ۇيدەگى كوڭىلدى بازارداعى نارىق بۇزباۋى ءتيىس

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى مەن استانا اكىمى ەلورداداعى ءىرى ساۋدا ورىندارىن ارالادى «ۇيدەگى كوڭىلدى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەگەندەي, سوڭعى ۋاقىتتا ازىق-ت ۇلىك باعاسى ءوسۋىنىڭ بايقالعانى تۋرالى اقپارات جەر-جەردە ءجيى ەستىلە باستاعان-دى. كەشە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆ پەن استانا قالاسى­نىڭ اكىمى اسەت يسەكەشەۆ ەلورداداعى ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىن ارالاپ, ازىق-ت ۇلىك باعالارىن تەكسەردى. بازارشىلاپ جۇرگەن قاراپايىم حالىقتىڭ پىكىرىن ءوز قۇلاقتارىمەن ەستىپ, ولاردىڭ باعا تۋرالى ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. مينيستر مەن اكىم جۋرناليستەرگە باعانىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قولدانىلاتىنىن جەتكىزدى. استانا اكىمى اسەت يسە­كە­شەۆ­­تىڭ ايتۋىنشا, ءبىر كۇن بۇ­رىن ول كومەكشىلەرىنىڭ ءبىرىن قۇپيا تۇردە بازارداعى نا­رىق­ت­ى ءبىلىپ كەلۋگە جىبەرىپ, سول باعانى ەندى ءوزى كورگەن باعا­مەن سالىستىرىپتى. ايىر­ما­شى­لى­ق­تى بايقاماعان. ياعني, لاۋازىمدى تۇلعالار كەلە جات­­قانىن ەستىپ, جالما-جان باعا­نى ارزانداتىپ قوياتىن­دار­دىڭ قۋلىعى بۇل جولى جۇزەگە اسپا­دى دەۋگە بولادى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمباەۆ كوكونىس باعالارىنىڭ ءوسۋى ءبىرىنشى كەزەكتە ماۋسىمعا بايلانىستى دەپ سانايدى. قازىر قويمالاردا بىلتىردان بەرى ساقتالعان كوكونىس تاۋسىلۋعا اينالعان, ال بيىل­عى بالاۋسا ءونىم ءالى ءپىسىپ, پىسكەنى بازارعا ءتۇسىپ ءۇل­گە­رە قويعان جوق. ءمينيستردىڭ ايتۋى­نشا, شىلدەنىڭ سوڭى مەن تا­مىز­دىڭ باسىنا قاراي جاڭا ءونىم بازار مەن دۇكەن سورە­لەرىنە جەتۋگە ءتيىس. جەمىس تە, كوكونىس تە جەتكىلىكتى بولادى, ءساي­كەسىنشە, باعا دا قۇلدىرا­ماق. ال كوكونىستىڭ دە, باسقا تاۋار­لاردىڭ دا باعاسىنىڭ نەگىز­سىز وسۋىنە مينيسترلىك جول بەرمەيدى. – بۇگىننەن باستاپ ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە باي­لانىستى بارلىق فاكتىلەر مەن ازاماتتاردىڭ شاعىمىنا تەك­سەرۋ جۇرگىزىلەدى. بۇل, اسىرەسە, الەۋ­­مەتتىك ماڭىزى بار تاۋار­لار­­عا قاتىستى. تەكسەرىس قازاق­ستان­­نىڭ بارلىق وڭىرلەرىن قام­تيدى, – دەدى مينيستر. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ءوت­كەن نومىرلەرىنىڭ بىرىندە قانت­تىڭ قىمباتتاعانى, ءتىپتى, دۇكەن سورەلەرىنەن تابىلمايتىن تاپ­شى تاۋارعا اينالعانى تۋرالى ءماس­ەلە كوتەرىلگەن ماقالا جا­ريا­لانعان بولاتىن («قانت نەگە قات؟» №135, 16.07.2016). مينيستر­دىڭ ايتۋىنشا, قانتتىڭ قىمباتتاۋىنىڭ بىرنەشە سەبە­بى بار. بىرىنشىدەن, الەمدىك نارىق­تاعى قانت قۇراعىنىڭ باعا­سى ايتارلىقتاي كوتەرىلگەن. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى قانت وندىرەتىن كومپانيا «ورتالىق ازيا قانت كورپوراتسياسى» جشس سوڭعى ايلاردا ءوندىرىس كولەمىن ەكى ەسە ارتتىرعانىنا قاراماستان, كوتەرمە ساۋدا­مەن اينا­لىساتىندار ولاردىڭ ءونىمىن شەتەلگە كوپتەپ شىعارۋ­عا كوشكەن. سول سەبەپتى, ۇلت­تىق ەكونوميكا مينيستر­لىگى كوتەر­مە ساۋدامەن اينالى­ساتىن­دارمەن بايلانىس ورناتىپ, ەل نارىعىندا قالۋعا ءتيىستى قانت كولەمىن بەلگىلەۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. – قانت باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى حالىقتىڭ الاڭداۋ­شىلىعىن ءبىز بىلەمىز. كەشە پرەمەر-مينيستر وسىعان قاتىس­تى بىزگە تاپسىرما بەردى, بۇگىن بازارداعى احۋالدى ءوز كوزى­مىز­بەن كوردىك. قانت باعاسى شاما­مەن 20-25 پايىزعا قىمبات­تادى. جاقىن ارادا ۇكىمەت­تە ءتيىستى شەشىمدەر قابىل­داپ, باعا­نىڭ ءوسۋىن شەكتەۋى­مىز ءمۇم­كىن. سوسىن, ۇكىمەت بەلگىلە­گەن باعانىڭ ساق­تالۋىن جەرگى­لىك­تى بيلىك قامتا­ماسىز ەتەتىن بولادى, – دەيدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ حا­بار­­لاۋىنشا, جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە ينفلياتسيا 4,6 پا­يىز­دى قۇراپتى. ينفلياتسيا ءبىرىن­شى كەزەكتە ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ قىمباتتاۋىمەن باي­لانىستى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ايتىپ وتكەندەي, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ التى ايدا 5 پايىزعا قىمباتتاۋىنا ماۋ­سىمدىق فاكتورلار, سونداي-اق, كورشى ەلدەرمەن اراداعى شەكارانىڭ اشىقتىعى اسەر ەتۋدە. سول سەبەپتى, مينيسترلىك ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرمەن, كوتەرمە ساۋدامەن اينالىساتىن كوم­پانيالارمەن تىعىز بايلا­نىس ورناتىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەسىن شەشۋگە بەل بۋىپ كىرىسپەك. اسەت يسەكەشەۆ استانا اكىم­دىگىنىڭ باعانى رەتتەۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ تۋرالى ۋاعدالاسقانىن جەتكىزدى. – ازىق-ت ۇلىك باعاسى وتە ماڭىزدى ماسەلە. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, قازىر ءتيىستى شارالاردى قابىلداپ جاتىرمىز. اتاپ ايتار بولسام, بىرىنشىدەن, كەشە ۇن, قانت, نان جەتكىزەتىن كومپانيالاردىڭ باس­شىلارىمەن سويلەستىك. باعا­نىڭ ءوسۋى جالعاسا بەرەتىن بولسا, ءبىز مونوپولياعا قارسى قىز­مەتپەن بىرلەسىپ ارەكەت ەتە­مىز. ەكىنشىدەن, بازارلارداعى با­عا­لارعا مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتى­رامىز. ۇشىنشىدەن, قالانىڭ بارلىق اۋداندارىندا كۇن سايىن جارمەڭكە وتكىزەمىز, – دەدى اكىم. جارمەڭكە تۋرالى تولى­عى­­راق توقتالار بولساق, ەلوردا اكىم­­دىگى التى وبلىستىڭ اكىمدى­گى­مەن اۋىل­شارۋاشىلىق ءونىم­­دەرىن تىكە­لەي ەلورداعا جەتكىزۋ تۋ­را­لى كەلىسىمگە قول جەتكىزىپ وتىر. كە­لىسىمنىڭ ارقاسىندا ەن­دى ەلور­­­دا كوشەلەرىندە كۇن سايىن ءجار­مەڭكە وتەدى, ساۋدا ورىن­دارى كوبەيەدى, سونىمەن قاتار, اۆتو­دۇكەندەر اشىلا باس­تاماق. وڭىرلەردەن ءونىم تيەپ كەلە جات­قان كولىكتەردىڭ ەلور­داعا دەيىن ەشقانداي كەدەرگىسىز, جىل­دام جەتۋى ءۇشىن «جاسىل ءدالىز» جاسالادى. اكىم جارمەڭكەلەردە ساتىلا­تىن ونىمدەردىڭ اسسورتيمەنتى كوبەيەتىندىگىن ايتادى. ەت, ءسۇت تاعامدارىن قاتاڭ تەكسەرۋدەن وتكىزۋ دە نازاردان تىس قالماق ەمەس, ول ءۇشىن ارنايى ءموبيلدى زەرتحانالار ورناتىلماق. ال جارمەڭكەلەردەگى باعا­نىڭ شا­رىق­تاپ كەتپەۋىن تابي­عي مونو­پو­ليالار مەن باسەكە­لەس­تىكتى قور­عاۋ كوميتەتى قاداعالاپ, ءتيى­سىن­شە مونيتورينگ جاساپ وتىرۋ­عا ءتيىس. قازىرگى تاڭدا وسى تەكتەس شارا­­لار­دى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىن­باسا­رى جەتەكشىلىك جاسايتىن شتاب قۇرىلعان. استاناداعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋدى قالا باسشىسى جەكە باقى­لاۋىنا الدى. ارنۇر اسقاروۆ, «ەگەمەن قازاقستان» استانا