قىدىر اتا. ول بار ما؟

«وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم» دەيدى قازاق. دۇنيەگە كەلۋ بار دا, كەتۋ بار. كەشە عانا قارا جەر قۇشا­عىنا العان قادىر اقىن: «كوك داۋىلمەن جاعالاسىپ كەمەمىز, كوك مۇحيتتا قاقپاقىل بوپ كەلەمىز. و, جاساعان! ءوستىپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى, ولەمىز-اۋ, ولەمىز», دەپتى. ...اربا – اجال تاسۋشىداي بولىپ كورىنەدى كەيدە ماعان. جەلمەن جارىسىپ جۇيىتكىگەن, «تابا­نى» جەرگە تيمەگەن تەمىر تۇلپار تالاي ارىستىڭ اجالىن جاقىن­دات­­تى. قىرشىننان قيدى. اعا­يىن­­دى ازاعا, قورىمدى قازاعا تول­تىردى. ونداي قازالار كەيدە ءبىر اۋلەتتى عانا ەمەس, تۇتاس ۇلتتى قايعىرتىپ كەتىپ جاتتى. مىسالى, بەكزات با­تىر ساتتارحانوۆ. 20 جىل كۇتكەن وليمپيادا التىنىن 20 جاسىندا الىپ, 2000 جىلعا 20 مينۋت قال­عاندا وڭتۇستىك قازاق­ستان­نىڭ تەمىرلان اۋىلىنىڭ تۇ­سىندا تۇل­پارىمەن اۋدارىلىپ, تۇتاس ءبىر حا­لىقتى جىلاتىپ كەتە باردى. ءبىر كەزدەرى حالىقتى ءانى­مەن تەربەگەن, وداقتىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, الەم شەڭبەرىندە اتى شىققان «دوس-مۇقاسان» انسام­بلى­نىڭ ءمۇ­شە­سى باقىت ءجۇمادىلوۆ تە بىلتىر جول اپاتىنان قازا بولىپ, جا­نارى­مىز جاسقا تولدى. سىبىزعى-سىرنايداي داۋسى بار, «قازاقتىڭ اقبايانى» اتانعان ءما­دينا ەرا­ليە­ۆانىڭ قازاسى دا وسى كولىك اپاتىنان بولىپ ەدى. تىزە بەرسەڭ, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇل-قىزىنىڭ ءتىزىمى جالعاسا بەرەدى. ەسكى جارانىڭ بەتىن تىر­ناپ قاي­تەيىك. ەسكە تۇسكەننەن كەيىن ەرىكسىز قالام ۇشىنا ءىلىنىپ جاتىر. ايتايىن دەگەنىمىز مىناۋ ەدى: وسىدان ءبىر جىل ۋاقىت بۇرىن ارتىمىزدان ەرگەن تۇياق, ءىزىمىزدى باسقان ءىنىمىز ەلاماندى كولىك قاق­تى. كوشەدەن وتە بەرگەنىندە ءنان دجيپ قاڭباقشا ءىلىپ كەتىپتى. قارا­بايىر تىلمەن ايتساق, ءدجيپتىڭ «كەنگۋرياتنيگى» بار ەكەن. ءجۇر­گىزۋ­شى جۇرت بىلەدى, ءدجيپتىڭ الدىندا سالماعى اۋىر تەمىر تۇرادى. ونى اۆستراليالىقتار ويلاپ تاپقان. ويتكەنى ءتۇن مەزگىلىندە جارىققا ۇم­تىلعان تالاي كەنگۋرۋ تەمىر تۇل­پاردىڭ تۇمسىعىنا ۇرىنىپ, كولىك­تىڭ مىلجا-مىلجاسىن شى­عا­را بەرگەن. كەنگۋرۋدان ساقتانۋ ءۇشىن, اۆستراليالىقتار الگى تەمىردى ىلگەن. ونى بىزدىكىلەر «كەنگۋرياتنيك» اتاپ كەتكەن. اۆستراليا­لىق­تار تەمىردى كەنگۋرۋدان ساقتانۋ ءۇشىن ىلسە, بىزدىكىلەر ءسان ءۇشىن قويا­دى. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, سوم تەمىر جۋان ساندى ج ۇلىپ كەتە جازدايدى. ونىسىمەن قويماي, جولدىڭ قارا­ما-قارسى باعىتىنا لاقتىرىپ تاس­تايدى. توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي بول­عان جىگىت جان­دارمەنىمەن ۇم­تىلىپ تۇرا بەرگەنىندە ەكىنشى كو­لىك كەلىپ قاعادى. اۋادا اق قاعاز­داي قالىقتاپ ۇش­قان بالا قارا جولدى مۇرنى­مەن تىرەپ قۇلايدى. وقيعا ورنىنا جەت­كەنىمىزدە ەكىنشى قاققان كولىك جوق. قاشىپ كەتىپتى. ادامنان ىن­ساپ كەتكەن زامان عوي. بايقاماي تىشقان قاقساڭ دا توقتاپ قارا­مايسىڭ با؟! الگى – ادام قاعىپ كەتسە دە توقتاماعان. الدى-ارتى­نا قاراماي, تايىپ تۇر­عان. ول سول كۇ­يىندە تابىل­مادى. ءبىرىنشى قاق­قان جىگىت يماندى بو­لىپ شىقتى. جانى مۇرنىنىڭ ۇشى­نا كەلگەن باۋى­رىم­نىڭ باسىن قۇشاقتاپ وتىر ەكەن. الماتىدا جەدەل-جاردەمنىڭ تەز جەتۋى مۇمكىن ەمەس. كولىك كەپ­تەلىسىنىڭ ءوزى جولىن بوگەپ, بارار جەرىنە كەشىكتىرەدى. ال جەدەل-ءجار­دەم جەتكەنشە, تالاي ادام ءومىر­مەن قوش ايتىسا بارادى. ويتكەنى بايقاۋسىزدا اۋىر سوققى العاندا ادام بويىنداعى قان ۇيىپ, جۇرەك سوعىسىن السىرەتىپ تاستايدى. ءدارى­گەرلەر ونى «بولەۆوي شوك» دەپ اتايدى. قان اينالىمى بۇزىلىپ, جۇرەككە سالماق تۇسكەندە سورلى ءبىر جاپىراق ەت ونى كوتەرە الماي توقتاپ قالادى ەكەن. كولىك اپاتىنا ۇشىراعانداردىڭ كوبى العاشقى مەديتسينالىق كومەكتىڭ ۇلگەر­مەۋى­نە بايلانىستى جالعانمەن قوش ايتىساتىنى سوندىقتان كورىنەدى. ءبىر ەمەس, ەكى كولىك قاتارىنان قاعىپ, جۋان سانى وپىرىلىپ, با­سى جارىلىپ, جانى قىسىلىپ جات­قاندا ادامدار جان-جاعىنان قاۋ­مالاپ, ونسىزدا دەم الۋى قيىن­داپ جاتقان جىگىتتىڭ اۋاسىن تارى­ل­تىپ تاستايدى. «ءارى تۇر» دەپ اي­تايىن دەسە, اۋىزى يكەمگە كەلمەيدى. قولىن كوتەرىپ, ىم جا­سايىن دەسە دە ءالى جوق. وسى ساتتە قايدان پايدا بولعانى بەلگىسىز, ويلا­ماعان جەردەن اق حالات كيگەن دارىگەر كەلەدى. سويتەدى دە قاۋما­لاپ تۇرعان ادامداردى تارا­تىپ, اۋانى كەڭىتىپ, ءۇش جەردەن ءدارى ەگەدى. كەيىن ءبىلىپ جاتىرمىز عوي, سالعان ءدارىسى قان اينالىمىن رەتتەپ, جۇرەك سوعىسىن جۇيەلەيدى ەكەن. جاڭا عانا جالعانمەن قوش ايتىسقالى جاتقان جىگىتكە جان كىرەدى. سۋ سۇرايدى. ومىرگە قايتا ورا­­­لادى. جەدەل-جاردەم جارتى سا­عات كەشىگىپ كەلگەن. ەگەر جاقسى­لىق­­تىڭ جارشىسىنداي بولعان ءدار­گەر كەلمەگەندە, باۋىرى­مىز­دان اي­رى­لىپ قالۋىمىز مۇمكىن ەدى. ال عايىپتان پايدا بولعان دارىگەر ءىزىم-عايىم جوق. قايدان كەلگەنى, قاي­دا بارا جاتقانى بەلگىسىز. قا­لاي كەلسە, سولاي كەتكەن. جاعداي ورنى­عىپ, ەلامان جازىل­عاننان كەيىن دە ءبىرتالاي ىزدەدىك. تاپپادىق. ەندى جىگىتتىڭ كورەر جارىعىن ۇزارت­قان, ومىرگە ەكىنشى رەت كەلۋىنە كومەكتەس­كەن دارىگەردى قىدىر دەمەي كورىڭىز. اتى-ءجونىن دە بىلمەيمىز. سودان بەرى ول كىسىنى قىدىر اتاپ كەتتىك. قازاق «قىرىقتىڭ ءبىرى قىدىر, مىڭنىڭ ءبىرى ءۋالي» دەيدى. وسى وقيعادان كەيىن «قىرىقتىڭ ءبىرى قىدىر» دەگەنگە مەن شىن يلانا­مىن. سەنەمىن. قىدىر اتا قازاق­تىڭ اراسىندا ءجۇر... ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا وبلىسى.