قازاقستان پارلامەنتىنە – 15 جىل
ەلىمىز زاڭ شىعارۋ ورگانىنىڭ قالىپتاسۋى
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا قازاقستان پارلامەنتاريزمى ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتى. جاڭا ۇلگىدەگى پارلامەنتتىڭ قالىپتاسۋى, ونىڭ قوعامداعى ءرولى مەن بەدەلىنىڭ نىعايا ءتۇسۋى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. كونستيتۋتسيامىزدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, رەسپۋبليكادا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق. حالىق پەن مەملەكەت اتىنان بيلىك جۇرگىزۋگە ەل پرەزيدەنتىنىڭ, سونداي-اق ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگى شەگىندە پارلامەنتتىڭ قۇقىعى بار. نەگىزگى پرينتسيپتەر: ول – قوعامدىق تاتۋلىق, ساياسي تۇراقتىلىق, حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم, ەلىمىزدەگى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى دەموكراتيالىق ءادىستەرمەن, ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نەمەسە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ. پارلامەنت – ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن رەسپۋبليكانىڭ ەڭ جوعارى وكىلدى ورگانى. پارلامەنتتىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن قىزمەتى, ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ قۇقىقتىق جاعدايى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭمەن بەلگىلەنگەن. پارلامەنت تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ەكى پالاتا, ياعني سەنات ءجانە ماجىلىستەن تۇرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىعىندا تۇراتىن جانە ونىڭ اۋماعىندا سوڭعى ون جىلدا تۇراقتى تۇرىپ جاتقان ادام پارلامەنت دەپۋتاتى بولا الادى. پارلامەنت رەسپۋبليكانىڭ ءبۇكىل اۋماعىندا مىندەتتى كۇشى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى, پارلامەنتتىڭ قاۋلىلارى, سەنات پەن ءماجىلىستىڭ قاۋلىلارى تۇرىندە زاڭ اكتىلەرىن قابىلدايدى. قازاقستاندىق پارلامەنتاريزمنىڭ تاريحى سوناۋ عاسىرلار قويناۋىنا كەتەدى. زاڭ شىعارۋدىڭ بۇل زاماناۋي ءۇردىسى ەركىن ءارى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا عانا ءوزىنىڭ شىنايى ءوركەندى ءورىسىن تاۋىپ وتىر. دەپۋتاتتارى تۇراقتى نەگىزدە قىزمەت اتقارعان ەلدىڭ العاشقى كاسىبي پارلامەنتى – ون ءۇشىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس, ول 1994 جىلعى ساۋىردەن باستاپ 1995 جىلعى ناۋرىز ارالىعىندا جۇمىس ىستەدى. بۇل ورگانعا دەپۋتاتتاردىڭ سايلانۋى رەسپۋبليكادا كوپ پارتيالىقتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. قازاقستاننىڭ تاريحىندا العاش رەت ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستار بيلىكتىڭ ناقتى تەتىكتەرىنە قول جەتكىزىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قالىپتاستىرۋ مەن قابىلداۋعا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن يەلەندى. 1995 جىلعى 30 تامىزداعى رەفەرەندۋم قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى قابىلداندى, ول پارلامەنتتى سەنات پەن ماجىلىستەن تۇراتىن ەڭ جوعارعى ورگان رەتىندە ايقىنداپ بەردى. ءبىرىنشى سايلانعان پارلامەنت 1996 – 1999 جىلدار ارالىعىندا جۇمىس ىستەدى. وسى مەرزىم ىشىندە وتپەلى كەزەڭنىڭ كۇردەلى جاعدايلارىندا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي پروبلەمالاردى شەشۋدى قامتاماسىز ەتكەن اسا ماڭىزدى زاڭدار قابىلداندى. پارلامەنتتىڭ ەكىنشى سايلانىمىنىڭ جۇمىسى 1999 – 2004 جىلدار ارالىعىن قامتيدى, بۇل رەتتە 1999 جىلى ەل كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس ءماجىلىسكە سايلاۋ العاش رەت ارالاس جۇيە بويىنشا وتكىزىلدى, ول پارتيالارعا بارابار وكىلدىك ەتۋ نەگىزىندە پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلانۋ قۇقىعىن بەردى. سايلاۋعا ون ساياسي پارتيا قاتىستى. ءۇشىنشى سايلانعان پارلامەنت 2004 – 2007 جىلدار ارالىعىندا جۇمىس ىستەدى. ءۇشىنشى سايلانعان پارلامەنت ماجىلىسىنە سايلاۋ 2004 جىلعى قىركۇيەكتە ءوتتى, وعان 12 ساياسي پارتيا قاتىستى, ونىڭ تورتەۋى ەكى سايلاۋ بلوگىنىڭ قۇرامىندا بولدى. 2007 جىلى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ جاڭا كەزەڭى رەتىندە كورىندى. قازاقستان پارلامەنتىنىڭ ءرولى مەن فۋنكتسياسى وزگەردى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنان پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ نىسانىنا اۋىسۋعا دەموكراتيالىق قادام جاسالدى. كونستيتۋتسياداعى كوپتەگەن جاڭالىقتار پارلامەنت ءماجىلىسىن زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوتەردى. وسىلايشا ءماجىلىستىڭ ءبىر پارتيالى پالاتا بولماۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ۇكىمەت, پارلامەنت دەپۋتاتتارى جانە پرەزيدەنت باستاماشى بولعان زاڭ جوبالارىن ءماجىلىس ءبىرىنشى بولىپ تالقىلايدى. زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا قوعام وكىلدەرى, تاۋەلسىز ساراپشىلار تارتىلادى. پارلامەنت ءماجىلىسى جانىندا قوعامدىق پالاتا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ جۇمىسى ءماجىلىستىڭ زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە ساراپتاما جاساپ, كەڭەس بەرىپ, كومەكتەسەدى. بۇعان قوسا, قوعامدىق قۇرىلىمداردان جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان, سونداي-اق عىلىمي بىرلەستىكتەردەن تۇراتىن پالاتا مۇشەلەرى ازىرلەگەن قورىتىندىلار مەن ۇسىنىستار زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندە پايدالانىلادى. ءتورتىنشى سايلانعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسىمىن. بۇل كوميتەتتە نەگىزىنەن حالىقارالىق ماڭىزى زور قۇجاتتار تالقىلاۋدان وتەدى جانە پالاتانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلادى. ءۇشىنشى سەسسيادا (2009 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن 2010 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن) 47 زاڭ جوباسى قابىلدانىپ, ول زاڭدارعا قازاقستان پرەزيدەنتى قول قويىپ, كۇشىنە ەندى. ال ءتورتىنشى سەسسيا بارىسىندا, ياعني 2010 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن 2011 جىلدىڭ 21 قاڭتارىنا دەيىنگى ارالىقتا ەلباسى پارلامەنت قابىلداعان 26 زاڭعا قول قويدى.ناتاليا گەللەرت, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
* * *
ىزدەنىس ىزدەرى كاسىبي ارميا –
تەك قارۋ مەن اسكەري تەحنيكانى جەتىلدىرۋ عانا ەمەس
جاقىندا قورعانىس ءمينيسترى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ باسشىلىق ەتەتىن قورعانىس ۆەدومستۆوسى جەتەكشىلەرىنىڭ قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى حالىقارالىق قاتىناستار كوميتەتىنىڭ توراعاسى امزەبەك جولشىبەكوۆ باستاعان پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىمەن كەزدەسۋى ءوتتى.
كەزدەسۋ بارىسىندا ادىلبەك جاقسىبەكوۆ دەپۋتاتتاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ دامۋ بارىسىمەن تانىستىرىپ, ەلىمىزدىڭ پارلامەنتاريلەرىمەن مۇنداي كەزدەسۋلەر وتكىزۋ جاعىمدى داستۇرگە اينالعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.
قورعانىس ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىلىعى كوميتەت دەپۋتاتتارىمەن ءبىرىگىپ, قارۋلى كۇشتەردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىگىن كوتەرۋگە بايلانىستى جانە اسكەري قىزمەت پەن اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرۋ ءجونىندەگى ءبىرقاتار ماسەلەلەردى قاراستىرىپ, تالقىلادى.
قورعانىس ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ءوز سوزىندە زاماناۋي ارميا قۇرۋ – بۇل تەك تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتى جەتىلدىرۋ عانا ەمەس, ول ءبىرىنشى كەزەكتە كاسىبي ارميانىڭ نەگىزى – اسكەري مامانداردىڭ جاڭا تولقىنىن تاربيەلەۋ, كادر قۋاتىن جەتىلدىرۋدىڭ اجىراماس بولىگى سانالاتىن ءاسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, سونىمەن بىرگە, ءاسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك ءمارتەبەسىن كوتەرۋ ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى.
قورعانىس ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىلىعى مەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كەزدەسۋگە قورىتىندى جاساي وتىرىپ, قازاقستان ارمياسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى جوسپارلى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ساپالى ءوزگەرىستەرگە قول جەتكىزەتىندىگىن ءجانە ەل پرەزيدەنتى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ قارۋلى كۇشتەردىڭ جاۋىنگەرلىك ءازىرلىگىن ارتتىرۋ تالاپتارىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىن اتادى.
وكسانا پارپۋرا. سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرمەك سارباسوۆ.
_______________________________________________
تالقىلاۋ تاعىلىمى
زەينەتاقى جۇيەسى ماسەلەلەرىنە ارنالدى
پارلامەنت ماجىلىسىندە «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەس «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى: قازىرگى جاي-كۇيى جانە دامۋى» دەگەن تاقىرىپتا وتىرىس وتكىزدى, دەپ حابارلادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. وتىرىستا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەستىڭ ءتورايىمى ايتكۇل ساماقوۆا ءسوز سويلەدى. باسقوسۋعا پالاتانىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى دينار نوكەتاەۆا قاتىستى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» حدپ فراكتسياسىنىڭ جانىنداعى الەۋمەتتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى ولگا كيكولەنكو پىكىر ءبىلدىردى. جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى 1998 جىلى رەفورمالانىپ, جۇمىسىن باستاعان. سونىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستاندا زەينەتاقىلىق ءۇش جۇيە قالىپتاستى. ءبىرىنشىسى – 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىنگى تولىق ىنتىماقتاستىق ءجۇيەگە ەنگەن زەينەتكەرلەر, ەكىنشىسى – 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان زەينەتكە شىققان ارالاس جۇيەگە ەنگىزىلگەن زەينەتكەرلەر, ءۇشىنشىسى – 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بولماعان جيناقتاۋشى جۇيەگە جاتاتىن زەينەتكەرلەر. ەندى ءاربىر جۇمىسكەر ءوز كەلەشەگىنە ءوزى زەينەتاقى جينايدى. زەينەتاقىسىنىڭ كولەمى دە سول جيناعان قارجىسىنا بايلانىستى بولماقشى. ەلىمىزدە 1,6 ميلليون زەينەتكەر زەينەتاقى الىپ وتىر. قازاقستانداعى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى زاڭعا قىرىقتان استام تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. بۇگىندە 13 جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى بار. وتىرىستا اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى قارجى نارىعىن ءجانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى مۇرات بايسىنوۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى» تۋرالى, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى اسەل ءنۇسىپوۆا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىن دامىتۋ» دەگەن تاقىرىپتاردا بايانداما جاسادى. سونداي-اق وتىرىستا «مەملەكەتتىك اننۋيتەت كومپانياسى» ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى نۇرجان ءالىمۇحامبەتوۆ «مەملەكەتتىك اننۋيتەت كومپانياسى مىسالىندا زەينەتاقى جانە اننۋيتەتتىك ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى مەن پەرسپەكتيۆالارى» جانە «مەملەكەتتىك اننۋيتەت كومپانياسى» ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسى» اق تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى. وتىرىسقا شاقىرىلعان اتالعان پروبلەماعا مۇددەلى مينيسترلىكتەر, ۆەدومستۆولار جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى جانە دامۋى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالىپ, ولاردى شەشۋ جولدارىن تالقىلادى. باسقوسۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىمدار قابىلداندى.* * *
ىسكەرلىك ءىسساپارلارىيسلام يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ جولىندا
يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك وداعى كەڭەسىنىڭ 13-سەسسياسىندا جانە جاقىندا ابۋ دابيدە (بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى) بولعان كونفەرەنتسيانىڭ 2-ءشى كەزەكتەن تىس سەسسياسىندا پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋدى ودان ءارى دامىتۋ, يسلامنان ۇرەيلەنۋ كورىنىستەرىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋدەگى ىنتىماقتاستىق, وركەنيەتتى يسلامنىڭ يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. فورۋم جۇمىسىنا قازاقستان پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى ورىنباي راحمانبەرديەۆ پەن ازامات تۇرسىنوۆ قاتىستى. كونفەرەنتسيا اياسىندا قازاقستان پارلامەنتشىلەرى ءباا فەدەرالدى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ ءتوراعاسى ابدۋل ازيز ءال-گۋرەيربەن كەزدەستى, وندا حالىقارالىق ارەناداعى قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ءرولى اتاپ ءوتىلدى جانە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرىلدى. كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى بيىلعى ماۋسىمدا استانادا جەتىنشى الەمدىك ەكونوميكالىق يسلام فورۋمى وتەتىنى تۋرالى ءباا فەدەرالدى ۇلتتىق جينالىسى باسشىسىن حاباردار ەتتى. الداعى فورۋم يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ تابىستى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەتىن بولادى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار پارلامەنتارالىق بايلانىستار ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلاتىن ەكىجاقتى قاتىناستاردى دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا ءازىرلىگىن ءبىلدىردى. اتاپ ايتقاندا, قر پارلامەنتى مەن ءباا فەدەرالدى ۇلتتىق جينالىسىنىڭ بيىلعى جىلى دەلەگاتسيا ساپارلارىن الماسۋىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى, دەپ حابارلادى پارلامەنت سەناتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.* * *
اتتەگەن-اي!بالالار كوزايىمىن كءوپ كورگەنى مە؟
«نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالى ۇسىنعان كەستەگە سايكەس, 2010 جىلعى جەلتوقساندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ سايلاۋشىلارىمەن كەزدەسۋىم بارىسىندا «جول كارتاسى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ءجوندەۋدەن وتكىزىلگەن قالالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سارايىنا باردىم. ۇجىممەن كەزدەسۋ كەزىندە ۇستازدار قالالىق اكىمدىكتىڭ شەشىمى بويىنشا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر مەكتەبىنە بەرىلگەن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سارايىنىڭ سپورت زالىنا قاتىستى داۋلى ماسەلەنى شەشۋگە كومەك كورسەتۋ تۋرالى ءوتىنىش ءبىلدىردى. ۇستازداردىڭ ايتۋىنشا, وسى شەشىم سارايدىڭ ۇستازدار ۇجىمىنىڭ كەلىسىمىنسىز قابىلدانعان جانە ءبۇگىنگى كۇنى ساراي جانە سپورت مەكتەبى ۇجىمدارىنىڭ اراسىندا داۋلى جاعداي قالىپتاسقان. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر مەكتەبىندە سپورتپەن بالالار ەمەس, ۇلكەندەر اينالىسادى ەكەن. ساراي ۇيىرمەلەرىندە اينالىساتىن بالالاردىڭ اقىنىڭ قىمباتتىعىنا بايلانىستى سپورت زالىنا بارۋعا ءمۇمكىندىكتەرى جوقتىعى دا ايتىلدى. سونداي-اق, سپورت مەكتەبىنىڭ باسشىلىعى سارايمەن قابىرعاسى ورتاق ساۋنا سالعان, ول ساراي قابىرعالارىنىڭ ىلعالدانۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا كورىنەدى. جانە دە ۇستازدار قاۋىمى سپورت مەكتەبىنىڭ باسشىلىعى جانە كەلۋشىلەر تاراپىنان دورەكىلىككە ۇرىنۋدا ەكەن. جوعارىدا ايتىلعاندارعا بايلانىستى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك احمەتوۆ وسى داۋلى ماسەلەنى وڭ شەشىپ بەرەدى دەپ سەنەمىز. مايرا ايسينا, ءماجىلىس دەپۋتاتى.
