«مەن بۇل كەزدە قىزمەتكە باراتىن جولدا استاناداعى ەڭ ۇلكەن نان ماگازينى بار. ەشقانداي جۇمىسىم جوق, تاماعىم توق بولسا دا, الگى ماگازينگە اندا-ساندا ءبىر كىرىپ شىعامىن. ناننىڭ سونداعى ءتۇر-ءتۇرىن-اي. قازاقتىڭ تابا نانى دەيسىڭ بە, ۋكرايننىڭ قارا نانى دەيسىڭ بە, قالالىق اق بولكە دەيسىڭ بە, كىرپىش نان, دوڭگەلەك نان... ماگازيننىڭ ءىشى جىپ-جىلى. ناننىڭ ءيىسى – انا ءسۇتىنىڭ يىسىندەي. وسى ماگازيننىڭ تۇسىنان وتكەن سايىن, ينتەرنات ەسىمە تۇسەدى... ءجيى-ءجيى ويعا قالام: ىرگەسىن بوز وزەن جالاپ جاتاتىن ينتەرنات بولماعاندا, ينتەرناتتىڭ ءبىر ءتىلىم نانى بولماعاندا, ءبىز وسى دارەجەگە جەتەر مە ەدىك؟ كىم بىلەدى...». بۇل – مەنىڭ جازبام ەمەس. بۇل – قازاقتىڭ قازىنالى قالامگەرى شەرحان مۇرتازانىڭ «ينتەرنات نانى» دەگەن اڭگىمەسىنىڭ ءتۇيىنى.
قانداي شىعارما جازسا دا, ونىڭ نەگىزىن ومىردە بولعان, دەرەگى بار جەلىلەردەن قۇرايتىن جازۋشىنىڭ سول تۋىندىلارىنىڭ ءبىرقاتارىن ءوز باسىنان وتكەن وقيعالارعا سۇيەنىپ جازعانى دا بەلگىلى. شەراعا جوعارىداعى اڭگىمەسىنەن بولەك, «اي مەن ايشا» دەگەن رومانىندا دا ءوزى باستى كەيىپكەر بولىپ جۇرگەن قايناعان تىرشىلىك تۋراسىندا قامىردان قىل سۋىرعانداي ەتىپ سىنامالاپ سىر شەرتەدى. مۇنىڭ ەكەۋىندە دە ءوزى بالا كەزىندە وقىعان مەكتەپ-ينتەرنات تۋرالى قالام تەربەيدى. وسى شىعارمالارعا قاراپ تۇرىپ-اق ءبىز سول زامانداردا مەكتەپ-ينتەرناتتاردىڭ كوپتەگەن قازاق جاستارىن قالاي امان ساقتاپ قالعاندارىن, قالاي كەلەشەكتىڭ كەنەرەسىنە ىلىكتىرگەندەرىن بايقار ەدىك. كەيىنىرەك مۇنداي ينتەرناتتار رەسپۋبليكا استاناسى مەن بىرقاتار وبلىس ورتالىقتارىندا بالالارعا قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىن بىردەن-ءبىر ءبىلىم وشاعى بولىپ قالىپ, كوپتەگەن ءوڭىرلەردە تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ءبىرجولا جويىلىپ كەتپەۋىنە ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى.
سونىڭ ناقتى مىسالى 60-70-80-جىلدارى تسەلينوگراد قالاسىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبى رەتىندە ءومىر سۇرگەن №4 مەكتەپ-ينتەرنات بولاتىن. 1997 جىلى استانا الماتىدان اقمولاعا كوشكەندە جامبىل جاباەۆ ەسىمىن يەلەنگەن وسى ءبىلىم ۇياسى انا ءتىلىنىڭ قامقورى رەتىندە ەلورداعا تابان تىرەگەن جاس وتباسىلاردىڭ ءبۇلدىرشىندەرىن قول بۇلعاي قارسى العان ەدى.
وسىنداي سەبەپتەر ارقىلى ءبىزدىڭ ەلىمىز كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعان العاشقى ۋاقىتتاردان بەرى جۇمىس جاساي باستاعان جوعارىداعىداي ينتەرناتتار جۇيەسىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قارىزدار. بۇدان قالدى, قازاقتىڭ كەشەگى وتكەن كەزەڭدە ماڭدايالدى پەرزەنتتەرى رەتىندە تانىلعان تولىمدى تۇلعالارى اراسىندا مەكتەپ-ينتەرناتتار قابىرعاسىنان ءبىلىم الىپ شىقپاعاندارى كەمدە-كەم. كەيىنگى تولقىننىڭ شوقتاي شوعىرىندا دا كەزىندە ينتەرناتتىڭ نانىن جەپ, بىلىمىمەن سۋسىنداپ جەتىلگەندەر جەتەرلىك. بۇلاردىڭ بىرىنشىسىندە وندىردەي قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, اشتىقتان امان قالۋى ماسەلەسى شەشىلىپ جاتسا, ەكىنشىسىندە ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ تۇبەگەيلى جويىلىپ كەتپەۋىنىڭ جاي-جاعداياتى ويلاستىرىلدى.
كەڭەس زامانىندا جەر-جەردە مەكتەپ-ينتەرناتتار اشۋ ناۋقانى 1919 جىلى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ «ساۋاتسىزدىقتى جويۋ تۋرالى» دەكرەتى قابىلدانعاننان كەيىن جۇيەلى جولعا ءتۇستى. قازاقستاندا 1920-1921 جىلدارى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ جىلجىمالى بەكەتتەرى تۇرىندە قۇرىلعان ءبىرقاتار ۇيىمدار كەيىن كەلە, بالالار ۇيلەرىنە, مەكتەپ-كوممۋنالار مەن مەكتەپ-ينتەرناتتارعا اينالدى. ءبىز 1920-1923 جىلدارى تاشكەنت قالاسىندا سونداي مەكتەپ-ينتەرنات تيپتەس بالالار ءۇيىن قۇرۋعا شىعىس جاستارىنىڭ جول باستاۋشىسى عاني مۇراتباەۆتىڭ قالاي بەلسەنە اتسالىسقانىن, وندا قازاقتىڭ كوپتەگەن بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىلىم الىپ شىققاندارىن جاقسى بىلەمىز. مۇنداي مەكتەپ-ينتەرناتتار كەيىن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق دەرلىك وبلىس ورتالىقتارىندا اشىلدى.
دەگەنمەن, قازىرگى تيپتەگى مەكتەپ-ينتەرناتتاردىڭ العاشقى جۇيەسىن جاساۋ ءىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 1957 جىلدان باستاپ قانا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. وسى جىلى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى مەكتەپ-ينتەرناتتار جونىندە ەرەجە بەكىتتى. سوعان سايكەس, مەكتەپ-ينتەرنات بالالاردىڭ ءارى وقيتىن, ءارى تۇراتىن جالپى ءبىلىم الۋ مەكتەبى ەسەبىندە قاتارعا قوسىلدى. مۇندا ەندى اكە-شەشەلەرى بار بۇلدىرشىندەر دە قابىلداناتىن بولدى. بىراق اتا-انالار بالالارىنىڭ جاتىپ-وقىعاندارى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ءمولشەردە اقى تولەيتىن ەدى. ال اتا-انالارى جوق جەتكىنشەكتەر تولىق مەملەكەت قاراۋىنا الىندى. جاڭا ءتيپتى مەكتەپ-ينتەرناتتار جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەن بولەك, دارىندى جانە مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان قالىپتا دا بوي كوتەردى. مەكتەپ-ينتەرناتتار كونتينگەنتى وسىلايشا نەگىزىنەن اتا-انالارى جوق بالالاردان, سوعىس جانە ەڭبەك مۇگەدەكتەرىنىڭ, جەكە باستى انالاردىڭ, زەينەتكەرلەردىڭ, بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن مەملەكەتتىك كومەككە ءزارۋ كىسىلەردىڭ, شالعايداعى اۋىلداردا تۇراتىن مالشىلار مەن تەمىرجولشىلاردىڭ ۇل-قىزدارىنان قۇرالدى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى قازاقستاندا وسىنداي 158 مەكتەپ-ينتەرنات جۇمىس جاساپ, ولاردا جىل سايىن 50 مىڭنان استام بالا تاربيە الدى. ءبىز بۇل جەردە, البەتتە, كوپتەگەن اۋىلدارداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر جانىنداعى وقۋشىلار جاتاقحاناسى تۇرىندەگى ينتەرناتتاردى ەسەپكە الىپ وتىرعان جوقپىز. مۇنداي جاتاقحانالار ءبىلىم مەكەنىنەن 3 شاقىرىمنان قاشىق جەرلەردە تۇراتىن مالشىلار مەن ەگىنشىلەردىڭ بالالارى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلدى.
كەزىندە سول مەكتەپ-ينتەرناتتار ناعىز قايناعان ءومىردىڭ شىمىرلاپ اققان بۇلاعى ەدى. ءجاسوسپىرىم جاس ۇرپاق سوندا ءجۇرىپ, ساپالى ءبىلىم, ءتالىمدى تاربيە الۋمەن بىرگە, ۇلكەن ومىرگە دە بەيىمدەلىپ شىعاتىن. شىن مانىندە بۇل ولار ءۇشىن وتكەلى كوپ ءومىردىڭ العاشقى تەپكىشەگى بولاتىن. وسى كۇنى ۇلى ابايدىڭ ءبارىمىز جاتقا ايتاتىن: «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر, تالاي قازاق بالاسى – جاڭا ءوسپىرىم, كوكورىم, بەينە قولدىڭ سالاسى», دەپ باستالاتىن ولەڭى ەسكە تۇسكەن سايىن, مەنىڭ جادىما سول ينتەرناتتاردا وقىپ-ءبىلىم الىپ شىققان قازاقتىڭ كىل سايدىڭ تاسىنداي, ءبىر وزەن ارناسىنداعى ءسامبى تالداي بىرتەكتى ۇل-قىزدارى كوز الدىما كولبەڭدەپ كەلە قالادى. بۇل شىنىندا سولاي ەدى. سول ورتادان قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ كوپتەگەن وزىق وكىلدەرى شىقتى. بايىرعى ينتەرناتتار ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيامىز تۋىپ, قالىپتاسۋىنا ۇشان-تەڭىز ەڭبەك ءسىڭىردى. ال بۇل كوشتى قوستاناي قالاسىنداعى بيىل ىرگە كوتەرگەنىنە 132 جىل تولاتىن ى.التىنسارين اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات باستاپ بەردى. ولاي بولاتىنى, بۇل ءبىلىم وشاعى 1882 جىلى سالىنىپتى. ال 1884 جىلى ترويتسك قالاسىنداعى ورىس-قازاق مەكتەبى توبىل جاعاسىنداعى شاھارعا كوشىرىلىپ, وسى عيماراتقا ورنالاسىپتى. جاڭا مەكەنگە قونىس اۋدارعاننان كەيىن ول ەكى سىنىپتىق قوستاناي قازاق-ورىس ۋچيليششەسى دەگەن اتاۋ الادى. ونىڭ جۇمىسىنا قازاقتىڭ تۇڭعىش اعارتۋشىسى ىبىراي التىنسارين باسشىلىق جاسايدى. كەڭەس وكىمەتى ورناۋىنا بايلانىستى 1922 جىلى مارتەبەسى «قىزىل كوممۋنا» جەتى جىلدىق مەكتەبى» دارەجەسىنە وزگەرگەن وقۋ ورداسى 1938 جىلى قازاق مەكتەبى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, جامبىل جاباەۆتىڭ ەسىمىن يەلەنەدى. وسى مەكتەپتىڭ بۇگىنگى ستاتۋسىن الۋى, ياعني مەكتەپ-ينتەرنات اتانۋى 1960 جىلى وياعا كەلتىرىلەدى. سول جىلى قوستاناي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن وعان ىبىراي التىنسارين ەسىمى بەرىلەدى. ول سول بويدا وبلىس اۋماعىنداعى بارلىق قالالار مەن اۋدانداردان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الاتىن بىردەن-ءبىر ىرگەلى وقۋ ورنىنا اينالادى. 1990 جىلى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ليتسەي-ينتەرنات اتانادى. ارادا 10 جىل وتكەندە, دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات مارتەبەسىنە يە بولادى. ال 2002 جىلدان بەرى «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى ءىس-تاجىريبەسىن تاراتۋ جونىندەگى بازالىق مەكتەپ» رەتىندە تانىلا باستايدى. ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان وسىنداي ءومىربايان جولدارىندا ءبىلىم مەكەنى بەلگىلى رەۆوليۋتسيونەر ءالىبي جانگەلدين, تۇڭعىش جۋرناليست مۇحامەدجان سەرالين, پەداگوگ-جازۋشى سپانديار كوبەەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ارتيستەرى ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قاپان بادىروۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ سىندى حالقىمىزدىڭ داڭقتى پەرزەنتتەرىن ۇياسىنان ۇشىرىپ شىعارعان ەدى.
كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ دۇلەي ساياساتى ىقپالىندا جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعان قازاق ءتىلىن ساقتاپ قالۋعا ۇلان-عايىر ۇلەس قوسقان ءبىلىم مەكەمەلەرى قاتارىندا الماتى قالاسىنداعى №2 مەكتەپ-ينتەرنات تا بولدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ سول كەزدەگى باس قالاسىندا تۋعان ءتىلىمىزدى تۋ ەتىپ ەتىپ كوتەرگەن ول ءوزىنىڭ الدىنداعى №12 مەكتەپتىڭ ناعىز سىرالعى سەرىگىندەي, ۇزەڭگىلەس جولداسىنداي ساناتتا تۇردى. ەكى ءبىلىم مەكەمەسى دە ساياساتتا ساڭىلاۋ بەرگەن سان ءتۇرلى ساپىرىلىستاردا سيپاتىن جوعالتپاي, وزگەرمەلى دۇنيەنىڭ وزگەرىپ جاتقان تۇستارىندا وزدەرىنىڭ تابيعي ىزگى قالىپتارىن ۇستاپ قالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە شاكىرتتەرىن تۋرا جولدىڭ تابانىنان ايىرماعان ۇلى ۇيا ولاردى ناعىز وتانشىلدىق رۋحىندا تاربيەلەي وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. كوكتوبەنىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان, اۋماعىنان «اۋىلدىڭ ارقا-جارقا قالپى مەن اياۋلى ءيىسى اڭقىپ» تۇراتىن سول مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ وسى باعىتتا ءمۇدىرىسسىز جۇمىس جاساپ كەلە جاتقانىنا كەلەسى جىلى اسقارالى 60 جىل تولادى. ول 1957 جىلى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تۇراتىن مالشىلار قاۋىمى بالالارىنا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات بولىپ اشىلعان ەدى. 1960 جىلدان باستاپ ى.التىنسارين اتىنداعى پەداگوگيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بازالىق ەكسپەريمەنتتىك مەكتەبى مىندەتىن دە اتقارىپ كەلدى. ال 1988 جىلى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن مەكتەپ-ينتەرنات رەتىندە جۇمىسىن جالعاستىردى. 2003 جىلى «رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن ورتا مەكتەپ-ينتەرنات» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. مەكتەپ-ينتەرنات ۇكىمەت قاۋلىسىمەن 2006 جىلدان اباي ەسىمىمەن اتالا باستادى. بۇل ءبىلىم ۇياسىنان ۇشىپ شىققان تۇلەكتەر اراسىندا دا بۇگىندە جۇرتى ماقتان تۇتار ايتۋلى ازاماتتار از ەمەس. ەندى جوپەلدەمەدە ويعا ورالعاندارىن ايتىپ وتسەك, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, كومپوزيتور كەڭەس دۇيسەكەەۆ, گەنەرال-لەيتەنانت ءادىل شاياحمەتوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ماۋلەن اشىمباەۆ سەكىلدى تۇلعالار ەسىمدەرىن اتاعان بولار ەدىك. بىراق, ءبىر كەزدەرى الماتى قالاسىنداعى №12 قازاق مەكتەبى سياقتى, بۇل ءبىلىم مەكەنى تاريحىندا دا تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان تولعاقتى ساتتەر از بولعان جوق. وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارىندا قولدان جاسالعان سونداي قيعاشتىقتار كەزىندە مەكتەپ ورىس ءتىلدى بولىپ كەتۋگە شاق قالدى. سول تۇستاردا ۇكىمەتتە سونداي شەشىمنىڭ قابىلدانىپ كەتۋىنە ۇلتىمىزدىڭ كاكىمجان قازىباەۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ سياقتى ەلجاندى ازاماتتارى قاسقايىپ قارسى تۇرا ءبىلدى.
قازاقتىڭ كەلەشەگىنە قاراي قول سوزعان, حالقىمىزدىڭ ءتىلىن تاڭدايىنا ۇيالاتقان ۇلانداردى توپتاپ تاربيەلەپ وسىرگەن مۇنداي مەكتەپ-ينتەرناتتار رەسپۋبليكاداعى بارلىق دەرلىك وبلىستار ورتالىقتارىندا قانات جايدى. سونداي ءبىلىم ۇيالارىنىڭ ءبىرى – ورال قالاسىنداعى №11 وبلىستىق مەكتەپ-ينتەرنات ءوزىنىڭ نەگىزىن 1924 جىلى قالادى. ونىڭ پايدا بولۋىنا قازاقتىڭ اياۋلى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, قوعام قايراتكەرى, اقىن ساكەن سەيفۋللين تىكەلەي سەبەپكەر بولعان. ول 1923 جىلى قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزىندە ورال وڭىرىنە كەلىپ, قالادا تازا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشۋدى ۇسىنادى. باستاپقىدا جارتىلاي پاناسىز بالالارعا ارنالىپ اشىلىپ, «پانسيونات» اتانعان بۇل مەكەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن باتىس قازاقستان وبلىسى ورتالىعىنداعى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرگەن جالعىز مەكتەپ بولىپ كەلدى. اتالعان مەكتەپ-ينتەرناتتا قالا تۇرعىندارى اراسىنان ەشكىم وقىمايتىن, مۇندا تەك ماڭايداعى اۋىلداردان كەلگەن بالالار جاتىپ, ءبىلىم الۋشى ەدى. وسى ءبىلىم ورداسىنان قازاقتىڭ قانشاما تالانتتى جاستارى ۇلكەن ومىرگە جولداما الدى. سولاردىڭ قاتارىندا بەلگىلى اقىن, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا دا بولدى.
رەسپۋبليكادا دارىندى بالالاردى تاۋىپ, ءبولىپ وقىتۋ ماسەلەسى 70-جىلداردان باستاپ ايرىقشا نازارعا ءىلىندى. سول ءدۇمپۋدىڭ ارقاسىندا 1972 جىلى الماتىدا و.جاۋتىكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ ىرگەسى قالاندى. وندا وقۋشىلار 6-سىنىپتان باستاپ قابىلدانىپ, 5 جىل بويى اتالعان پاندەر بويىنشا تەرەڭدەتىلگەن ءبىلىم الدى. مەكتەپتە ساباق ەكى تىلدە ءجۇردى. مۇندا دا قازاق ءتىلىنىڭ مەرەيى تۇسكەن جوق. مەكتەپ شاكىرتتەرى بىردەن رەسپۋبليكالىق جانە وداقتىق وليمپيادالاردا توپ جارىپ شىعا باستادى. سول تۇلەكتەردىڭ اراسىنان كەيىن كوپتەگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلار, ونەر ادامدارى شىقتى. بۇگىنگى كۇنى ءبىز وسى قاتاردان كارىم ءماسىموۆ, قايرات كەلىمبەتوۆ, تيمۋر ق ۇلىباەۆ, اسقار جۇمادىلداەۆ, سەرىكباي نۇرعيساەۆ, تۇرسىنجان شاپاي ءتارىزدى الدەنەشە ونداعان كورنەكتى قايراتكەرلەر مەن تانىمال تۇلعالاردى كورەر ەدىك.
كەزىندە قازاق قالامگەرلەرى اراسىندا ءوزىنىڭ جەكە قارجىسىنا مەكتەپ-ينتەرنات سالدىرىپ بەرگەن ناعىز اتىمتاي جومارتتار دا كەزدەستى. وقىرمان قاۋىمعا شىعىستىڭ شىرايى – «مىڭ ءبىر ءتۇندى» قازاقشا تامىلجىتىپ تۇرىپ سويلەتىپ بەرۋىمەن, اتى الەمگە ايگىلى بالۋان تۋرالى «قاجىمۇقان» اتتى تاماشا روماندى ۇسىنۋىمەن جاقسى تانىمال بولعان جازۋشى قالماقان ابدىقادىروۆ اۋىر سىرقاتقا شالدىعۋىنا بايلانىستى 1956 جىلى الماتىدان تۋعان جەرى – شيەلىگە كەلىپ, اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتسياسىنا قىزمەتكە تۇرادى. وسىندا ءجۇرىپ, 1958 جىلى سىردىڭ سول جاعالاۋىنداعى قىزىلقۇمنىڭ قويناۋىنا مالشىلار بالالارى ءۇشىن مەكتەپ-ينتەرنات سالۋعا باستاماشىلىق ەتەدى. العاش «ءجۇزباي» دەگەن جەردەن بوي كوتەرگەن عيماراتىن كەلەسى جىلى ورىن العان سۋ تاسقىنى شايىپ كەتىپ, قالامگەردىڭ ەڭبەگى ەش كەتەدى. بىراق سوندا دا العان بەتىنەن قايتپاي, سىرداريادان 7 شاقىرىم جەردەگى «جارتى اۋىل» دەگەن مەكەننەن مەكتەپ-ينتەرنات ءۇيىن سالدىرىپ, 1961 جىلى ەسىگىن ايقارا اشىپ بەرەدى.
وسىنىڭ ءوزى جازۋشىنىڭ ۇلت پەن ۇرپاق بولاشاعىن ويلايتىندىعىن, ولاردىڭ تاعدىرلارىنا الاڭداۋشىلىعىن كورسەتەتىن ەدى. ءدال قازىر تاپ سولاي الاڭداۋشىلىق قاتتى كەرەك بولىپ تۇر. بۇگىندە ءدال وسىنداي مەكتەپتەرگە مۇقتاج اتا-انالار وتە كوپ. بۇعان ءاربىر وبلىستاعى ءبىلىم باسقارمالارىنا ءتۇسىپ جاتاتىن ارىز-شاعىمدار تولىق ايعاق. سەبەبى, الىستاعى اۋىلداردا تۇراتىن اتا-انالار مەكتەپتە وقۋعا ءتيىستى بالالارىنىڭ جايىنا بايلانىستى تۇرعان جەرلەرىن, جىلى ۇيالارىن تاستاپ, ءبىلىم وشاعى بار ەلدى مەكەندەرگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولىپ جاتادى. بالالارىن جىبەرىپ, وزدەرى اتا-قونىستارىندا كوز جازباي قالا بەرەيىن دەسە, بۇرىنعى كەڭشارلار مەن اۋدان ورتالىقتارىنداعى مەكتەپ جاندارىندا ينتەرناتتار جوق. ال وبلىس ورتالىقتارى مەن قالالارداعى مەكتەپ-ينتەرناتتاردا دا ورىن بولا بەرمەيدى. ويتكەنى, قايسىبىر وبلىستىڭ ورتالىعىندا بار-جوعى 2-3 مەكتەپ-ينتەرناتتان عانا بار. ولاردىڭ دا ءارقايسىسى 200-250 وقۋشىدان ارتىق كونتينگەنتتى قابىلداي المايدى.
ادەتتە, مەكتەپ-ينتەرناتتار نەگىزىنەن اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن جانە ەرەكشە قابىلەتى بار بالالارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا اشىلادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا نەگىزگى جانە ورتا ءبىلىم الۋعا ءمۇمكىندىكتەرى جوق اۋىلداردان شىققان 16 125 بالانى قامتيتىن 275 مەكتەپ جانىنداعى ينتەرناتتار جۇمىس جاسايدى. بۇدان باسقا, 611 بالانى قامتيتىن تىرەكتى مەكتەپتەر جانىندا 46 ينتەرنات بار. تۇرمىستارى تومەن وتباسىلارىنان ىرىكتەپ الىنعان 1 587 بالانىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان 8 ينتەرنات تاعى تۇر. بۇدان بولەك, ءمۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى, سونداي-اق ءمۇگەدەك بالالارعا ارنالعان 87 ينتەرناتتا 13 219 بالا وقىپ ءجۇر. ال ساناتوريالىق تيپتەگى 16 مەكتەپ-ينتەرناتتا بارلىعى 2 713 بالا ءبىلىم الۋدا. بۇعان قوسا, دارىندى بالالارعا ارنالعان 72 مەكتەپ-ينتەرنات 14 083 وقۋشىعا تەرەڭدەتە ءبىلىم بەرىپ كەلەدى.
البەتتە, بۇلاردىڭ ءبارىن قازىرگى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتىپ وتىر دەپ, ەشكىم ايتا الماسا كەرەك. ەلىمىزدە مەكتەپ-ينتەرناتتار جۇيەسىن جەتىلدىرە ءتۇسۋدى اتتاي قالاپ وتىرعان وڭىرلەر وتە كوپ. سونىڭ ءىشىندە سولتۇستىك ايماقتاردىڭ ءوتىنىمى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. بۇعان كوپ جاعدايدا بۇل اۋماقتارداعى ەلدى مەكەندەردەگى تۇرعىندار سانىنىڭ كۇرت ازايىپ, ءبىرقاتار اۋىلداردا مەكتەپتەردىڭ جابىلىپ قالىپ جاتقانى تىكەلەي اسەر ەتىپ جاتىر. ەندەشە, بۇل تۇيىقتان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر توتە دە ءتيىمدى جولى ءىرى ەلدى مەكەندەر اۋماعىنداعى, اۋداندار مەن وبلىستار ورتالىقتارىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتار سانىن ارتتىرۋ بولسا كەرەك.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
«مەن بۇل كەزدە قىزمەتكە باراتىن جولدا استاناداعى ەڭ ۇلكەن نان ماگازينى بار. ەشقانداي جۇمىسىم جوق, تاماعىم توق بولسا دا, الگى ماگازينگە اندا-ساندا ءبىر كىرىپ شىعامىن. ناننىڭ سونداعى ءتۇر-ءتۇرىن-اي. قازاقتىڭ تابا نانى دەيسىڭ بە, ۋكرايننىڭ قارا نانى دەيسىڭ بە, قالالىق اق بولكە دەيسىڭ بە, كىرپىش نان, دوڭگەلەك نان... ماگازيننىڭ ءىشى جىپ-جىلى. ناننىڭ ءيىسى – انا ءسۇتىنىڭ يىسىندەي. وسى ماگازيننىڭ تۇسىنان وتكەن سايىن, ينتەرنات ەسىمە تۇسەدى... ءجيى-ءجيى ويعا قالام: ىرگەسىن بوز وزەن جالاپ جاتاتىن ينتەرنات بولماعاندا, ينتەرناتتىڭ ءبىر ءتىلىم نانى بولماعاندا, ءبىز وسى دارەجەگە جەتەر مە ەدىك؟ كىم بىلەدى...». بۇل – مەنىڭ جازبام ەمەس. بۇل – قازاقتىڭ قازىنالى قالامگەرى شەرحان مۇرتازانىڭ «ينتەرنات نانى» دەگەن اڭگىمەسىنىڭ ءتۇيىنى.
قانداي شىعارما جازسا دا, ونىڭ نەگىزىن ومىردە بولعان, دەرەگى بار جەلىلەردەن قۇرايتىن جازۋشىنىڭ سول تۋىندىلارىنىڭ ءبىرقاتارىن ءوز باسىنان وتكەن وقيعالارعا سۇيەنىپ جازعانى دا بەلگىلى. شەراعا جوعارىداعى اڭگىمەسىنەن بولەك, «اي مەن ايشا» دەگەن رومانىندا دا ءوزى باستى كەيىپكەر بولىپ جۇرگەن قايناعان تىرشىلىك تۋراسىندا قامىردان قىل سۋىرعانداي ەتىپ سىنامالاپ سىر شەرتەدى. مۇنىڭ ەكەۋىندە دە ءوزى بالا كەزىندە وقىعان مەكتەپ-ينتەرنات تۋرالى قالام تەربەيدى. وسى شىعارمالارعا قاراپ تۇرىپ-اق ءبىز سول زامانداردا مەكتەپ-ينتەرناتتاردىڭ كوپتەگەن قازاق جاستارىن قالاي امان ساقتاپ قالعاندارىن, قالاي كەلەشەكتىڭ كەنەرەسىنە ىلىكتىرگەندەرىن بايقار ەدىك. كەيىنىرەك مۇنداي ينتەرناتتار رەسپۋبليكا استاناسى مەن بىرقاتار وبلىس ورتالىقتارىندا بالالارعا قازاق تىلىنەن ساباق بەرەتىن بىردەن-ءبىر ءبىلىم وشاعى بولىپ قالىپ, كوپتەگەن ءوڭىرلەردە تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ءبىرجولا جويىلىپ كەتپەۋىنە ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى.
سونىڭ ناقتى مىسالى 60-70-80-جىلدارى تسەلينوگراد قالاسىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبى رەتىندە ءومىر سۇرگەن №4 مەكتەپ-ينتەرنات بولاتىن. 1997 جىلى استانا الماتىدان اقمولاعا كوشكەندە جامبىل جاباەۆ ەسىمىن يەلەنگەن وسى ءبىلىم ۇياسى انا ءتىلىنىڭ قامقورى رەتىندە ەلورداعا تابان تىرەگەن جاس وتباسىلاردىڭ ءبۇلدىرشىندەرىن قول بۇلعاي قارسى العان ەدى.
وسىنداي سەبەپتەر ارقىلى ءبىزدىڭ ەلىمىز كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعان العاشقى ۋاقىتتاردان بەرى جۇمىس جاساي باستاعان جوعارىداعىداي ينتەرناتتار جۇيەسىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قارىزدار. بۇدان قالدى, قازاقتىڭ كەشەگى وتكەن كەزەڭدە ماڭدايالدى پەرزەنتتەرى رەتىندە تانىلعان تولىمدى تۇلعالارى اراسىندا مەكتەپ-ينتەرناتتار قابىرعاسىنان ءبىلىم الىپ شىقپاعاندارى كەمدە-كەم. كەيىنگى تولقىننىڭ شوقتاي شوعىرىندا دا كەزىندە ينتەرناتتىڭ نانىن جەپ, بىلىمىمەن سۋسىنداپ جەتىلگەندەر جەتەرلىك. بۇلاردىڭ بىرىنشىسىندە وندىردەي قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, اشتىقتان امان قالۋى ماسەلەسى شەشىلىپ جاتسا, ەكىنشىسىندە ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ تۇبەگەيلى جويىلىپ كەتپەۋىنىڭ جاي-جاعداياتى ويلاستىرىلدى.
كەڭەس زامانىندا جەر-جەردە مەكتەپ-ينتەرناتتار اشۋ ناۋقانى 1919 جىلى حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ «ساۋاتسىزدىقتى جويۋ تۋرالى» دەكرەتى قابىلدانعاننان كەيىن جۇيەلى جولعا ءتۇستى. قازاقستاندا 1920-1921 جىلدارى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ جىلجىمالى بەكەتتەرى تۇرىندە قۇرىلعان ءبىرقاتار ۇيىمدار كەيىن كەلە, بالالار ۇيلەرىنە, مەكتەپ-كوممۋنالار مەن مەكتەپ-ينتەرناتتارعا اينالدى. ءبىز 1920-1923 جىلدارى تاشكەنت قالاسىندا سونداي مەكتەپ-ينتەرنات تيپتەس بالالار ءۇيىن قۇرۋعا شىعىس جاستارىنىڭ جول باستاۋشىسى عاني مۇراتباەۆتىڭ قالاي بەلسەنە اتسالىسقانىن, وندا قازاقتىڭ كوپتەگەن بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىلىم الىپ شىققاندارىن جاقسى بىلەمىز. مۇنداي مەكتەپ-ينتەرناتتار كەيىن رەسپۋبليكانىڭ بارلىق دەرلىك وبلىس ورتالىقتارىندا اشىلدى.
دەگەنمەن, قازىرگى تيپتەگى مەكتەپ-ينتەرناتتاردىڭ العاشقى جۇيەسىن جاساۋ ءىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 1957 جىلدان باستاپ قانا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. وسى جىلى كسرو مينيسترلەر كەڭەسى مەكتەپ-ينتەرناتتار جونىندە ەرەجە بەكىتتى. سوعان سايكەس, مەكتەپ-ينتەرنات بالالاردىڭ ءارى وقيتىن, ءارى تۇراتىن جالپى ءبىلىم الۋ مەكتەبى ەسەبىندە قاتارعا قوسىلدى. مۇندا ەندى اكە-شەشەلەرى بار بۇلدىرشىندەر دە قابىلداناتىن بولدى. بىراق اتا-انالار بالالارىنىڭ جاتىپ-وقىعاندارى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ءمولشەردە اقى تولەيتىن ەدى. ال اتا-انالارى جوق جەتكىنشەكتەر تولىق مەملەكەت قاراۋىنا الىندى. جاڭا ءتيپتى مەكتەپ-ينتەرناتتار جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەن بولەك, دارىندى جانە مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان قالىپتا دا بوي كوتەردى. مەكتەپ-ينتەرناتتار كونتينگەنتى وسىلايشا نەگىزىنەن اتا-انالارى جوق بالالاردان, سوعىس جانە ەڭبەك مۇگەدەكتەرىنىڭ, جەكە باستى انالاردىڭ, زەينەتكەرلەردىڭ, بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن مەملەكەتتىك كومەككە ءزارۋ كىسىلەردىڭ, شالعايداعى اۋىلداردا تۇراتىن مالشىلار مەن تەمىرجولشىلاردىڭ ۇل-قىزدارىنان قۇرالدى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى قازاقستاندا وسىنداي 158 مەكتەپ-ينتەرنات جۇمىس جاساپ, ولاردا جىل سايىن 50 مىڭنان استام بالا تاربيە الدى. ءبىز بۇل جەردە, البەتتە, كوپتەگەن اۋىلدارداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر جانىنداعى وقۋشىلار جاتاقحاناسى تۇرىندەگى ينتەرناتتاردى ەسەپكە الىپ وتىرعان جوقپىز. مۇنداي جاتاقحانالار ءبىلىم مەكەنىنەن 3 شاقىرىمنان قاشىق جەرلەردە تۇراتىن مالشىلار مەن ەگىنشىلەردىڭ بالالارى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلدى.
كەزىندە سول مەكتەپ-ينتەرناتتار ناعىز قايناعان ءومىردىڭ شىمىرلاپ اققان بۇلاعى ەدى. ءجاسوسپىرىم جاس ۇرپاق سوندا ءجۇرىپ, ساپالى ءبىلىم, ءتالىمدى تاربيە الۋمەن بىرگە, ۇلكەن ومىرگە دە بەيىمدەلىپ شىعاتىن. شىن مانىندە بۇل ولار ءۇشىن وتكەلى كوپ ءومىردىڭ العاشقى تەپكىشەگى بولاتىن. وسى كۇنى ۇلى ابايدىڭ ءبارىمىز جاتقا ايتاتىن: «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر, تالاي قازاق بالاسى – جاڭا ءوسپىرىم, كوكورىم, بەينە قولدىڭ سالاسى», دەپ باستالاتىن ولەڭى ەسكە تۇسكەن سايىن, مەنىڭ جادىما سول ينتەرناتتاردا وقىپ-ءبىلىم الىپ شىققان قازاقتىڭ كىل سايدىڭ تاسىنداي, ءبىر وزەن ارناسىنداعى ءسامبى تالداي بىرتەكتى ۇل-قىزدارى كوز الدىما كولبەڭدەپ كەلە قالادى. بۇل شىنىندا سولاي ەدى. سول ورتادان قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ كوپتەگەن وزىق وكىلدەرى شىقتى. بايىرعى ينتەرناتتار ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيامىز تۋىپ, قالىپتاسۋىنا ۇشان-تەڭىز ەڭبەك ءسىڭىردى. ال بۇل كوشتى قوستاناي قالاسىنداعى بيىل ىرگە كوتەرگەنىنە 132 جىل تولاتىن ى.التىنسارين اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات باستاپ بەردى. ولاي بولاتىنى, بۇل ءبىلىم وشاعى 1882 جىلى سالىنىپتى. ال 1884 جىلى ترويتسك قالاسىنداعى ورىس-قازاق مەكتەبى توبىل جاعاسىنداعى شاھارعا كوشىرىلىپ, وسى عيماراتقا ورنالاسىپتى. جاڭا مەكەنگە قونىس اۋدارعاننان كەيىن ول ەكى سىنىپتىق قوستاناي قازاق-ورىس ۋچيليششەسى دەگەن اتاۋ الادى. ونىڭ جۇمىسىنا قازاقتىڭ تۇڭعىش اعارتۋشىسى ىبىراي التىنسارين باسشىلىق جاسايدى. كەڭەس وكىمەتى ورناۋىنا بايلانىستى 1922 جىلى مارتەبەسى «قىزىل كوممۋنا» جەتى جىلدىق مەكتەبى» دارەجەسىنە وزگەرگەن وقۋ ورداسى 1938 جىلى قازاق مەكتەبى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, جامبىل جاباەۆتىڭ ەسىمىن يەلەنەدى. وسى مەكتەپتىڭ بۇگىنگى ستاتۋسىن الۋى, ياعني مەكتەپ-ينتەرنات اتانۋى 1960 جىلى وياعا كەلتىرىلەدى. سول جىلى قوستاناي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن وعان ىبىراي التىنسارين ەسىمى بەرىلەدى. ول سول بويدا وبلىس اۋماعىنداعى بارلىق قالالار مەن اۋدانداردان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الاتىن بىردەن-ءبىر ىرگەلى وقۋ ورنىنا اينالادى. 1990 جىلى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ليتسەي-ينتەرنات اتانادى. ارادا 10 جىل وتكەندە, دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات مارتەبەسىنە يە بولادى. ال 2002 جىلدان بەرى «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى ءىس-تاجىريبەسىن تاراتۋ جونىندەگى بازالىق مەكتەپ» رەتىندە تانىلا باستايدى. ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان وسىنداي ءومىربايان جولدارىندا ءبىلىم مەكەنى بەلگىلى رەۆوليۋتسيونەر ءالىبي جانگەلدين, تۇڭعىش جۋرناليست مۇحامەدجان سەرالين, پەداگوگ-جازۋشى سپانديار كوبەەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق ارتيستەرى ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قاپان بادىروۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ سىندى حالقىمىزدىڭ داڭقتى پەرزەنتتەرىن ۇياسىنان ۇشىرىپ شىعارعان ەدى.
كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ دۇلەي ساياساتى ىقپالىندا جويىلىپ كەتۋگە شاق قالعان قازاق ءتىلىن ساقتاپ قالۋعا ۇلان-عايىر ۇلەس قوسقان ءبىلىم مەكەمەلەرى قاتارىندا الماتى قالاسىنداعى №2 مەكتەپ-ينتەرنات تا بولدى. رەسپۋبليكامىزدىڭ سول كەزدەگى باس قالاسىندا تۋعان ءتىلىمىزدى تۋ ەتىپ ەتىپ كوتەرگەن ول ءوزىنىڭ الدىنداعى №12 مەكتەپتىڭ ناعىز سىرالعى سەرىگىندەي, ۇزەڭگىلەس جولداسىنداي ساناتتا تۇردى. ەكى ءبىلىم مەكەمەسى دە ساياساتتا ساڭىلاۋ بەرگەن سان ءتۇرلى ساپىرىلىستاردا سيپاتىن جوعالتپاي, وزگەرمەلى دۇنيەنىڭ وزگەرىپ جاتقان تۇستارىندا وزدەرىنىڭ تابيعي ىزگى قالىپتارىن ۇستاپ قالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە شاكىرتتەرىن تۋرا جولدىڭ تابانىنان ايىرماعان ۇلى ۇيا ولاردى ناعىز وتانشىلدىق رۋحىندا تاربيەلەي وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. كوكتوبەنىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان, اۋماعىنان «اۋىلدىڭ ارقا-جارقا قالپى مەن اياۋلى ءيىسى اڭقىپ» تۇراتىن سول مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ وسى باعىتتا ءمۇدىرىسسىز جۇمىس جاساپ كەلە جاتقانىنا كەلەسى جىلى اسقارالى 60 جىل تولادى. ول 1957 جىلى رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تۇراتىن مالشىلار قاۋىمى بالالارىنا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات بولىپ اشىلعان ەدى. 1960 جىلدان باستاپ ى.التىنسارين اتىنداعى پەداگوگيكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بازالىق ەكسپەريمەنتتىك مەكتەبى مىندەتىن دە اتقارىپ كەلدى. ال 1988 جىلى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن مەكتەپ-ينتەرنات رەتىندە جۇمىسىن جالعاستىردى. 2003 جىلى «رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتە وقىتاتىن ورتا مەكتەپ-ينتەرنات» دەگەن اتاۋعا يە بولدى. مەكتەپ-ينتەرنات ۇكىمەت قاۋلىسىمەن 2006 جىلدان اباي ەسىمىمەن اتالا باستادى. بۇل ءبىلىم ۇياسىنان ۇشىپ شىققان تۇلەكتەر اراسىندا دا بۇگىندە جۇرتى ماقتان تۇتار ايتۋلى ازاماتتار از ەمەس. ەندى جوپەلدەمەدە ويعا ورالعاندارىن ايتىپ وتسەك, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, كومپوزيتور كەڭەس دۇيسەكەەۆ, گەنەرال-لەيتەنانت ءادىل شاياحمەتوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ماۋلەن اشىمباەۆ سەكىلدى تۇلعالار ەسىمدەرىن اتاعان بولار ەدىك. بىراق, ءبىر كەزدەرى الماتى قالاسىنداعى №12 قازاق مەكتەبى سياقتى, بۇل ءبىلىم مەكەنى تاريحىندا دا تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان تولعاقتى ساتتەر از بولعان جوق. وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارىندا قولدان جاسالعان سونداي قيعاشتىقتار كەزىندە مەكتەپ ورىس ءتىلدى بولىپ كەتۋگە شاق قالدى. سول تۇستاردا ۇكىمەتتە سونداي شەشىمنىڭ قابىلدانىپ كەتۋىنە ۇلتىمىزدىڭ كاكىمجان قازىباەۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ سياقتى ەلجاندى ازاماتتارى قاسقايىپ قارسى تۇرا ءبىلدى.
قازاقتىڭ كەلەشەگىنە قاراي قول سوزعان, حالقىمىزدىڭ ءتىلىن تاڭدايىنا ۇيالاتقان ۇلانداردى توپتاپ تاربيەلەپ وسىرگەن مۇنداي مەكتەپ-ينتەرناتتار رەسپۋبليكاداعى بارلىق دەرلىك وبلىستار ورتالىقتارىندا قانات جايدى. سونداي ءبىلىم ۇيالارىنىڭ ءبىرى – ورال قالاسىنداعى №11 وبلىستىق مەكتەپ-ينتەرنات ءوزىنىڭ نەگىزىن 1924 جىلى قالادى. ونىڭ پايدا بولۋىنا قازاقتىڭ اياۋلى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, قوعام قايراتكەرى, اقىن ساكەن سەيفۋللين تىكەلەي سەبەپكەر بولعان. ول 1923 جىلى قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزىندە ورال وڭىرىنە كەلىپ, قالادا تازا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشۋدى ۇسىنادى. باستاپقىدا جارتىلاي پاناسىز بالالارعا ارنالىپ اشىلىپ, «پانسيونات» اتانعان بۇل مەكەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن باتىس قازاقستان وبلىسى ورتالىعىنداعى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرگەن جالعىز مەكتەپ بولىپ كەلدى. اتالعان مەكتەپ-ينتەرناتتا قالا تۇرعىندارى اراسىنان ەشكىم وقىمايتىن, مۇندا تەك ماڭايداعى اۋىلداردان كەلگەن بالالار جاتىپ, ءبىلىم الۋشى ەدى. وسى ءبىلىم ورداسىنان قازاقتىڭ قانشاما تالانتتى جاستارى ۇلكەن ومىرگە جولداما الدى. سولاردىڭ قاتارىندا بەلگىلى اقىن, حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا دا بولدى.
رەسپۋبليكادا دارىندى بالالاردى تاۋىپ, ءبولىپ وقىتۋ ماسەلەسى 70-جىلداردان باستاپ ايرىقشا نازارعا ءىلىندى. سول ءدۇمپۋدىڭ ارقاسىندا 1972 جىلى الماتىدا و.جاۋتىكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالارعا ارنالعان فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ ىرگەسى قالاندى. وندا وقۋشىلار 6-سىنىپتان باستاپ قابىلدانىپ, 5 جىل بويى اتالعان پاندەر بويىنشا تەرەڭدەتىلگەن ءبىلىم الدى. مەكتەپتە ساباق ەكى تىلدە ءجۇردى. مۇندا دا قازاق ءتىلىنىڭ مەرەيى تۇسكەن جوق. مەكتەپ شاكىرتتەرى بىردەن رەسپۋبليكالىق جانە وداقتىق وليمپيادالاردا توپ جارىپ شىعا باستادى. سول تۇلەكتەردىڭ اراسىنان كەيىن كوپتەگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلار, ونەر ادامدارى شىقتى. بۇگىنگى كۇنى ءبىز وسى قاتاردان كارىم ءماسىموۆ, قايرات كەلىمبەتوۆ, تيمۋر ق ۇلىباەۆ, اسقار جۇمادىلداەۆ, سەرىكباي نۇرعيساەۆ, تۇرسىنجان شاپاي ءتارىزدى الدەنەشە ونداعان كورنەكتى قايراتكەرلەر مەن تانىمال تۇلعالاردى كورەر ەدىك.
كەزىندە قازاق قالامگەرلەرى اراسىندا ءوزىنىڭ جەكە قارجىسىنا مەكتەپ-ينتەرنات سالدىرىپ بەرگەن ناعىز اتىمتاي جومارتتار دا كەزدەستى. وقىرمان قاۋىمعا شىعىستىڭ شىرايى – «مىڭ ءبىر ءتۇندى» قازاقشا تامىلجىتىپ تۇرىپ سويلەتىپ بەرۋىمەن, اتى الەمگە ايگىلى بالۋان تۋرالى «قاجىمۇقان» اتتى تاماشا روماندى ۇسىنۋىمەن جاقسى تانىمال بولعان جازۋشى قالماقان ابدىقادىروۆ اۋىر سىرقاتقا شالدىعۋىنا بايلانىستى 1956 جىلى الماتىدان تۋعان جەرى – شيەلىگە كەلىپ, اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتسياسىنا قىزمەتكە تۇرادى. وسىندا ءجۇرىپ, 1958 جىلى سىردىڭ سول جاعالاۋىنداعى قىزىلقۇمنىڭ قويناۋىنا مالشىلار بالالارى ءۇشىن مەكتەپ-ينتەرنات سالۋعا باستاماشىلىق ەتەدى. العاش «ءجۇزباي» دەگەن جەردەن بوي كوتەرگەن عيماراتىن كەلەسى جىلى ورىن العان سۋ تاسقىنى شايىپ كەتىپ, قالامگەردىڭ ەڭبەگى ەش كەتەدى. بىراق سوندا دا العان بەتىنەن قايتپاي, سىرداريادان 7 شاقىرىم جەردەگى «جارتى اۋىل» دەگەن مەكەننەن مەكتەپ-ينتەرنات ءۇيىن سالدىرىپ, 1961 جىلى ەسىگىن ايقارا اشىپ بەرەدى.
وسىنىڭ ءوزى جازۋشىنىڭ ۇلت پەن ۇرپاق بولاشاعىن ويلايتىندىعىن, ولاردىڭ تاعدىرلارىنا الاڭداۋشىلىعىن كورسەتەتىن ەدى. ءدال قازىر تاپ سولاي الاڭداۋشىلىق قاتتى كەرەك بولىپ تۇر. بۇگىندە ءدال وسىنداي مەكتەپتەرگە مۇقتاج اتا-انالار وتە كوپ. بۇعان ءاربىر وبلىستاعى ءبىلىم باسقارمالارىنا ءتۇسىپ جاتاتىن ارىز-شاعىمدار تولىق ايعاق. سەبەبى, الىستاعى اۋىلداردا تۇراتىن اتا-انالار مەكتەپتە وقۋعا ءتيىستى بالالارىنىڭ جايىنا بايلانىستى تۇرعان جەرلەرىن, جىلى ۇيالارىن تاستاپ, ءبىلىم وشاعى بار ەلدى مەكەندەرگە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولىپ جاتادى. بالالارىن جىبەرىپ, وزدەرى اتا-قونىستارىندا كوز جازباي قالا بەرەيىن دەسە, بۇرىنعى كەڭشارلار مەن اۋدان ورتالىقتارىنداعى مەكتەپ جاندارىندا ينتەرناتتار جوق. ال وبلىس ورتالىقتارى مەن قالالارداعى مەكتەپ-ينتەرناتتاردا دا ورىن بولا بەرمەيدى. ويتكەنى, قايسىبىر وبلىستىڭ ورتالىعىندا بار-جوعى 2-3 مەكتەپ-ينتەرناتتان عانا بار. ولاردىڭ دا ءارقايسىسى 200-250 وقۋشىدان ارتىق كونتينگەنتتى قابىلداي المايدى.
ادەتتە, مەكتەپ-ينتەرناتتار نەگىزىنەن اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن جانە ەرەكشە قابىلەتى بار بالالارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا اشىلادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا نەگىزگى جانە ورتا ءبىلىم الۋعا ءمۇمكىندىكتەرى جوق اۋىلداردان شىققان 16 125 بالانى قامتيتىن 275 مەكتەپ جانىنداعى ينتەرناتتار جۇمىس جاسايدى. بۇدان باسقا, 611 بالانى قامتيتىن تىرەكتى مەكتەپتەر جانىندا 46 ينتەرنات بار. تۇرمىستارى تومەن وتباسىلارىنان ىرىكتەپ الىنعان 1 587 بالانىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان 8 ينتەرنات تاعى تۇر. بۇدان بولەك, ءمۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى, سونداي-اق ءمۇگەدەك بالالارعا ارنالعان 87 ينتەرناتتا 13 219 بالا وقىپ ءجۇر. ال ساناتوريالىق تيپتەگى 16 مەكتەپ-ينتەرناتتا بارلىعى 2 713 بالا ءبىلىم الۋدا. بۇعان قوسا, دارىندى بالالارعا ارنالعان 72 مەكتەپ-ينتەرنات 14 083 وقۋشىعا تەرەڭدەتە ءبىلىم بەرىپ كەلەدى.
البەتتە, بۇلاردىڭ ءبارىن قازىرگى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتىپ وتىر دەپ, ەشكىم ايتا الماسا كەرەك. ەلىمىزدە مەكتەپ-ينتەرناتتار جۇيەسىن جەتىلدىرە ءتۇسۋدى اتتاي قالاپ وتىرعان وڭىرلەر وتە كوپ. سونىڭ ءىشىندە سولتۇستىك ايماقتاردىڭ ءوتىنىمى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. بۇعان كوپ جاعدايدا بۇل اۋماقتارداعى ەلدى مەكەندەردەگى تۇرعىندار سانىنىڭ كۇرت ازايىپ, ءبىرقاتار اۋىلداردا مەكتەپتەردىڭ جابىلىپ قالىپ جاتقانى تىكەلەي اسەر ەتىپ جاتىر. ەندەشە, بۇل تۇيىقتان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر توتە دە ءتيىمدى جولى ءىرى ەلدى مەكەندەر اۋماعىنداعى, اۋداندار مەن وبلىستار ورتالىقتارىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتار سانىن ارتتىرۋ بولسا كەرەك.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
نەسيە • بۇگىن, 08:10
جولاۋشى قاۋىپسىزدىگى – جاۋاپتى مىندەت
قوعام • بۇگىن, 08:05
اناس باققوجاەۆ: زاڭ جوباسى جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن
سۇحبات • بۇگىن, 08:00
قارجى ۇيىمىمەن كەلەلى كەلىسسوز
ساياسات • بۇگىن, 07:55
بەيبىتشىلىككە ۇندەگەن جاھاندىق سامميت
ساياسات • بۇگىن, 07:50
كەكىلباەۆ تۇلعاسىنا ارنالعان كىتاپ
قوعام • بۇگىن, 07:48
حالىقارالىق شارت پەن كەلىسىم ماقۇلداندى
ساياسات • بۇگىن, 07:45
كۇشتى ۇيلەستىرۋ – وزىق تاجىريبە
ايماقتار • كەشە
ۇلاندىقتار بالانى اجالدان امان الىپ قالدى
قوعام • كەشە
بەكزات الماحاننىڭ UFC-دەگى قارسىلاسى انىقتالدى
سپورت • كەشە
«ادىلەت» پارتياسىن قۇرۋعا رەسمي قادام جاسالدى
ساياسات • كەشە
ءبيبىسارا اساۋباەۆا كوش باسىنا شىقتى
شاحمات • كەشە
