جۇيەسىندە جاتتىق جوق
باستاپقىدا, كونە كوشپەندىلىك كەزىندە قالىپتاسقان, باستاپقى «جەتى اتا» جۇيەسى نە ۇيعاردى, قانداي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇندىلىقتاردى, باسىمدىقتاردى ۇستاۋدى دۇرىس دەپ سانادى؟ ازىرگە كوپشىلىككە بەلگىلىسى – جەتى اتاسىن بىلگەن تەكتى, جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز... شىندىعىندا, تەك اتانى ءبىلۋ دەگەنىمىز – جەتى اتا جۇيەسى قالىپتاستىرعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇندىلىقتار مەن تالاپتاردى باسشىلىققا الىپ, مۇلتىكسىز ورىنداۋ. جەتى اتا ءجۇيەسى ءوز كەزەگىندە كونە كوشپەندى داۋىرىندە بەلگىلى تۇردە قالىپتاسقان, دامۋ ۇستىندەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قوعام تۇتاستىعى, ونى قامتىپ ءتۇسىنۋ ءۇشىن: بىرىنشىدەن, ونىڭ (ارى قاراي, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا) ەڭبەك رەسۋرسىن قالىپتاستىرۋدا قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەيتىن, ەكى ۇلدان كەم ەمەس, ءارقايسىسىنىڭ ەسەپتەلۋ رەتى وزىڭنەن باستالاتىن, جەتى اتا بۋىنى مەن جەتى ۇرپاق بۋىنى ەكەنىن, ولاردىڭ اراسىنداعى تۋىسقاندىق ءۇش جۇرتتى (قىز جاعىنان بولاتىن جيەن جۇرتتى قوسپاعاندا) قامتيتىنىن; كاپيتال رەسۋرسىن قالىپتاستىرۋدا, ءتورت ت ۇلىك مالدى ءشوپ دايىنداماي, قورا سالماي تەبىندىلىك قالپىندا (جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە) ۇلعايمالى ۇدايى وندىرە الاتىنىن;
ەكىنشىدەن, ونىڭ الەۋمەتتىك قاتىناسى, ۇلدىڭ جەتى اتا تۋىسقاندىعىنىڭ سەگىزىنشى بۋىنىنان باستاپ جەكجاتقا, جۇرەجاتقا, جۇراعاتقا (ەلدە تۋىسقاندىقتىڭ باسقاشا اتاۋلارى بولۋىن, ولاردىڭ ماندەرىنىڭ بىركەلكىلىگىنە بايلانىستى ەسكەرمەسەك), ودان سوڭ رۋ, تايپا, ءجۇز, حالىققا اۋىساتىنىن;
ۇشىنشىدەن, جەتى اتا جۇيەسىنىڭ ەكونوميكالىق قاتىناستا, «ءتورت ءتۇلىگى ساي بولۋىنىڭ»; ۇرپاقتارىنىڭ بولىنەتىن, بولىنبەيتىن ەنشى ينستيتۋتى بيiگىن تومەندەتپەي, «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى», «ءجۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار», «تۋرا بيدە تۋعان جوق», ت.ب. قاعيدالارمەن ءومىر سۇرەتىنىن اقىلعا قوندىرىپ ۇعىنۋ ابزال.
قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەۋ ءجۇيەسى وزىڭنەن باستالاتىن جەتى اتا, جەتى ۇرپاق تىزبەسىن قامتيدى. جەتى اتا تىزبەسىنىڭ ءبىر نۇسقاسى: ءوزىڭ – ءبىرىنشى اتا, اكەڭ – ەكىنشى اتا, اكەڭنىڭ اكەسى – ءۇشىنشى اتا, ءتورتىنشى اتا – ارعى اتا, بەسىنشى اتا – بابا اتا, التىنشى اتا ءتۇپ اتا, جەتىنشى اتا – تەك اتا.
جەتى ۇرپاق تىزبەسى: ءبىرىنشى ۇرپاق – ءوزىڭ; ەكىنشى ۇرپاق سەنىڭ بالاڭ – بالا; ءۇشىنشى ۇرپاق – نەمەرە; ءتورتىنشى ۇرپاق – شوبەرە; بەسىنشى ۇرپاق – شوپشەك; التىنشى ۇرپاق – نەمەنە; جەتىنشى ۇرپاق – تۋاجات. باستاپقى جەتى اتا, جەتى ۇرپاق قالىپتاسۋ ء(ومىر ءسۇرۋ) مەرزىمى, ورتا ەسەپپەن ءار بۋىننىڭ الماسۋى, ادام سميت زامانىنان قالىپتاسقان بۋىن الماسۋ تۋرالى, 25 جىلدىڭ ورنىنا شامامەن 20 جىل دەسەك, جەتى اتا, ءوزىڭدى قوسقاندا, اينالسوقپاسى (تسيكلى) – 140 جىلدى, ءوزىڭدى قوسپاعاندا ء(بىر ادامدى ەكى رەت ەسەپكە الماۋ ءۇشىن) تۋاجات ۇرپاعىڭا دەيىن 120 جىلدى قامتيدى. جەتى اتا ءجۇيەسىنىڭ جالپى اينالسوقپاسى – جەتى اتا (140 جىل) جانە جەتى ۇرپاق (120 جىل) قوسىندىسى 260 جىلدى قامتيدى. باستاپقى جەتى اتا جۇيەسى قالىپتاسقاننان كەيىن, ءاربىر ومىرگە كەلگەن نارەستە جاڭا جەتى اتا جۇيەسىن باستاۋشى, قالىپتاستىرۋشى ەكەنىن بىلگەن, سول ءۇشىن كەم دەگەندە ەكى ۇلدى ءومىرگە كەلتىرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن اناسىنىڭ اق سۇتىمەن جادىنا ءسىڭىرگەن, ورىنداعان, سونىڭ ارقاسىندا قازاق حالقى قالىپتاسقان.
تۋىسقاندىقتىڭ ءۇش جۇرتى ءوزىڭنەن باستالادى: ءوز جۇرتىڭ (قىز الىسىپ-بەرىسپەيتىن); قىز الىسىپ-بەرىسەتىن ناعاشى جۇرتىڭ مەن قايىن جۇرتىڭ (ولاردىڭ وتىرىقشى بولۋىنىڭ مۇمكىندىگى زور), ولاردىڭ ارقايسىنىڭ بىرگە تۋعان باۋىرلارى جانە ولاردىڭ جەتى ۇرپاعى.
الەۋمەتتىك سىيلاستىق قاتىناستىڭ ماڭىزدىلارى مىنالار: ءوز جۇرتىنداعى تۋىسقاندار اتاۋىنىڭ ءبىر نۇسقاسى (ەسكەرتۋ: ءار جەردە ءارتۇرلى اتالۋى مۇمكىن, جەتكىزەتىن ماندەرى بىردەي): بىرگە تۋعاندار – ەمشەكتەس تۋىسىڭ, اكەڭمەن بىرگە تۋعاندار – ءوز تۋىسىڭ, اتاڭمەن بىرگە تۋعاندار – نەمەرە تۋىسىڭ, ارعى اتاڭمەن ءبىرگە تۋعاندار – شوبەرە تۋىسىڭ, بابا اتاڭمەن بىرگە تۋعاندار – ءشوپشەك تۋىسىڭ, ءتۇپ اتاڭمەن بىرگە تۋعاندار – نەمەنە تۋىسىڭ, تەك اتاڭمەن بىرگە تۋعاندار تۋاجات تۋىسقاندارىڭ بولىپ كەلەدى.
ناعاشى جۇرتىڭ دا, قايىن جۇرتىڭ دا ء(ار جەردە ءارتۇرلى اتالۋى مۇمكىن), ءدال ءوز جۇرتىڭداعىداي ءوزارا سىيلاستىق, تۋىستىق قارىم-قاتىناستا بولۋى تابيعي جاي.
ءۇش جۇرتىڭنىڭ تۋىسقاندىق اتاۋ تىزبەگى قىز الىسىپ-بەرىسپەيتىن تۋاجاتتان كەيىن قىز الىسىپ-بەرىسەتىن سەگىزىنشى بۋىنداعى – جەكجات, توعىزىنشى بۋىنداعى – جۇرەجات, ونىنشى بۋىنداعى – جۇراعات تۋىستارمەن جالعاسادى. وسىلاردىڭ بىرلەستىگى «رۋلىق» تۋىسقاندىققا اكەلەدى. ودان كەيىنگى تۋىسقاندىق بىرلەستىكتىڭ اتى «تايپا», «ءجۇز», «حالىق». وسىلاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ دا نەگىزگى قاعيداسى – سىيلاستىق.
قىز الىسپايتىن ءداستۇر قۇندىلىعى قازاق حالقى قالىپتاسقانعا دەيىن دە بولعان. ول تۋرالى 1015-1070 جىلدارى ءومىر سۇرگەن عۇلاما بابامىز ءجۇسىپ بالاساعۇن: «ايەل الساڭ – ءتورت رۋدان الىستى ال, ول بولماسا – ەي, ازامات, قالىس قال», – دەگەنى بەلگىلى.
وسى «تۋىستىق ارادا جەتى اتا تولعانشا جاستارعا ءبىر-ءبىرىمەن نەكەلەسۋگە بولمايتىنىن», ءتىپتى, «بۇل ءداستۇردى بۇزعان ادام ۇلتتىق قورعانىس تەتىگىنە نۇقسان كەلتىرۋشى» ەكەنىن; ونى بۇزعاندارعا, تۇڭعىش قازاق مەملەكەتى قالىپتاسا باستاعانداعى جەتى جارعىدا, ءولىم جازاسىن بۇيىرعانىن; ەل قامىن, ۇرپاق بولاشاعىن ويلاعان دانالار قىز الىسپاۋ زاڭدىلىعىنىڭ قىلداي اۋىتقىماۋىن ءارى قىراعىلىقپەن, ءارى قاتالدىقپەن قاداعالاعانىن باعامدايمىز.
قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەۋ قۇندىلىعىمىزدىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋى ۇرپاقتى ازدىرماۋعا قول جەتكىزۋىمىزدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى ەكەندىگى تۋرالى حالىق دانالىعىن, بۇگىنگى «گەنەتيكا», «ۇرپاقتى جاقسارتۋ», «ەۆگەنيكا» عىلىمدارى راستاي تۇسەدى. قان ارالاسۋىن بۇزۋعا بايلانىستى بەلگىلى ءبىر ءۇرىم-بۇتاقتى قۋالاپ, اۋىسىپ وتىراتىن 1000-نان اسا اۋرۋ تۇرلەرى بار ەكەندىگى دە وسىعان ايعاق.
سەگىزىنشى بۋىننان كەيىن باسقادان قىز الىپ, قىز بەرىسۋگە رۇقسات ەتىلگەن. ناعاشى, قايىن, جيەن جۇرتتارى «...رۋارالىق قاتىناسقا جول اشىپ, وزىنەن-ءوزى جالپاق قازاقتىڭ ەتنوستىق تۇتاستىعىنا ۇلاسادى. ...قازاق اراسىندا ءاربىر ادامنىڭ ءوزىن جالعىز سەزىنبەۋى – ءيسى قازاق اراسىنان تۋىس تاباتىنىنا سەنىمدى بولۋىن», ولاردان سىيلاستىق قارىم-قاتىناس تاباتىنىن مەڭزەيدى.
قازاقتا: «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان», – دەگەن دە ۇعىم بار. جوعارىدا كەلتىرىلگەندەي, جەتى اتانىڭ ۇرپاقتار الماسۋى 140 جىل دەسەك, ەلۋ جىلدا, ءتىپتى, جەتى اتا تۋىسقاندىعى دا جاڭارمايدى, سوندا ول نەنى مەڭزەيدى؟ سۇراقتىڭ جاۋابىن جەتى اتادان كەيىنگى بۋىنداردى قۋالاي تۋىسقاندىققا بەرىلەتىن «جەكجات», «جۇرەجات», «جۇراعات», «رۋ» اتاۋ لوگيكاسىنان ىزدەسەك, مىنانداي زاڭدىلىقتى بايقايمىز: جەتى اتا – 7-ءشى بۋىنمەن اياقتالادى; «جەكجات» – 8-ءشى بۋىن; «جۇرەجات» – 9-شى بۋىن; «جۇراعات» – 10-شى بۋىن; ال, 11-ءشى بۋىننان ء(ار جەردە ءارتۇرلى بۋىن سانى بولۋى مۇمكىن) ارى قاراي تۋىسقاندىق «رۋ» بىرلەستىگىنە ۇلاسىپ, ەلۋىنشى بۋىندا رۋ بىرلەستىگى, تۋىسقاندىقتىڭ جاڭا اتاۋى – «تايپا» قالىپتاسادى. قازاقتىڭ ەلۋ جىل دەگەنى – ەلۋىنشى بۋىن دەگەنى بولسا كەرەك. ءسايكەسىنشە, ءجۇزىنشى بۋىندا تايپالار بىرلەستىگى, تۋىسقاندىقتىڭ جاڭا اتاۋى – «ءجۇز» قالىپتاسادى. ول «ءجۇز جىلدا – قازان» – دەگەنگە بالاما بولسا كەرەك. ءجۇز تۋىستىعى ارى قاراي ءجۇز بىرلەستىگى – «حالىق» اتاۋىنا ۇلاسادى دا, تۋىسقاندىق اتاۋىنىڭ جاڭارۋى توقتالادى, سول سەبەپتى, ءجۇزىنشى بۋىننان كەيىنگى كەزەڭ «قازان» دەپ اتالسا كەرەك. ارى قاراي حالىقتىق سەزىمدى دامىتۋ باسىمدىققا اينالادى. قازاق مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى تولە بي بابامىزدىڭ: «جۇزگە بولىنگەننىڭ ءجۇزى كۇيسىن», دەگەنى وسى ءبىرتۇتاس حالىقتىق سەزىمدى وياتۋدىڭ قامىمەن ايتىلسا كەرەك. بۇل قۇندىلىق بۇگىن دە ءوزىنىڭ ورەلى بيىگىنەن ءۇن قاتادى.
«ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان», دەگەن ۇعىمنىڭ شىن ءمانى «ەلۋ بۋىندا ەل جاڭا, ءجۇز بۋىندا – قازان» ەكەنىن تاريحتا 1105-1225 جىلدار شاماسىندا عۇمىر كەشكەن قازاق حالقىنىڭ توبە ءبيى, ايگىلى بابامىز مايقى توبەي ۇلىنىڭ تايپا بىرلەستىكتەرىنىڭ باستارىن قوسىپ, قازاق شالدىڭ ءۇش ۇلىنان تاراعان تەكتەرىنە قاراي اقارىس ( ۇلى ءجۇز), بەكارىس (ورتا ءجۇز), جانارىس ( كىشى ءجۇز) اتاۋلارىن بەكىتكەن دەگەن دەرەك راستاي الادى. ەگەر, قازاقتىڭ ۇرپاقتارىنىڭ شامامەن تايپادان جۇزگە اينالۋ مەرزىمى – 2000 (100ح20) جىلدان مايقى بي توبەي ۇلى بابامىزدىڭ عۇمىر كەشكەن جىلدارىن شەگەرسەك (2000-1105) – (2000-1225): ءبىرىنشىدەن, قازاق بابامىزدىڭ شامامەن عۇمىر كەشكەن كەزەڭى ب.ز.د. 105-225 جىلدار [ەسەپتەۋ تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى, قازۇۋ دوتسەنتى قۇسايىن ۇلى قايساردىڭ كەڭەسىمەن جۇزەگە استى] بولعانىن تابامىز; ەكىنشىدەن, ونىڭ ءۇش ۇلىنىڭ اتى, شىن شەجىرەدە اتالعاندار ەكەنىن ورنىقتىرامىز; ۇشىنشىدەن, جەتى اتا جۇيەسىنىڭ بەلگىلى الگوريتممەن (جەتى اتا اۋلەتىنەن باستالىپ, رۋمەن, تايپامەن, جۇزبەن جالعاسىپ, حالىقتىڭ پايدا بولۋ ساتىلارىمەن) دامىعاندىعىن بايقايمىز; تورتىنشىدەن, 550 جىلدىعىن تويلاعان حاندىق قۇرىلىپ, قازاقتىڭ العاشقى حانى بولىپ كەرەي جاريالانعاندا, ولار ءوزدەرىنىڭ قازاق دەگەن ءبىر ادامنان تاراعانىن كۋالاندىرعانىن ءتۇسىنەمىز.
جەتى اتا جۇيەسىنىڭ تۋىستىقتى ۇيىتاتىن مايەك-قۇندىلىعى – اباي حاكىم ايتقان: «سىيلاسارلىق تەكتىنىڭ, كىم تانىماس نۇسقاسىن», دەگەنىندەگى – «سىيلاستىق». بابالارىمىز «سىيلاستىقپەن» ءتۇسىنىستىككە, ورتاق مۇددەگە, بەرەكە-ءبىرلىك باسىمدىعىنا قول جەتكىزەتىنىن بەك تۇسىنگەن. جەتى بۋىندى اۋلەت اۋىلىنىڭ اجىراماس تۇتاستىقتا كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, ۇرپاقتى «سىيلاستىقپەن» سۋسىنداتۋى, «توبەدەگى تورتەۋدىڭ» [ەسكەرتۋ: توبەدەگى تورتەۋ – ءوز جۇرتىڭ, ناعاشى جۇرتىڭ, قايىن جۇرتىڭ, جيەن جۇرتىڭ («قىز تۋسا ءورىسىڭ» دەگەننىڭ سىرى), ولاردىڭ سىيلاستىعى] تۇگەل بولۋىن مۇلتىكسىز قامتاماسىز ەتكەن. بۇل قۇندىلىققا داق كەلتىرۋ «اۋىزداعى التاۋدان ايىرىلۋعا اكەلەتىنىن» ء(وزىڭنىڭ ءۇش جۇرتىڭ مەن جيەنىڭنىڭ ءۇش جۇرتى) ەسكەرىپ, اۋلەتتە قالىپتاسقان قۇندىلىق داعدىسىن رۋلىق, تايپالىق, جۇزدىك, حالىقتىق قارىم-قاتىناستارعا دا جالعاستىرىپ, قوعامدى تۇتاستىقتا ۇيىتاتىن ءمايەك-قۇندىلىققا ۇلاستىرعان.
كونەدە قالىپتاسقان «سىيلاستىعىمىز» قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىندا قالىپتاسقان بەرەكە-بىرلىگىمىزبەن, الەمگە تانىلعان برەند-بەينەمىزبەن ساباقتاسىپ, جالپىحالىقتىق مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نۇسقاسىنا اينالدى. بۇل قۇندىلىعىمىز – ۋكرايناداعى سياقتى الاۋىزدىق قاسىرەتكە جىبەرمەيتىن, ادامزاتتىڭ سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءبىرلەستىگىمەن استاساتىن قازاقستاندىق نۇسقامىز.
جەتى اتا جۇيەسى قالىپتاستىرعان تاعى ءبىر فەنومەن – ۇمىتىلا باستاعان, بولىنەتىن جانە ءبولىنبەگەن ەنشى ينستيتۋتى. بولىنەتىن ەنشى وتاۋ قۇرعان جاس جۇبايلاردىڭ ەنشىسى بولسا, «بولىنبەگەن ەنشى – كەز كەلگەن قازاق وتباسىنىڭ جولاۋشىلاپ كەلگەن قوناققا بەرەتىن سىي-سىباعاسى (تاماق, جاتىن-ورىن, مالىنىڭ جەم-ءشوبى)». وسى ءداستۇردى مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك ارى قاراي بىلايشا سارالايدى: «بولىنبەگەن ەنشى, ياعني قوناقتىڭ ەنشىسى قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءومىر-سالتىندا جانە سول ءومىر-سالتىمەن ورايلاس قالىپتاسقان رۋ-تايپالىق جۇيەدە ەل-جۇرتتىڭ ءبىرتۇتاس ەتنوجارالىم (ەتنوورگانيزم) بولۋىن ويلاستىرۋدان تۋىنداعان اينىماس ادەت, بۇلجىماس قاعيدا, قاتال ءتارتىپ», سونىمەن قاتار: «...كەز كەلگەن قازاق جولاۋشىسى كەز كەلگەن قازاقتىڭ ۇيىندە بولىنبەگەن ەنشىم بار دەپ, سەنىممەن بوساعا اتتاي العان. ونداي جولاۋشىدان تاماق اقى, جامباس اقى, ءمىنىس كولىگىنە بەرىلەتىن جەمشوپ اقى الىنباعان. كەرىسىنشە, جولاۋشى تۇسكەن ۇيىنەن وڭ شىراي, ىقىلاستى كۇتىم كورە الماسا, ول جولاۋشى بيگە جۇگىنىپ, سول ۇيدەن ايىپ-شام الۋعا حاقىلى بولعان», – دەيدى عالىم.
«سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» بولۋدىڭ ۇرپاق قابىلەتىنە (جوعارى, ورتاشا, تومەن) بايلانىستى ەكەندىگىن بىلگەن بابالارىمىز ولاردى جارىس, باسەكەگە ماشىقتاندىراتىن «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار», «تۋرا بيدە تۋعان جوق» قاعيدالارىمەن باپتاعان. اۋلەت, رۋ جۇزدەن ءجۇيرىكتى, تايپا مىڭنان تۇلپاردى انىقتاپ, بۇقارا جاماعاتقا جاقسىلىعىڭ دا ورتاق, بيلىگىڭ دە ءبىردەي ءادىل بولسىن دەگەن اماناتپەن, ۇرپاقتارىن اۋلەت, رۋ, تايپا بيلىگىنە ۇسىنعان. تۋىسقاندارى, ءوز جاعىنان, «جۇيرىك», «تۇلپارلارىنا» ءسوز كەلتىرمەۋ, ۇياتقا قالدىرماۋ, وبالىنا قالماۋ ءۇشىن ولارعا سالماق سالۋدان اۋلاق بولۋدى دۇرىس ساناعان. باستاپقى جەتى اتا جۇيەسىندە قازىرگى كەزدەگى قوعامنىڭ پاراقورلىق, جەمقورلىق, سىبايلاستىق, ت.ب. دەرتتەرى مۇلدەم بولماعان. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان جاڭا باعدارلاماسىندا وسى تاجىريبە ەسكەرىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
كوشپەندىلەردىڭ «ءبىر سىرلى» ۇعىمى – ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتپاي, ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇلتىكسىز جالعاستىراتىن قۇندىلىعى, ادامزاتتىڭ بارىنە ورتاق, كونە گرەك عۇلامالارىنىڭ پايىمداعان بەس انىعى. ياعني, ادام بەلگىلى ءبىر ۇلتقا, حالىققا ءتان ەكەندىگىن ايقىن سەزىنۋى ءۇشىن بەس ءتۇرلى شارتتى: سول ۇلتتىڭ ءتىلىن جاقسى ءبىلۋى; سول ۇلتتىڭ ءدىنىن تەرەڭ مەڭگەرۋى; سول ۇلتتىڭ ءداستۇرىن تولىق بويىنا ءسىڭىرۋى; سول ۇلتتىڭ تاريحىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلۋى; سول ۇلت مەكەندەگەن جەرىنىڭ وي-شۇڭقىرىن جاقسى ءبىلۋى پارىز دەگەنى.
ەلىمىزدە جەتى اتا جۇيەسىن ءوربىتۋگە دايىن ينستيتۋتتار جەتىپ-ارتىلادى: بالاباقشادان باستاپ, مەكتەپ, ورتا, جوعارى, ءتىپتى, ءومىر بويعى وقىتۋ جۇيەلەرى دە, ۇلتتىق تاربيە كافەدرالارى دا, جۋرنال, گازەتتەر, تاعى باسقا ۇزاق ءتىزىمدى مۇمكىندىكتەر بارشىلىق. تەك ولاردىڭ باعدارلامالارىنا جەتى اتا جۇيەسىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن قاعيدالارىن, زاماناۋي تالاپتارعا ساي, باسىمدىق بەرەتىن بيىككە كوتەرىپ, مىڭداعان جىلدار بەسىگىن تەربەتىپ قالىپتاستىرعان تەكتىلىگىمىزدى جاڭاشا قالپىنا كەلتىرىپ, ۇلى دالانىڭ ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن قازاقستان حالقىنىڭ ايبىندىلىق فورمۋلاسىنا اينالدىرىپ, «نۇرلى جولمەن» ساپارىمىزدى بولاشاققا باعىتتاۋىمىز ءساتتى بولعاي.
بولات بولسانبەك,
تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوتسەنتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
الماتى
جۇيەسىندە جاتتىق جوق
باستاپقىدا, كونە كوشپەندىلىك كەزىندە قالىپتاسقان, باستاپقى «جەتى اتا» جۇيەسى نە ۇيعاردى, قانداي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇندىلىقتاردى, باسىمدىقتاردى ۇستاۋدى دۇرىس دەپ سانادى؟ ازىرگە كوپشىلىككە بەلگىلىسى – جەتى اتاسىن بىلگەن تەكتى, جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز... شىندىعىندا, تەك اتانى ءبىلۋ دەگەنىمىز – جەتى اتا جۇيەسى قالىپتاستىرعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇندىلىقتار مەن تالاپتاردى باسشىلىققا الىپ, مۇلتىكسىز ورىنداۋ. جەتى اتا ءجۇيەسى ءوز كەزەگىندە كونە كوشپەندى داۋىرىندە بەلگىلى تۇردە قالىپتاسقان, دامۋ ۇستىندەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قوعام تۇتاستىعى, ونى قامتىپ ءتۇسىنۋ ءۇشىن: بىرىنشىدەن, ونىڭ (ارى قاراي, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا) ەڭبەك رەسۋرسىن قالىپتاستىرۋدا قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەيتىن, ەكى ۇلدان كەم ەمەس, ءارقايسىسىنىڭ ەسەپتەلۋ رەتى وزىڭنەن باستالاتىن, جەتى اتا بۋىنى مەن جەتى ۇرپاق بۋىنى ەكەنىن, ولاردىڭ اراسىنداعى تۋىسقاندىق ءۇش جۇرتتى (قىز جاعىنان بولاتىن جيەن جۇرتتى قوسپاعاندا) قامتيتىنىن; كاپيتال رەسۋرسىن قالىپتاستىرۋدا, ءتورت ت ۇلىك مالدى ءشوپ دايىنداماي, قورا سالماي تەبىندىلىك قالپىندا (جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە) ۇلعايمالى ۇدايى وندىرە الاتىنىن;
ەكىنشىدەن, ونىڭ الەۋمەتتىك قاتىناسى, ۇلدىڭ جەتى اتا تۋىسقاندىعىنىڭ سەگىزىنشى بۋىنىنان باستاپ جەكجاتقا, جۇرەجاتقا, جۇراعاتقا (ەلدە تۋىسقاندىقتىڭ باسقاشا اتاۋلارى بولۋىن, ولاردىڭ ماندەرىنىڭ بىركەلكىلىگىنە بايلانىستى ەسكەرمەسەك), ودان سوڭ رۋ, تايپا, ءجۇز, حالىققا اۋىساتىنىن;
ۇشىنشىدەن, جەتى اتا جۇيەسىنىڭ ەكونوميكالىق قاتىناستا, «ءتورت ءتۇلىگى ساي بولۋىنىڭ»; ۇرپاقتارىنىڭ بولىنەتىن, بولىنبەيتىن ەنشى ينستيتۋتى بيiگىن تومەندەتپەي, «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى», «ءجۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار», «تۋرا بيدە تۋعان جوق», ت.ب. قاعيدالارمەن ءومىر سۇرەتىنىن اقىلعا قوندىرىپ ۇعىنۋ ابزال.
قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەۋ ءجۇيەسى وزىڭنەن باستالاتىن جەتى اتا, جەتى ۇرپاق تىزبەسىن قامتيدى. جەتى اتا تىزبەسىنىڭ ءبىر نۇسقاسى: ءوزىڭ – ءبىرىنشى اتا, اكەڭ – ەكىنشى اتا, اكەڭنىڭ اكەسى – ءۇشىنشى اتا, ءتورتىنشى اتا – ارعى اتا, بەسىنشى اتا – بابا اتا, التىنشى اتا ءتۇپ اتا, جەتىنشى اتا – تەك اتا.
جەتى ۇرپاق تىزبەسى: ءبىرىنشى ۇرپاق – ءوزىڭ; ەكىنشى ۇرپاق سەنىڭ بالاڭ – بالا; ءۇشىنشى ۇرپاق – نەمەرە; ءتورتىنشى ۇرپاق – شوبەرە; بەسىنشى ۇرپاق – شوپشەك; التىنشى ۇرپاق – نەمەنە; جەتىنشى ۇرپاق – تۋاجات. باستاپقى جەتى اتا, جەتى ۇرپاق قالىپتاسۋ ء(ومىر ءسۇرۋ) مەرزىمى, ورتا ەسەپپەن ءار بۋىننىڭ الماسۋى, ادام سميت زامانىنان قالىپتاسقان بۋىن الماسۋ تۋرالى, 25 جىلدىڭ ورنىنا شامامەن 20 جىل دەسەك, جەتى اتا, ءوزىڭدى قوسقاندا, اينالسوقپاسى (تسيكلى) – 140 جىلدى, ءوزىڭدى قوسپاعاندا ء(بىر ادامدى ەكى رەت ەسەپكە الماۋ ءۇشىن) تۋاجات ۇرپاعىڭا دەيىن 120 جىلدى قامتيدى. جەتى اتا ءجۇيەسىنىڭ جالپى اينالسوقپاسى – جەتى اتا (140 جىل) جانە جەتى ۇرپاق (120 جىل) قوسىندىسى 260 جىلدى قامتيدى. باستاپقى جەتى اتا جۇيەسى قالىپتاسقاننان كەيىن, ءاربىر ومىرگە كەلگەن نارەستە جاڭا جەتى اتا جۇيەسىن باستاۋشى, قالىپتاستىرۋشى ەكەنىن بىلگەن, سول ءۇشىن كەم دەگەندە ەكى ۇلدى ءومىرگە كەلتىرۋ جاۋاپكەرشىلىگىن اناسىنىڭ اق سۇتىمەن جادىنا ءسىڭىرگەن, ورىنداعان, سونىڭ ارقاسىندا قازاق حالقى قالىپتاسقان.
تۋىسقاندىقتىڭ ءۇش جۇرتى ءوزىڭنەن باستالادى: ءوز جۇرتىڭ (قىز الىسىپ-بەرىسپەيتىن); قىز الىسىپ-بەرىسەتىن ناعاشى جۇرتىڭ مەن قايىن جۇرتىڭ (ولاردىڭ وتىرىقشى بولۋىنىڭ مۇمكىندىگى زور), ولاردىڭ ارقايسىنىڭ بىرگە تۋعان باۋىرلارى جانە ولاردىڭ جەتى ۇرپاعى.
الەۋمەتتىك سىيلاستىق قاتىناستىڭ ماڭىزدىلارى مىنالار: ءوز جۇرتىنداعى تۋىسقاندار اتاۋىنىڭ ءبىر نۇسقاسى (ەسكەرتۋ: ءار جەردە ءارتۇرلى اتالۋى مۇمكىن, جەتكىزەتىن ماندەرى بىردەي): بىرگە تۋعاندار – ەمشەكتەس تۋىسىڭ, اكەڭمەن بىرگە تۋعاندار – ءوز تۋىسىڭ, اتاڭمەن بىرگە تۋعاندار – نەمەرە تۋىسىڭ, ارعى اتاڭمەن ءبىرگە تۋعاندار – شوبەرە تۋىسىڭ, بابا اتاڭمەن بىرگە تۋعاندار – ءشوپشەك تۋىسىڭ, ءتۇپ اتاڭمەن بىرگە تۋعاندار – نەمەنە تۋىسىڭ, تەك اتاڭمەن بىرگە تۋعاندار تۋاجات تۋىسقاندارىڭ بولىپ كەلەدى.
ناعاشى جۇرتىڭ دا, قايىن جۇرتىڭ دا ء(ار جەردە ءارتۇرلى اتالۋى مۇمكىن), ءدال ءوز جۇرتىڭداعىداي ءوزارا سىيلاستىق, تۋىستىق قارىم-قاتىناستا بولۋى تابيعي جاي.
ءۇش جۇرتىڭنىڭ تۋىسقاندىق اتاۋ تىزبەگى قىز الىسىپ-بەرىسپەيتىن تۋاجاتتان كەيىن قىز الىسىپ-بەرىسەتىن سەگىزىنشى بۋىنداعى – جەكجات, توعىزىنشى بۋىنداعى – جۇرەجات, ونىنشى بۋىنداعى – جۇراعات تۋىستارمەن جالعاسادى. وسىلاردىڭ بىرلەستىگى «رۋلىق» تۋىسقاندىققا اكەلەدى. ودان كەيىنگى تۋىسقاندىق بىرلەستىكتىڭ اتى «تايپا», «ءجۇز», «حالىق». وسىلاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ دا نەگىزگى قاعيداسى – سىيلاستىق.
قىز الىسپايتىن ءداستۇر قۇندىلىعى قازاق حالقى قالىپتاسقانعا دەيىن دە بولعان. ول تۋرالى 1015-1070 جىلدارى ءومىر سۇرگەن عۇلاما بابامىز ءجۇسىپ بالاساعۇن: «ايەل الساڭ – ءتورت رۋدان الىستى ال, ول بولماسا – ەي, ازامات, قالىس قال», – دەگەنى بەلگىلى.
وسى «تۋىستىق ارادا جەتى اتا تولعانشا جاستارعا ءبىر-ءبىرىمەن نەكەلەسۋگە بولمايتىنىن», ءتىپتى, «بۇل ءداستۇردى بۇزعان ادام ۇلتتىق قورعانىس تەتىگىنە نۇقسان كەلتىرۋشى» ەكەنىن; ونى بۇزعاندارعا, تۇڭعىش قازاق مەملەكەتى قالىپتاسا باستاعانداعى جەتى جارعىدا, ءولىم جازاسىن بۇيىرعانىن; ەل قامىن, ۇرپاق بولاشاعىن ويلاعان دانالار قىز الىسپاۋ زاڭدىلىعىنىڭ قىلداي اۋىتقىماۋىن ءارى قىراعىلىقپەن, ءارى قاتالدىقپەن قاداعالاعانىن باعامدايمىز.
قىز الىسىپ, قىز بەرىسپەۋ قۇندىلىعىمىزدىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋى ۇرپاقتى ازدىرماۋعا قول جەتكىزۋىمىزدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى ەكەندىگى تۋرالى حالىق دانالىعىن, بۇگىنگى «گەنەتيكا», «ۇرپاقتى جاقسارتۋ», «ەۆگەنيكا» عىلىمدارى راستاي تۇسەدى. قان ارالاسۋىن بۇزۋعا بايلانىستى بەلگىلى ءبىر ءۇرىم-بۇتاقتى قۋالاپ, اۋىسىپ وتىراتىن 1000-نان اسا اۋرۋ تۇرلەرى بار ەكەندىگى دە وسىعان ايعاق.
سەگىزىنشى بۋىننان كەيىن باسقادان قىز الىپ, قىز بەرىسۋگە رۇقسات ەتىلگەن. ناعاشى, قايىن, جيەن جۇرتتارى «...رۋارالىق قاتىناسقا جول اشىپ, وزىنەن-ءوزى جالپاق قازاقتىڭ ەتنوستىق تۇتاستىعىنا ۇلاسادى. ...قازاق اراسىندا ءاربىر ادامنىڭ ءوزىن جالعىز سەزىنبەۋى – ءيسى قازاق اراسىنان تۋىس تاباتىنىنا سەنىمدى بولۋىن», ولاردان سىيلاستىق قارىم-قاتىناس تاباتىنىن مەڭزەيدى.
قازاقتا: «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان», – دەگەن دە ۇعىم بار. جوعارىدا كەلتىرىلگەندەي, جەتى اتانىڭ ۇرپاقتار الماسۋى 140 جىل دەسەك, ەلۋ جىلدا, ءتىپتى, جەتى اتا تۋىسقاندىعى دا جاڭارمايدى, سوندا ول نەنى مەڭزەيدى؟ سۇراقتىڭ جاۋابىن جەتى اتادان كەيىنگى بۋىنداردى قۋالاي تۋىسقاندىققا بەرىلەتىن «جەكجات», «جۇرەجات», «جۇراعات», «رۋ» اتاۋ لوگيكاسىنان ىزدەسەك, مىنانداي زاڭدىلىقتى بايقايمىز: جەتى اتا – 7-ءشى بۋىنمەن اياقتالادى; «جەكجات» – 8-ءشى بۋىن; «جۇرەجات» – 9-شى بۋىن; «جۇراعات» – 10-شى بۋىن; ال, 11-ءشى بۋىننان ء(ار جەردە ءارتۇرلى بۋىن سانى بولۋى مۇمكىن) ارى قاراي تۋىسقاندىق «رۋ» بىرلەستىگىنە ۇلاسىپ, ەلۋىنشى بۋىندا رۋ بىرلەستىگى, تۋىسقاندىقتىڭ جاڭا اتاۋى – «تايپا» قالىپتاسادى. قازاقتىڭ ەلۋ جىل دەگەنى – ەلۋىنشى بۋىن دەگەنى بولسا كەرەك. ءسايكەسىنشە, ءجۇزىنشى بۋىندا تايپالار بىرلەستىگى, تۋىسقاندىقتىڭ جاڭا اتاۋى – «ءجۇز» قالىپتاسادى. ول «ءجۇز جىلدا – قازان» – دەگەنگە بالاما بولسا كەرەك. ءجۇز تۋىستىعى ارى قاراي ءجۇز بىرلەستىگى – «حالىق» اتاۋىنا ۇلاسادى دا, تۋىسقاندىق اتاۋىنىڭ جاڭارۋى توقتالادى, سول سەبەپتى, ءجۇزىنشى بۋىننان كەيىنگى كەزەڭ «قازان» دەپ اتالسا كەرەك. ارى قاراي حالىقتىق سەزىمدى دامىتۋ باسىمدىققا اينالادى. قازاق مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى تولە بي بابامىزدىڭ: «جۇزگە بولىنگەننىڭ ءجۇزى كۇيسىن», دەگەنى وسى ءبىرتۇتاس حالىقتىق سەزىمدى وياتۋدىڭ قامىمەن ايتىلسا كەرەك. بۇل قۇندىلىق بۇگىن دە ءوزىنىڭ ورەلى بيىگىنەن ءۇن قاتادى.
«ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان», دەگەن ۇعىمنىڭ شىن ءمانى «ەلۋ بۋىندا ەل جاڭا, ءجۇز بۋىندا – قازان» ەكەنىن تاريحتا 1105-1225 جىلدار شاماسىندا عۇمىر كەشكەن قازاق حالقىنىڭ توبە ءبيى, ايگىلى بابامىز مايقى توبەي ۇلىنىڭ تايپا بىرلەستىكتەرىنىڭ باستارىن قوسىپ, قازاق شالدىڭ ءۇش ۇلىنان تاراعان تەكتەرىنە قاراي اقارىس ( ۇلى ءجۇز), بەكارىس (ورتا ءجۇز), جانارىس ( كىشى ءجۇز) اتاۋلارىن بەكىتكەن دەگەن دەرەك راستاي الادى. ەگەر, قازاقتىڭ ۇرپاقتارىنىڭ شامامەن تايپادان جۇزگە اينالۋ مەرزىمى – 2000 (100ح20) جىلدان مايقى بي توبەي ۇلى بابامىزدىڭ عۇمىر كەشكەن جىلدارىن شەگەرسەك (2000-1105) – (2000-1225): ءبىرىنشىدەن, قازاق بابامىزدىڭ شامامەن عۇمىر كەشكەن كەزەڭى ب.ز.د. 105-225 جىلدار [ەسەپتەۋ تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى, قازۇۋ دوتسەنتى قۇسايىن ۇلى قايساردىڭ كەڭەسىمەن جۇزەگە استى] بولعانىن تابامىز; ەكىنشىدەن, ونىڭ ءۇش ۇلىنىڭ اتى, شىن شەجىرەدە اتالعاندار ەكەنىن ورنىقتىرامىز; ۇشىنشىدەن, جەتى اتا جۇيەسىنىڭ بەلگىلى الگوريتممەن (جەتى اتا اۋلەتىنەن باستالىپ, رۋمەن, تايپامەن, جۇزبەن جالعاسىپ, حالىقتىڭ پايدا بولۋ ساتىلارىمەن) دامىعاندىعىن بايقايمىز; تورتىنشىدەن, 550 جىلدىعىن تويلاعان حاندىق قۇرىلىپ, قازاقتىڭ العاشقى حانى بولىپ كەرەي جاريالانعاندا, ولار ءوزدەرىنىڭ قازاق دەگەن ءبىر ادامنان تاراعانىن كۋالاندىرعانىن ءتۇسىنەمىز.
جەتى اتا جۇيەسىنىڭ تۋىستىقتى ۇيىتاتىن مايەك-قۇندىلىعى – اباي حاكىم ايتقان: «سىيلاسارلىق تەكتىنىڭ, كىم تانىماس نۇسقاسىن», دەگەنىندەگى – «سىيلاستىق». بابالارىمىز «سىيلاستىقپەن» ءتۇسىنىستىككە, ورتاق مۇددەگە, بەرەكە-ءبىرلىك باسىمدىعىنا قول جەتكىزەتىنىن بەك تۇسىنگەن. جەتى بۋىندى اۋلەت اۋىلىنىڭ اجىراماس تۇتاستىقتا كوشىپ-قونىپ ءجۇرىپ, ۇرپاقتى «سىيلاستىقپەن» سۋسىنداتۋى, «توبەدەگى تورتەۋدىڭ» [ەسكەرتۋ: توبەدەگى تورتەۋ – ءوز جۇرتىڭ, ناعاشى جۇرتىڭ, قايىن جۇرتىڭ, جيەن جۇرتىڭ («قىز تۋسا ءورىسىڭ» دەگەننىڭ سىرى), ولاردىڭ سىيلاستىعى] تۇگەل بولۋىن مۇلتىكسىز قامتاماسىز ەتكەن. بۇل قۇندىلىققا داق كەلتىرۋ «اۋىزداعى التاۋدان ايىرىلۋعا اكەلەتىنىن» ء(وزىڭنىڭ ءۇش جۇرتىڭ مەن جيەنىڭنىڭ ءۇش جۇرتى) ەسكەرىپ, اۋلەتتە قالىپتاسقان قۇندىلىق داعدىسىن رۋلىق, تايپالىق, جۇزدىك, حالىقتىق قارىم-قاتىناستارعا دا جالعاستىرىپ, قوعامدى تۇتاستىقتا ۇيىتاتىن ءمايەك-قۇندىلىققا ۇلاستىرعان.
كونەدە قالىپتاسقان «سىيلاستىعىمىز» قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىندا قالىپتاسقان بەرەكە-بىرلىگىمىزبەن, الەمگە تانىلعان برەند-بەينەمىزبەن ساباقتاسىپ, جالپىحالىقتىق مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نۇسقاسىنا اينالدى. بۇل قۇندىلىعىمىز – ۋكرايناداعى سياقتى الاۋىزدىق قاسىرەتكە جىبەرمەيتىن, ادامزاتتىڭ سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءبىرلەستىگىمەن استاساتىن قازاقستاندىق نۇسقامىز.
جەتى اتا جۇيەسى قالىپتاستىرعان تاعى ءبىر فەنومەن – ۇمىتىلا باستاعان, بولىنەتىن جانە ءبولىنبەگەن ەنشى ينستيتۋتى. بولىنەتىن ەنشى وتاۋ قۇرعان جاس جۇبايلاردىڭ ەنشىسى بولسا, «بولىنبەگەن ەنشى – كەز كەلگەن قازاق وتباسىنىڭ جولاۋشىلاپ كەلگەن قوناققا بەرەتىن سىي-سىباعاسى (تاماق, جاتىن-ورىن, مالىنىڭ جەم-ءشوبى)». وسى ءداستۇردى مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك ارى قاراي بىلايشا سارالايدى: «بولىنبەگەن ەنشى, ياعني قوناقتىڭ ەنشىسى قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءومىر-سالتىندا جانە سول ءومىر-سالتىمەن ورايلاس قالىپتاسقان رۋ-تايپالىق جۇيەدە ەل-جۇرتتىڭ ءبىرتۇتاس ەتنوجارالىم (ەتنوورگانيزم) بولۋىن ويلاستىرۋدان تۋىنداعان اينىماس ادەت, بۇلجىماس قاعيدا, قاتال ءتارتىپ», سونىمەن قاتار: «...كەز كەلگەن قازاق جولاۋشىسى كەز كەلگەن قازاقتىڭ ۇيىندە بولىنبەگەن ەنشىم بار دەپ, سەنىممەن بوساعا اتتاي العان. ونداي جولاۋشىدان تاماق اقى, جامباس اقى, ءمىنىس كولىگىنە بەرىلەتىن جەمشوپ اقى الىنباعان. كەرىسىنشە, جولاۋشى تۇسكەن ۇيىنەن وڭ شىراي, ىقىلاستى كۇتىم كورە الماسا, ول جولاۋشى بيگە جۇگىنىپ, سول ۇيدەن ايىپ-شام الۋعا حاقىلى بولعان», – دەيدى عالىم.
«سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» بولۋدىڭ ۇرپاق قابىلەتىنە (جوعارى, ورتاشا, تومەن) بايلانىستى ەكەندىگىن بىلگەن بابالارىمىز ولاردى جارىس, باسەكەگە ماشىقتاندىراتىن «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار», «تۋرا بيدە تۋعان جوق» قاعيدالارىمەن باپتاعان. اۋلەت, رۋ جۇزدەن ءجۇيرىكتى, تايپا مىڭنان تۇلپاردى انىقتاپ, بۇقارا جاماعاتقا جاقسىلىعىڭ دا ورتاق, بيلىگىڭ دە ءبىردەي ءادىل بولسىن دەگەن اماناتپەن, ۇرپاقتارىن اۋلەت, رۋ, تايپا بيلىگىنە ۇسىنعان. تۋىسقاندارى, ءوز جاعىنان, «جۇيرىك», «تۇلپارلارىنا» ءسوز كەلتىرمەۋ, ۇياتقا قالدىرماۋ, وبالىنا قالماۋ ءۇشىن ولارعا سالماق سالۋدان اۋلاق بولۋدى دۇرىس ساناعان. باستاپقى جەتى اتا جۇيەسىندە قازىرگى كەزدەگى قوعامنىڭ پاراقورلىق, جەمقورلىق, سىبايلاستىق, ت.ب. دەرتتەرى مۇلدەم بولماعان. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان جاڭا باعدارلاماسىندا وسى تاجىريبە ەسكەرىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
كوشپەندىلەردىڭ «ءبىر سىرلى» ۇعىمى – ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتپاي, ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇلتىكسىز جالعاستىراتىن قۇندىلىعى, ادامزاتتىڭ بارىنە ورتاق, كونە گرەك عۇلامالارىنىڭ پايىمداعان بەس انىعى. ياعني, ادام بەلگىلى ءبىر ۇلتقا, حالىققا ءتان ەكەندىگىن ايقىن سەزىنۋى ءۇشىن بەس ءتۇرلى شارتتى: سول ۇلتتىڭ ءتىلىن جاقسى ءبىلۋى; سول ۇلتتىڭ ءدىنىن تەرەڭ مەڭگەرۋى; سول ۇلتتىڭ ءداستۇرىن تولىق بويىنا ءسىڭىرۋى; سول ۇلتتىڭ تاريحىن بەس ساۋساعىنداي ءبىلۋى; سول ۇلت مەكەندەگەن جەرىنىڭ وي-شۇڭقىرىن جاقسى ءبىلۋى پارىز دەگەنى.
ەلىمىزدە جەتى اتا جۇيەسىن ءوربىتۋگە دايىن ينستيتۋتتار جەتىپ-ارتىلادى: بالاباقشادان باستاپ, مەكتەپ, ورتا, جوعارى, ءتىپتى, ءومىر بويعى وقىتۋ جۇيەلەرى دە, ۇلتتىق تاربيە كافەدرالارى دا, جۋرنال, گازەتتەر, تاعى باسقا ۇزاق ءتىزىمدى مۇمكىندىكتەر بارشىلىق. تەك ولاردىڭ باعدارلامالارىنا جەتى اتا جۇيەسىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن قاعيدالارىن, زاماناۋي تالاپتارعا ساي, باسىمدىق بەرەتىن بيىككە كوتەرىپ, مىڭداعان جىلدار بەسىگىن تەربەتىپ قالىپتاستىرعان تەكتىلىگىمىزدى جاڭاشا قالپىنا كەلتىرىپ, ۇلى دالانىڭ ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن قازاقستان حالقىنىڭ ايبىندىلىق فورمۋلاسىنا اينالدىرىپ, «نۇرلى جولمەن» ساپارىمىزدى بولاشاققا باعىتتاۋىمىز ءساتتى بولعاي.
بولات بولسانبەك,
تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دوتسەنتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
الماتى
سوڭعى جاڭالىقتار
شىمكەنتتە كوپبالالى انا ۇشەم دۇنيەگە اكەلدى
ايماقتار • بۇگىن, 12:00
118 ملن تەڭگە زالال: بۋحگالتەر مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ اقشاسىن باسكە تىگىپ, كولىك ساتىپ العان
ايماقتار • بۇگىن, 11:56
پەتروپاۆلدا الاياقتىڭ ارباۋىنا تۇسكەن ايەل 18 ملن تەڭگەسىنەن ايىرىلدى
وقيعا • بۇگىن, 11:42
قازاقستاننىڭ ارنايى جاساعى UAE SWAT Challenge-2026 ءتۋرنيرىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى
قازاقستان • بۇگىن, 11:36
اقتوعاي اۋرۋحاناسىنا 6 جاڭا سانيتارلىق اۆتوكولىك بەرىلدى
ايماقتار • بۇگىن, 11:33
ەكىباستۇز گرەس-3 ستانتسياسى سالىنادى: ەلدىڭ ەلەكتر ەنەرگيا ءوندىرىسى ۇلعايادى
ەنەرگەتيكا • بۇگىن, 11:20
2025 جىلى قانشا التىن قۇيما ساتىلدى؟
قوعام • بۇگىن, 11:18
رىباكيناعا رەسەيگە كىرۋگە تىيىم سالىنباق
تەننيس • بۇگىن, 11:08
اكىمدەر مەن ءماسليحاتتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل ءتارتىبى اتا زاڭدا قالاي بەكىتىلگەن؟
اتا زاڭ • بۇگىن, 10:53
قازاقستان − گەرمانيا كەلىسسوزدەرى: قاي سالالاردا سەرىكتەستىك ارتادى؟
ساياسات • بۇگىن, 10:48
جاڭا كونستيتۋتسيادا جەكە دەرەكتەردى ساقتاۋعا زاڭمەن كەپىلدىك بەرىلەدى
اتا زاڭ • بۇگىن, 10:39
قىزىلوردادا جولداعى قوزعالىستى درون باقىلايدى
ايماقتار • بۇگىن, 10:34
ۆيتسە-پرەزيدەنتتى كىم تاعايىندايدى؟
ساياسات • بۇگىن, 10:30
سۋ سالاسىن جۇيەلەۋ باستالدى: سەگىز باسسەينگە ارنالعان جوسپار ازىرلەنەدى
قوعام • بۇگىن, 10:25
جاڭا كونستيتۋتسيادا ەل ازاماتتىعىنا قاتىستى قانداي ەرەجەلەر ۇسىنىلعان؟
اتا زاڭ • بۇگىن, 10:22
