جامبىل جۇرتىنىڭ 95 پايىزى قازاقشا سويلەيدى
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدا مەملەكەت تاراپىنان ءبىرتۇتاس ءتىل ساياساتى قالىپتاستىرىلىپ, قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك ءمارتەبەسى بەرىلىپ, قولدانىس ءورىسى كەڭەيدى. بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلى مەملەكەتتىڭ بارلىق اۋماعىندا قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالالارىندا قولدانىلاتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ, زاڭ شىعارۋ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ جانە ءىس ءجۇرگىزۋ تىلىنە اينالدى. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىنىڭ اسقاقتاعانى, ەلىمىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى.
الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا بۇگىنگى تاڭدا وبلىس كولەمىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەندەردىڭ ۇلەسى – 95,09 پايىزدى, ورىس ءتىلىن – 91,01, ال اعىلشىن ءتىلىن – 8,03, ءۇش ءتىلدى, ياعني قازاق, ورىس جانە اعىلشىن ءتىلدەرىن مەڭگەرگەندەردىڭ ۇلەسى – 8,02 پايىزدى قۇراپ وتىر.
بيىل بىزگە قاراستى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىعى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعى بولىپ وزگەرتىلدى. سەبەبى, ورتالىقتا بيىلعى جىلعا دەيىن باسىمدىق مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرتۋگە بەرىلىپ كەلگەن بولسا, قازىرگى ۋاقىتتا اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىن دە وقىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وقىتۋ ورتالىعىندا وبلىس كولەمىندەگى بارلىق سالا قىزمەتكەرلەرىنە كۋرستار ۇيىمداستىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار اعىلشىن, ورىس تىلدەرى دە اقىسىز نەگىزدە وقىتىلادى. بۇل رەتتە ەرەسەك تۇرعىندارعا تىلدەردى مەڭگەرتۋ ءۇشىن وبلىستىڭ 10 اۋدانىندا ءۇش تىلدە وقىتۋ كۋرستارى اشىلدى. تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىندا 26 ەتنوستىڭ وكىلى قازاق ءتىلىن تەگىن وقىپ ۇيرەنۋدە.
بۇگىنگى تاڭدا ءتىل ۇيرەنۋشىلەردىڭ جالپى سانى – 1 837. ونىڭ 731-ءسى قازاق, 1 106-ى وزگە ۇلت وكىلى. جالپى تىڭداۋشىلاردىڭ 542-ءسى مەملەكەتتىك قىزمەتشى, 1 101-ءى بيۋدجەتتىك سالاداعى قىزمەتكەر, ال 194-ءى وزگە سالا وكىلدەرى. مەملەكەتتىك ءتىلدى 1 219 تىڭداۋشى وقىپ-ۇيرەنۋدە.
ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالىپ وتىرعان ءتىل ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى دا – مەملەكەتتىك ءتىلدى كوپتىلدى قازاقستاننىڭ ورتاق ءتىلىنە اينالدىرۋ, انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, جەتەكشى ورىنعا يە بولاتىن دارەجەگە جەتكىزۋ. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ءتىلىن بىلۋگە دەگەن نيەتى, ىنتاسى قۋانتادى. بۇگىندە 26 ەتنوس وكىلدەرىنەن قۇرالعان وقىتۋ توپتارىندا 1089 وزگە ۇلت وكىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋدە.
2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا اعىلشىن ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ كۋرسىندا وقيتىن تىڭداۋشىلار سانى 410-دى قۇراپ وتىر. جالپى وبلىس بويىنشا اعىلشىن تىلىندە ءدارىس الاتىن 36 توپتا 396 قازاق, 14 وزگە ۇلت وكىلى وقيدى. ورىس ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ كۋرسىندا 208 تىڭداۋشى وقيدى.
باسقارما قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى زاڭىن جانە «قازاقستان-2020: بولاشاققا جول» قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن جانە 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ جول كارتاسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىمەن مەموراندۋمعا قول قويدى. مەموراندۋم اياسىندا ءۇشتۇعىرلى ءتىل ساياساتىن ناسيحاتتاۋ, ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن, ساۋاتتى جاستاردىڭ سانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 50 ستۋدەنتتى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنا تارتا وتىرىپ, قازاق, ورىس جانە اعىلشىن ءتىلدەرىن قاتار مەڭگەرۋىنە ىقپال ەتىلۋدە.
تىلدەردى دامىتۋعا جانە تىلدىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولاتىن ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى – وقۋ ورىندارى, جالپى العاندا ءبىلىم جۇيەسى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە, جالپى ءبىلىم بەرەتىن 449 مەكتەپتە 3 365 وزگە ۇلتتىڭ بالاسى قازاق سىنىبىندا وقىسا, 425 بالاباقشا مەن شاعىن ورتالىقتىڭ قازاق توبىندا ەسەپتى مەرزىمدە 3 000-عا جۋىق بالا تاربيەلەنىپ وتىر. وبلىس بويىنشا بارلىعى 449 مەكتەپ بار, ونىڭ ىشىندە قازاق مەكتەبى – 311, ورىس – 15, ارالاس – 122, 1 – وزبەك مەكتەبى.
وڭىردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا 2015-2016 جىلدارى 70-كە جۋىق ستۋدەنت پولشا, گەرمانيا, اقش-قا بارىپ, 1 وقۋ سەمەستر مەرزىمىندە اعىلشىن ءتىلى بويىنشا بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ كەلدى.
وبلىس بويىنشا شىعىس قۇجاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇلەسى 2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 99,0 پايىزدى قۇرادى. بۇل تەك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى كورسەتكىش. مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمەلەردەگى ءىس قاعازدارىنىڭ تەك ورىس تىلىندە جۇرگىزىلۋى دە – ۇلكەن ماسەلە. ياعني, كەيبىر مەكەمەلەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتىل تۋرالى زاڭىنىڭ ءتيىستى باپتارىن ورىنداماي وتىرعاندىعى ايقىن. باسقارما زاڭ تالاپتارىنا سايكەس تەك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى عانا تەكسەرە الادى. ياعني, بۇل تالاپ وبلىس بويىنشا بارلىق ۇيىمدارداعى زاڭنىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋگە شەكتەۋ قويىپ وتىر.
شىعىس قۇجاتتارىنىڭ تىلدىك اراسالماعى تومەن 7 مەكەمەگە تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, انىقتالعان كەمشىلىكتەر بويىنشا ادىستەمەلىك كومەك كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار, جەكە ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارى بويىنشا جامبىل ەلەكتر جۇيەسىنە جانە وعان قاراستى تاراز قالالىق ەلەكتر جۇيەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتىل تۋرالى زاڭ تالاپتارىنىڭ ساقتالماۋى بويىنشا جەكە تۇلعادان ءوتىنىش ءتۇسىپ, تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ءوتىنىشتەگى ناقتى مالىمەتتەرگە سايكەس قاتەلىكتەر راستالىپ, اتالعان مەكەمە باسشىسىنا ەسكەرتۋ جاسالىپ, ءبىر جىل مەرزىم ءىشىندە كەتكەن قاتەلىكتەردى تۇزەتۋ ءۇشىن ۋاقىت بەرىلدى. تەكسەرۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا اتالعان مەكەمە قىزمەتشىلەرى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنا تارتىلىپ, بۇگىندە 2 توپ اشىلىپ, قازاق ءتىلىن تەگىن وقىپ-ۇيرەنۋدە.
بۇل, ارينە, ءبىر عانا مىسال, وبلىسىمىزدا مۇنداي مەكەمەلەردىڭ ءتىزىمى, وكىنىشكە قاراي كوپ. باسقارما قازىرگى ۋاقىتتا وسىنداي مەكەمەلەرمەن جۇمىستار جۇرگىزۋدە. سول مەكەمەلەردىڭ قىزمەتكەرلەرىن وقىتۋ ورتالىعىنا تارتىپ, انا تىلىمىزدە جازۋدى, سويلەۋدى, ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە ءجۇرگىزۋدى ءۇيرەتۋدى قولعا الىپ وتىرمىز.
قازىرگى ۋاقىتتا ءتىل جاناشىرلارى, جالپى, كوپشىلىكتىڭ نارازىلىعىن تۋدىراتىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ءتىل ساۋاتتىلىعىن, مادەنيەتىن ساقتاۋ. باسەكەگە قابىلەتتى ورتا تىلدىك مادەنيەتتىڭ دامۋىنا, ادەبي ءتىل نورمالارىنىڭ ساقتالۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق تىلدەرگە قاتىستى. قازىرگى تاڭدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردە تىلدىك نورمالاردىڭ بۇزىلۋى ءجيى كەزدەسىپ جاتاتىنى بەلگىلى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق ءتىل نورمالارىنىڭ ساقتالۋى باسقارما تاراپىنان قاداعالانىپ وتىرادى. وبلىستىڭ, قالالىق, اۋداندىق باسىلىمداردا ءتىل نورمالارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ماقساتىندا ارنايى كوميسسيا جۇمىس جۇرگىزەدى. 2015 جىلدا جۇرگىزىلگەن زەردەلەۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەن قازاقستان جۋرناليستەر وداعى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ وبلىستىق فيليالىمەن بىرلەسە وتىرىپ «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ءتىل نورمالارى» اتتى وبلىستىق سەمينار وتكىزىلدى.
ءبىزدىڭ ءتىلىمىز بۇگىنگى كۇنى ءسوز بايلىعى جاعىنان الەمدە دامىعان تىلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. سەبەبى, قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قۇرامى حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشىرگەن بۇكىل ءومىرىنىڭ, شارۋاشىلىعى مەن كاسىبىنىڭ, ماتەريالدىق بايلىعى مەن رۋحاني قازىناسىنىڭ ايناسى, كۋاسى ىسپەتتى, جىلدار بويى قالىپتاسقان ۇزاق دامۋىنىڭ جەمىسى. سوندىقتان, ونى دۇرىس كورسەتە ءبىلۋ قالام ۇستاعانداردىڭ ازاماتتىق مىندەتى بولۋى كەرەك.
باسقارما تاراپىنان جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋى, اباي وقۋلارى, جامبىل وقۋلارى, «ءتىل – پاراسات», «وي-سانا», «ءتىل – تۇنىق ويدىڭ كاۋسارى» وليمپيادالارىنىڭ ءتىل مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا ۇلەسى زور.
جالپى وبلىسىمىزدا 150 اۋىلدىق وكرۋگ, 3 اۋداندىق ماڭىزى بار قالا, 384 ەلدى مەكەن, 5 394 كوشە بار. تاۋەلسىزدىك العان 25 جىل ىشىندە ەسىمدەرى حالىق جادىنان ۇمىت بولا باستاعان باتىرلار مەن بيلەردىڭ, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام, ادەبيەت, ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى مەن عالىمداردىڭ ەسىمدەرى ورتامىزعا قايتا ورالدى. سول ارقىلى ۇلت تاريحىنىڭ جاڭا بەتتەرى اشىلدى. ولاردىڭ قۇرمەتتەرىنە اۋىلدارعا, مادەنيەت جانە ءبىلىم نىساندارىنا, كوشەلەر مەن ساياباقتارعا ەسىمدەرى بەرىلىپ, ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى بوي كوتەردى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدان بەرى 1 924 كوشە, 172 نىسان, 146 ەلدى مەكەن اتاۋى قايتا اتالدى.
جالپى, وڭىردەگى اتاۋ بەرۋ جۇمىسىن رەتكە كەلتىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن وبلىس اكىمدىگى جانىنداعى ونوماستيكا كوميسسياسى 2005 جانە 2010 جىلدار ارالىعىندا وبلىس بويىنشا 240 كوشەنىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ, ونىڭ 214-ىنە ادام اتتارى, 28-ىنە تاريحي اتاۋلارى قايتارىلعان جانە 6-ىنا جاڭا اتاۋلار بەرىلگەن. 10 اۋىل مەن 2 اۋىلدىق وكرۋگ (ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنا قاراستى لەنين اۋىلدىق وكرۋگى – اقبۇلاق, مەركى اۋدانىنداعى لەنين جولى اۋىلى – اقجول, كراسنايا زاريا – تۇرلىباي باتىر, مويىنقۇم اۋدانىنداعى قىزىل تۋ – كوكجەلەك, قورداي اۋدانىنداعى سلاۆنوە اۋىلى – ارال, ريسپولە – بايتەرەك, جۋالى اۋدانىنداعى ماياك – مايبۇلاق, ماريانوۆكا – اقتوعان جانە يۋسۋپوۆكا – كوكتاس جانە ت.ب.) جاڭا اتاۋلارعا يە بولعان.
ۇلى جەڭىسكە 70 جىل تولۋىنا وراي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن بىرقاتار وردەندەرمەن ماراپاتتالعان ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن كوشەلەرگە, نىساندارعا بەرۋ جۇمىستارى توقتامنان تىس ءجۇزەگە اسىرىلدى. وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسى 2015 جىلى شۋ, تالاس, مەركى, قورداي اۋداندارىنداعى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن جالپى 12 كوشەگە ۇوس ارداگەرلەرىنىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى ماقۇلدادى. ال رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە تاراز قالاسىنداعى اتاۋى جوق جاڭا 2 كوشەگە (د.بايانوۆ, پ.تىلەۋباەۆ) جانە مەركى اۋدان-دىق ءبىلىم بولىمىنە قاراستى №7 ورتا مەكتەبىنە ۇوس ارداگەرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.تۇرعىمباەۆتىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى. جۋالى اۋدانى اكىمدىگىنىڭ ءبىلىم ءبولىمىنىڭ «№7 جەتىتوبە ورتا مەكتەبىن» تۇرسىن اكىموۆتىڭ ەسىمىمەن قايتا اتاۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى جوباسىنا زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جالپى 2015 جىلى 14 كوشە جانە 2 نىسانعا جاڭا اتاۋ بەرىلدى.
كوشەنىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ ماسەلەسى تۋىنداعان جاعدايدا بەرىلەتىن جاڭا اتاۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ءمان بەرۋ باسقارما تاراپىنىڭ نازارىندا. جالپى اتاۋ بەرۋ ماسەلەسىندە باسىمدىق بايىرعى تاريحي اتاۋلارعا, ءداستۇرلى ۇعىمدارعا بەرىلگەنى دۇرىس. حالىق كوپ جاعدايدا كىسى ەسىمدەرىن بەرۋگە اۋەس. جەكەلەنگەن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن بەرۋدە, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ جالپى مەملەكەتتىك, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ەڭبەكتەرى, اتاق-دارەجەسى ەسكەرىلۋى ءتيىس. اتاۋلار بەرۋدە, اسىرەسە, وڭىرلىك, ايماقتىق پسيحولوگيادان ارىلۋ قاجەت.
اتاۋ بەرۋ جانە قايتا اتاۋ بارىسىندا تاريحي, بايىرعى اتاۋلاردى قايتارۋ جونىندە كوپتەپ ايتامىز. دەگەنمەن, ءولكەدەگى تاريحي اتاۋلاردىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىعى وسكەلەڭ ۇرپاققا قانشالىقتى ناسيحاتتالۋدا؟
وسى رەتتە, وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قر تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنداعى «مەملەكەتتىك باق ەفيرىندەگى مەملەكەتتىك تىلدەگى جاڭا تەلەۆيزيالىق جوبالار سانىنىڭ ءوسۋ» كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا باسقارمانىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جەرگىلىكتى «قازاقستان-تاراز» تەلەارناسىندا مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ناسيحاتتاۋعا, ءوڭىردىڭ ونوماستيكالىق احۋالىن اشىپ ايتۋعا باعىتتالعان «ءتىل ساقشىسى» اتتى جاڭا تەلەباعدارلاما ەفيرگە شىقتى. بۇگىنگى تاڭدا, كورەرمەندەردىڭ جاقسى پىكىرىن قالىپتاستىرىپ تا ۇلگەردى.
ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتى ەلدەر ساناتىنا قوسىلۋىنا, مەملەكەتىمىز بەن ۇلتىمىزدىڭ مارتەبەسىن تانىتاتىن مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ودان ءارى وركەندەۋى مەن دامۋىنا, سونىمەن قاتار جاڭا, باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزى زور.
عاليا بورانباەۆا,
جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى
ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالىپ وتىرعان ءتىل ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى دا – مەملەكەتتىك ءتىلدى كوپتىلدى قازاقستاننىڭ ورتاق ءتىلىنە اينالدىرۋ, انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, جەتەكشى ورىنعا يە بولاتىن دارەجەگە جەتكىزۋ. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ءتىلىن بىلۋگە دەگەن نيەتى, ىنتاسى قۋانتادى. بۇگىندە 26 ەتنوس وكىلدەرىنەن قۇرالعان وقىتۋ توپتارىندا 1089 وزگە ۇلت وكىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋدە.
2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا اعىلشىن ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ كۋرسىندا وقيتىن تىڭداۋشىلار سانى 410-دى قۇراپ وتىر. جالپى وبلىس بويىنشا اعىلشىن تىلىندە ءدارىس الاتىن 36 توپتا 396 قازاق, 14 وزگە ۇلت وكىلى وقيدى. ورىس ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ كۋرسىندا 208 تىڭداۋشى وقيدى.
باسقارما قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى زاڭىن جانە «قازاقستان-2020: بولاشاققا جول» قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن جانە 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان ءۇشتىلدى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ جول كارتاسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ تاراز مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىمەن مەموراندۋمعا قول قويدى. مەموراندۋم اياسىندا ءۇشتۇعىرلى ءتىل ساياساتىن ناسيحاتتاۋ, ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن, ساۋاتتى جاستاردىڭ سانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 50 ستۋدەنتتى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنا تارتا وتىرىپ, قازاق, ورىس جانە اعىلشىن ءتىلدەرىن قاتار مەڭگەرۋىنە ىقپال ەتىلۋدە.
تىلدەردى دامىتۋعا جانە تىلدىك مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولاتىن ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى – وقۋ ورىندارى, جالپى العاندا ءبىلىم جۇيەسى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە, جالپى ءبىلىم بەرەتىن 449 مەكتەپتە 3 365 وزگە ۇلتتىڭ بالاسى قازاق سىنىبىندا وقىسا, 425 بالاباقشا مەن شاعىن ورتالىقتىڭ قازاق توبىندا ەسەپتى مەرزىمدە 3 000-عا جۋىق بالا تاربيەلەنىپ وتىر. وبلىس بويىنشا بارلىعى 449 مەكتەپ بار, ونىڭ ىشىندە قازاق مەكتەبى – 311, ورىس – 15, ارالاس – 122, 1 – وزبەك مەكتەبى.
وڭىردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا 2015-2016 جىلدارى 70-كە جۋىق ستۋدەنت پولشا, گەرمانيا, اقش-قا بارىپ, 1 وقۋ سەمەستر مەرزىمىندە اعىلشىن ءتىلى بويىنشا بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ كەلدى.
وبلىس بويىنشا شىعىس قۇجاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ۇلەسى 2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 99,0 پايىزدى قۇرادى. بۇل تەك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى كورسەتكىش. مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمەلەردەگى ءىس قاعازدارىنىڭ تەك ورىس تىلىندە جۇرگىزىلۋى دە – ۇلكەن ماسەلە. ياعني, كەيبىر مەكەمەلەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتىل تۋرالى زاڭىنىڭ ءتيىستى باپتارىن ورىنداماي وتىرعاندىعى ايقىن. باسقارما زاڭ تالاپتارىنا سايكەس تەك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى عانا تەكسەرە الادى. ياعني, بۇل تالاپ وبلىس بويىنشا بارلىق ۇيىمدارداعى زاڭنىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋگە شەكتەۋ قويىپ وتىر.
شىعىس قۇجاتتارىنىڭ تىلدىك اراسالماعى تومەن 7 مەكەمەگە تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, انىقتالعان كەمشىلىكتەر بويىنشا ادىستەمەلىك كومەك كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار, جەكە ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارى بويىنشا جامبىل ەلەكتر جۇيەسىنە جانە وعان قاراستى تاراز قالالىق ەلەكتر جۇيەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتىل تۋرالى زاڭ تالاپتارىنىڭ ساقتالماۋى بويىنشا جەكە تۇلعادان ءوتىنىش ءتۇسىپ, تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ءوتىنىشتەگى ناقتى مالىمەتتەرگە سايكەس قاتەلىكتەر راستالىپ, اتالعان مەكەمە باسشىسىنا ەسكەرتۋ جاسالىپ, ءبىر جىل مەرزىم ءىشىندە كەتكەن قاتەلىكتەردى تۇزەتۋ ءۇشىن ۋاقىت بەرىلدى. تەكسەرۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا اتالعان مەكەمە قىزمەتشىلەرى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنا تارتىلىپ, بۇگىندە 2 توپ اشىلىپ, قازاق ءتىلىن تەگىن وقىپ-ۇيرەنۋدە.
بۇل, ارينە, ءبىر عانا مىسال, وبلىسىمىزدا مۇنداي مەكەمەلەردىڭ ءتىزىمى, وكىنىشكە قاراي كوپ. باسقارما قازىرگى ۋاقىتتا وسىنداي مەكەمەلەرمەن جۇمىستار جۇرگىزۋدە. سول مەكەمەلەردىڭ قىزمەتكەرلەرىن وقىتۋ ورتالىعىنا تارتىپ, انا تىلىمىزدە جازۋدى, سويلەۋدى, ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە ءجۇرگىزۋدى ءۇيرەتۋدى قولعا الىپ وتىرمىز.
قازىرگى ۋاقىتتا ءتىل جاناشىرلارى, جالپى, كوپشىلىكتىڭ نارازىلىعىن تۋدىراتىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ءتىل ساۋاتتىلىعىن, مادەنيەتىن ساقتاۋ. باسەكەگە قابىلەتتى ورتا تىلدىك مادەنيەتتىڭ دامۋىنا, ادەبي ءتىل نورمالارىنىڭ ساقتالۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق تىلدەرگە قاتىستى. قازىرگى تاڭدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردە تىلدىك نورمالاردىڭ بۇزىلۋى ءجيى كەزدەسىپ جاتاتىنى بەلگىلى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق ءتىل نورمالارىنىڭ ساقتالۋى باسقارما تاراپىنان قاداعالانىپ وتىرادى. وبلىستىڭ, قالالىق, اۋداندىق باسىلىمداردا ءتىل نورمالارىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ ماقساتىندا ارنايى كوميسسيا جۇمىس جۇرگىزەدى. 2015 جىلدا جۇرگىزىلگەن زەردەلەۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەن قازاقستان جۋرناليستەر وداعى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ وبلىستىق فيليالىمەن بىرلەسە وتىرىپ «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ءتىل نورمالارى» اتتى وبلىستىق سەمينار وتكىزىلدى.
ءبىزدىڭ ءتىلىمىز بۇگىنگى كۇنى ءسوز بايلىعى جاعىنان الەمدە دامىعان تىلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. سەبەبى, قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قۇرامى حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشىرگەن بۇكىل ءومىرىنىڭ, شارۋاشىلىعى مەن كاسىبىنىڭ, ماتەريالدىق بايلىعى مەن رۋحاني قازىناسىنىڭ ايناسى, كۋاسى ىسپەتتى, جىلدار بويى قالىپتاسقان ۇزاق دامۋىنىڭ جەمىسى. سوندىقتان, ونى دۇرىس كورسەتە ءبىلۋ قالام ۇستاعانداردىڭ ازاماتتىق مىندەتى بولۋى كەرەك.
باسقارما تاراپىنان جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن كوركەمسوز وقۋ شەبەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋى, اباي وقۋلارى, جامبىل وقۋلارى, «ءتىل – پاراسات», «وي-سانا», «ءتىل – تۇنىق ويدىڭ كاۋسارى» وليمپيادالارىنىڭ ءتىل مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا ۇلەسى زور.
جالپى وبلىسىمىزدا 150 اۋىلدىق وكرۋگ, 3 اۋداندىق ماڭىزى بار قالا, 384 ەلدى مەكەن, 5 394 كوشە بار. تاۋەلسىزدىك العان 25 جىل ىشىندە ەسىمدەرى حالىق جادىنان ۇمىت بولا باستاعان باتىرلار مەن بيلەردىڭ, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام, ادەبيەت, ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرى مەن عالىمداردىڭ ەسىمدەرى ورتامىزعا قايتا ورالدى. سول ارقىلى ۇلت تاريحىنىڭ جاڭا بەتتەرى اشىلدى. ولاردىڭ قۇرمەتتەرىنە اۋىلدارعا, مادەنيەت جانە ءبىلىم نىساندارىنا, كوشەلەر مەن ساياباقتارعا ەسىمدەرى بەرىلىپ, ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى بوي كوتەردى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدان بەرى 1 924 كوشە, 172 نىسان, 146 ەلدى مەكەن اتاۋى قايتا اتالدى.
جالپى, وڭىردەگى اتاۋ بەرۋ جۇمىسىن رەتكە كەلتىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەن وبلىس اكىمدىگى جانىنداعى ونوماستيكا كوميسسياسى 2005 جانە 2010 جىلدار ارالىعىندا وبلىس بويىنشا 240 كوشەنىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ, ونىڭ 214-ىنە ادام اتتارى, 28-ىنە تاريحي اتاۋلارى قايتارىلعان جانە 6-ىنا جاڭا اتاۋلار بەرىلگەن. 10 اۋىل مەن 2 اۋىلدىق وكرۋگ (ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنا قاراستى لەنين اۋىلدىق وكرۋگى – اقبۇلاق, مەركى اۋدانىنداعى لەنين جولى اۋىلى – اقجول, كراسنايا زاريا – تۇرلىباي باتىر, مويىنقۇم اۋدانىنداعى قىزىل تۋ – كوكجەلەك, قورداي اۋدانىنداعى سلاۆنوە اۋىلى – ارال, ريسپولە – بايتەرەك, جۋالى اۋدانىنداعى ماياك – مايبۇلاق, ماريانوۆكا – اقتوعان جانە يۋسۋپوۆكا – كوكتاس جانە ت.ب.) جاڭا اتاۋلارعا يە بولعان.
ۇلى جەڭىسكە 70 جىل تولۋىنا وراي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن بىرقاتار وردەندەرمەن ماراپاتتالعان ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن كوشەلەرگە, نىساندارعا بەرۋ جۇمىستارى توقتامنان تىس ءجۇزەگە اسىرىلدى. وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسى 2015 جىلى شۋ, تالاس, مەركى, قورداي اۋداندارىنداعى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن جالپى 12 كوشەگە ۇوس ارداگەرلەرىنىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى ماقۇلدادى. ال رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە تاراز قالاسىنداعى اتاۋى جوق جاڭا 2 كوشەگە (د.بايانوۆ, پ.تىلەۋباەۆ) جانە مەركى اۋدان-دىق ءبىلىم بولىمىنە قاراستى №7 ورتا مەكتەبىنە ۇوس ارداگەرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.تۇرعىمباەۆتىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى. جۋالى اۋدانى اكىمدىگىنىڭ ءبىلىم ءبولىمىنىڭ «№7 جەتىتوبە ورتا مەكتەبىن» تۇرسىن اكىموۆتىڭ ەسىمىمەن قايتا اتاۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى جوباسىنا زەردەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جالپى 2015 جىلى 14 كوشە جانە 2 نىسانعا جاڭا اتاۋ بەرىلدى.
كوشەنىڭ نەمەسە ەلدى مەكەننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ ماسەلەسى تۋىنداعان جاعدايدا بەرىلەتىن جاڭا اتاۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ءمان بەرۋ باسقارما تاراپىنىڭ نازارىندا. جالپى اتاۋ بەرۋ ماسەلەسىندە باسىمدىق بايىرعى تاريحي اتاۋلارعا, ءداستۇرلى ۇعىمدارعا بەرىلگەنى دۇرىس. حالىق كوپ جاعدايدا كىسى ەسىمدەرىن بەرۋگە اۋەس. جەكەلەنگەن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن بەرۋدە, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ جالپى مەملەكەتتىك, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ەڭبەكتەرى, اتاق-دارەجەسى ەسكەرىلۋى ءتيىس. اتاۋلار بەرۋدە, اسىرەسە, وڭىرلىك, ايماقتىق پسيحولوگيادان ارىلۋ قاجەت.
اتاۋ بەرۋ جانە قايتا اتاۋ بارىسىندا تاريحي, بايىرعى اتاۋلاردى قايتارۋ جونىندە كوپتەپ ايتامىز. دەگەنمەن, ءولكەدەگى تاريحي اتاۋلاردىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىعى وسكەلەڭ ۇرپاققا قانشالىقتى ناسيحاتتالۋدا؟
وسى رەتتە, وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسى مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قر تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنداعى «مەملەكەتتىك باق ەفيرىندەگى مەملەكەتتىك تىلدەگى جاڭا تەلەۆيزيالىق جوبالار سانىنىڭ ءوسۋ» كورسەتكىشىنە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا باسقارمانىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جەرگىلىكتى «قازاقستان-تاراز» تەلەارناسىندا مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ناسيحاتتاۋعا, ءوڭىردىڭ ونوماستيكالىق احۋالىن اشىپ ايتۋعا باعىتتالعان «ءتىل ساقشىسى» اتتى جاڭا تەلەباعدارلاما ەفيرگە شىقتى. بۇگىنگى تاڭدا, كورەرمەندەردىڭ جاقسى پىكىرىن قالىپتاستىرىپ تا ۇلگەردى.
ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتى ەلدەر ساناتىنا قوسىلۋىنا, مەملەكەتىمىز بەن ۇلتىمىزدىڭ مارتەبەسىن تانىتاتىن مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ودان ءارى وركەندەۋى مەن دامۋىنا, سونىمەن قاتار جاڭا, باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىرۋدا ماڭىزى زور.
عاليا بورانباەۆا,
جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى
