا قاراتىپ جولداعان ۇسىنىستارىنان ايقىن كورەمىز.
بۇگىنگە دەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى تۋرالى حالىقارالىق دەڭگەيدە دە, ەلىمىزدە دە از ايتىلىپ, از جازىلىپ جۇرگەن جوق. جوعارىدا كەلتىرگەن ءوز پايىمىمىزدى ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەۋ ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك ماڭىزى بار ۇسىنىس-باستامالارىنىڭ باستى مازمۇنىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك. ارينە, بىرنەشەۋىنە عانا.
بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە بولىپ, دەموكراتيالىق جولمەن قازاقستان پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1992 جىلدىڭ 5 قازانىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن حالىقارالىق قوعامداستىققا ءۇندەۋ تاستاعانى بەلگىلى. بۇگىن سول ۇندەۋدەگى ۇسىنىستاردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن, بۇگىنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان تۇجىرىمدار مەن كوزقاراستاردىڭ جيىنتىعى ەكەنىن بىلەمىز. ءوزىنىڭ سەنىمى مەن ءومىرلىك قاعيداسىنان ەشقاشان دا اۋىتقىمايتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 1992 جىلعى العاشقى ءسوزى مەن 2015 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن ايتقان ءسوزدەرىنىڭ اراسىندا 23 جىل ۋاقىت ءوتتى. وسى كەزەڭدە الەمدە تۇبەگەيلى ءوزگەرىستەر ورىن الدى, ۇلكەن ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىستار بولدى, ايماقتىق قاقتىعىستار مەن سوعىستار ءجيى-ءجيى تۇتانىپ تۇردى.
1992 جىلى بۇۇ-دا العاش سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قارۋسىزدانۋدى, ايماقتىق قاقتىعىستاردى اۋىزدىقتاۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «ءبىر عانا مەملەكەتتىك شەكارا كەسكىنىنىڭ وزگەرۋى تىزبەكتى رەاكتسيا تۋعىزىپ, تۇتاستاي گەوساياسي جۇيەنىڭ ىدىراۋىنا سوقتىرادى», دەدى ەلباسى. سودان بەرى بۇل ماسەلە ءبىر ەمەس, بىرنەشە مەملەكەتتىڭ باسىنا قاسىرەت اكەلدى. شەكارا ءبولىسى بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتەر اراسىنداعى اسكەري قاقتىعىستاردىڭ باستى سەبەبى بولىپ تۇر. 1990-جىلدارداعى يۋگوسلاۆياداعى سوعىس شەكارا ءبولىسىنەن باستالىپ, سان مىڭداعان جازىقسىز بەيبىت ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپشى بولدى. مۇنداي جاعدايدا, اسىرەسە, الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق جاعىنان قورعالماعان انالار مەن ءسابيلەردىڭ الەۋمەتتىك دەپريۆاتسيانىڭ قۇربانىنا اينالاتىنى بەلگىلى.
مىنە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 1992 جىلى بۇۇ-داعى ەسكەرتۋى, وكىنىشكە قاراي, ءدال كەلدى. مۇنى كورەگەندىك دەيسىز بە, ءدال بولجام با نەمەسە تاجىريبەلى ساياساتكەردىڭ ينتۋيتسياسى ما؟ وسىنىڭ ۇشەۋى دە ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ تۇلعالىق سيپاتىن ايقىندايتىن قاسيەتتەر دەپ ويلايمىن.
ءوزىنىڭ سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى بۇۇ-نىڭ بەدەلدى مىنبەرىنەن بىرنەشە تاريحي ۇسىنىستار تاستادى. بىرىنشىدەن, «1+1» فورمۋلاسى بويىنشا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ جانىنان بىتىمگەرلىك جىگەردى قولداۋ قورىن قۇرۋدى ۇسىندى. ءاربىر مۇشە مەملەكەت جىلىنا ءوزىنىڭ اسكەري-قورعانىس بيۋدجەتىنىڭ 1 پايىزىن وسى قورعا اۋدارۋ ارقىلى بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرلىك ميسسياسىن كۇشەيتۋى ءتيىس. جىل سايىن وسىنداي جارنا 1 پايىزعا كوبەيەتىن بولسا, مەملەكەتتىڭ قورعانىس بيۋدجەتى سونشا پايىزعا ازايۋى ءتيىس ەدى. سوندا 10 جىلدا ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ اسكەري قورعانىسىنا بولىنەتىن قارجىسىن 10 پايىزعا قىسقارتسا, بىتىمگەرلىك جىگەردى قولداۋ قورىنىڭ قارجىسى سونشا پايىزعا ءوسىپ, ونىڭ مۇمكىندىكتەرى دە كۇشەيەرى ءسوزسىز. ن.نازارباەۆتىڭ بۇل ۇسىنىسىن مەملەكەتارالىق بەيبىت قاتىناس تەورياسىنىڭ باستى قاعيداسى دەپ باعالاۋعا ابدەن بولادى.
ەكىنشىدەن, ازيا سۋبكونتينەنتىندە جانە ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ەقىۇ سياقتى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. ن.نازارباەۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا 2002 جىلى الماتىدا تۇڭعىش رەت 22 مەملەكەتتىڭ باسشىسى باس قوسىپ, كەلەلى كەڭەس وتكىزدى. قازىردە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. ۇشىنشىدەن, تمد اۋماعىندا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردى سارالاعان ن.نازارباەۆ ەۋرازيا اۋماعىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ەركىن نارىقتىق جاعدايدا دامۋىنا ىقپال ەتۋ ءۇشىن جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ءۇشىن الماتىدا بۇۇ-نىڭ ايماقتىق ورتالىعىن اشۋعا شاقىردى. بىرنەشە جىل بۇرىن ۇيىمنىڭ ايماقتىق ورتالىعى اشىلىپ, جەمىستى جۇمىس ىستەي باستادى.
قازاقستان 1993 جىلى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالادى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە قازاقستان مەن ونىڭ باسشىسى جۇيەلى تۇردە بەيبىت اتوم يدەياسىنىڭ ەڭ بەلسەندى ناسيحاتتاۋشىسى بولىپ كەلەدى. 2015 جىلى بۇۇ ن.نازارباەۆ ۇسىنعان يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. سوندىقتان دا, اتوم قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە ن.نازارباەۆتى حالىقارالىق قوعامداستىق الەمدى يادرولىق قارۋدان بوساتۋ ماسەلەسىندە ەڭ بەدەلدى مەملەكەت باسشىسى دەپ تانيدى.
مىنە, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبىت ومىرگە, ادىلەتتى قارىم-قاتىناستارعا ۇندەگەن پوزيتسياسى الەم سۇرانىسىنا سۇيەنىپ, قۋاتتانىپ كەلەدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ ءاربىر باستاماسى – بەيبىت ءومىردى, دوستىق پەن ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋعا, قاراپايىم ادامداردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. 1991 جىلعى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ مەن ەلدەگى بۇكىل اتوم ارسەنالىنان باس تارتۋدان باستالىپ, مانيفەست ارقىلى جالعاسقان ەلباسى باستامالارىنان جاسامپاز ءومىر جولىندا ايانبايتىن كۇرەسكەردىڭ سەنىمىن كورەمىز. حالىقارالىق دەڭگەيدە ۇلكەن رەزونانس تۋدىرعان مانيفەستىڭ باستى مازمۇنىندا الەم حالىقتارىنىڭ تاعدىرىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن, جاناشىرلىقپەن قارايىق, جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلايىق, ولاردىڭ ءومىرىن جاقسارتايىق دەگەن ىزگىلىك فورمۋلاسى جاتىر. ەندى, مىنە, بۇگىن-ەرتەڭ استانادا پوليگون جابىلعان كۇنگە ورايلاستىرىلىپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىك پروبلەماسىنا ارنالعان اۋقىمدى حالىقارالىق جيىن وتكەلى وتىر. وعان 50-دەن استام ەلدەن وكىلدەر كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
كوپ بالالى انا رەتىندە ايتارىم, مانيفەستىڭ ىرگەتاسى ادامزات وركەنيەتىنە تونگەن قاۋىپتى سەيىلتۋ مەن گۋمانيتارلىق اپاتتان ساقتاندىرۋعا دەگەن ىزگى نيەتپەن قالانعان. «اينالايىن, حالقىم! سەنىڭ جولىڭدا باسىمدى بايگەگە تىككەن اداممىن», دەپ تەبىرەنگەن تۇلعانىڭ باسقا ۇلتتاردىڭ دا جان-دۇنيەسىن جاقسى تۇسىنەتىنى انىق. ءوز حالقىنىڭ جاعدايىن بارىنشا جاقسارتۋ ءۇشىن ءومىر سۇرەتىن ساياساتكەردىڭ حالىقارالىق بەدەلى دە ءوز ازاماتتارىنىڭ سىي-قۇرمەتىمەن ولشەنەرى دە داۋسىز.
قورىتا ايتقاندا, مانيفەست ارقىلى قازاقستان باسقالارعا ۇلگى بولارلىق, ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەتىن مەملەكەت ەكەنىن ءدالەلدەپ وتىر. جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەردى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىن ويلاپ, سوعىس قاتەرىنەن ارىلۋعا, كۇشكە ەمەس, اقىل-پاراساتقا جۇگىنۋگە شاقىرادى. كەمەڭگەرلىك شىڭىنا كوتەرىلگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ادامزات بولاشاعىن قاۋىپتەن قۇتقارۋعا شاقىرعان مانيفەسى – الەمدىك دەڭگەيدەگى بيىك تۇلعانىڭ بەيبىت ومىرگە ءۇندەگەن جاسامپازدىق پاراديگماسىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى كۇمان تۋدىرمايدى.
زاعيپا باليەۆا,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ
دەپۋتاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلى
