دەموكراتيا – دامۋ داڭعىلى
حالىق مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باستاۋى دەسەك, ونىڭ ناقتى كورىنىسى حالىقتىڭ بيلىكتى قۇرۋعا قاتىسۋىمەن بايلانىستى. ال بۇل ماڭىزدى شارا سايلاۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلاتىنى بەلگىلى. سايلاۋدىڭ اشىق ءوتكىزىلۋى – حالىقتىڭ شىنايى تاڭداۋىن جاساۋىنا ءمۇمكىندىك بەرەتىن جانە سايلاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي وتۋىنە بارىنشا ءتيىمدى ىقپال ەتەتىن جاعدايلاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان, سايلاۋ پروتسەسىنىڭ بارلىق كەزەڭىنە, سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان جۇرگىزىلەتىن بايقاۋدىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى.
تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا كىرەتىن مەملەكەتتەردەگى سايلاۋلارعا حالىقارالىق بايقاۋدى نەگىزىنەن تمد ەلدەرى, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن ەۋروپا كەڭەسى جۇرگىزىپ كەلەدى. 2001 جىلدان بەرى ون ەكى ەلدە (بەلارۋس, ۋكراينا, ارمەنيا, ءازىربايجان, گرۋزيا, رەسەي, قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, ءتاجىكستان, ءتۇركىمەنستان, مولدوۆا) ءوتكەن پارلامەنت, پرەزيدەنت سايلاۋلارى مەن رەفەرەندۋمدارعا تمد ەلدەرى 58 بايقاۋ جۇرگىزىپ, وعان 10 885 ادام قاتىسىپتى.
بۇگىنگى كۇنى بايقاۋشىلار تەك سايلاۋدىڭ وتكىزىلۋىنە عانا ەمەس, سايلاۋ زاڭدىلىعىنىڭ ساپاسىنا, ونىڭ حالىقارالىق نورمالارعا ءسايكەستىگىنە دە تالداۋ جاساپ, ۇسىنىستارىن بەرەدى. ءادىل ءارى اشىق سايلاۋ وتكىزۋ مەملەكەت ءۇشىن ىشكى ماڭىزدى ساياسي ناۋقان عانا ەمەس, سول مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن, وعان دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ كوزقاراسىن ايقىندايتىن, ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا دا اسەرىن تيگىزەتىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالۋدا. بۇل رەتتە سايلاۋعا بايقاۋدىڭ دا ماڭىزى ءوسىپ, بايقاۋشىلاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ, ورتاق زاڭنامالىق نەگىز قالىپتاستىرۋ ءومىر تالابىنا اينالىپ وتىر.
بيىلعى قاڭتار ايىندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا تمد پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «حالىقارالىق سايلاۋ ستاندارتتارى مەن ۇلتتىق سايلاۋ جۇيەلەرى: دامۋدىڭ ءوزارا بايلانىستىلىعى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا تمد ەلدەرىنەن باسقا ەقىۇ-نىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى يانەش لەنارچيچ, ەۋروپا پارلامەنتىنىڭ شىعىس ارىپتەستىگى مەن رەسەي جونىندەگى قۇرىلىمىنىڭ باسشىسى سابينا ماتسي زيسسيس, ەۋروپا ەلدەرىندە سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى زولتان توت قاتىستى.
سايلاۋعا بايقاۋ جۇرگىزۋ ءىسىنىڭ بۇگىنگە دەيىن قالىپتاسقان ءتاجىريبەسىن تالقىلاۋ بۇل ماسەلەلەردە ءالى دە پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستار بار ەكەنىن كورسەتتى. سونىڭ ىشىندە, تمد-نىڭ بايانداماشىلارى مەن ءسوز العاندار ءبىرىڭعاي حالىقارالىق ستاندارتتى دايىنداپ قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە باسا نازار اۋداردى. بۇل وتە ماڭىزدى ۇسىنىس ەكەنى انىق. مۇنداي زاڭداستىرىلعان قۇجاتتى قابىلداۋ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن اراداعى ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋعا وڭ ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. ال, بىرىڭعاي ستاندارتتىڭ بولماۋى كوپ جاعدايدا تمد جانە ەۋروپالىق وداقتىڭ سايلاۋعا قاتىستى قورىتىندىلارىنىڭ قاراما-قايشىلىعىن تۋدىرۋدا.
كونفەرەنتسيادا 2000-2007 جىلدار ارالىعىندا ەۋرووداق 41 ەلدەگى 64 سايلاۋعا بايقاۋ جاساۋ ميسسياسىن جىبەرگەنى ايتىلدى. بىراق, وسى ۋاقىت ىشىندە ەۋرووداققا كىرەتىن ەلدەردە وتكەن بىردە-ءبىر سايلاۋعا بۇل بايقاۋشىلار قاتىسپاعان. جەكەلەگەن ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە, ءتىپتى شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردى سايلاۋدى بايقاۋعا شاقىرۋ ءجونىندەگى نورما جوق. ال تمد-عا كىرەتىن بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ ۇلتتىق زانامالىق اكتىلەرىندە ونداي نورما قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, تمد ەلدەرىندە «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردەگى دەموكراتيالىق سايلاۋدىڭ, سايلاۋ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ستاندارتتارى تۋرالى» كونۆەنتسيا, «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە مەملەكەتتەردەگى پرەزيدەنتتىك جانە پارلامەنتتىك سايلاۋلاردى, سونداي-اق رەفەرەندۋمداردى تمد-دان بايقاۋشىلار ميسسياسى تۋرالى» ەرەجە, «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سايلاۋلارى مەن رەفەرەندۋمدارىن حالىقارالىق بايقاۋ پرينتسيپتەرى تۋرالى» دەكلاراتسيا سايلاۋعا بايقاۋ ءجۇرگىزۋدىڭ تولىق زاڭنامالىق نەگىزىن قالادى. ايتا كەتەتىن جاي, كونۆەنتسيانى تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر راتيفيكاتسيالاعان, ال قالعان قۇجاتتار تمد سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ, تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ شەشىمدەرىمەن قابىلدانعان. ياعني, بۇل ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ قولدانىسى ەشبىر داۋ تۋدىرمايدى. ەقىۇ, ەۋرووداق, ءتىپتى بۇۇ-نىڭ سايلاۋعا بايقاۋ جۇرگىزۋدە باسشىلىققا الاتىن, قابىلدانعان قۇجاتتارى وسى ۇيىمداردىڭ ەڭ جوعارى باسشىلىق ورگاندارىمەن بەكىتىلمەگەن.
تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىمەن ەقىۇ-عا وسى ۇيىم شەڭبەرىندە بىرىڭعاي حالىقارالىق سايلاۋ ستاندارتتارىن ازىرلەپ, قابىلداۋ جونىندەگى ۇسىنىسى بولعانىمەن, ول ءبىزدىڭ ەۋروپاداعى ارىپتەستەرىمىز تاراپىنان قولداۋ تاپپاي وتىرعانى دا كونفەرەنتسيادا ءسوز بولدى. ارينە, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر رەتىندە وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا دۇنيەگە كەلگەن ەلدەر ءۇشىن دەموكراتيالىق ءداستۇرى باي, دامىعان ەلدەردەگى سايلاۋ جۇيەسىمەن, ونى وتكىزۋ بارىسىمەن تانىسۋعا دەگەن قۇشتارلىقتى ءتۇسىنۋگە بولادى. بۇل ءجاي قىزىعۋ ەمەس, ەڭ الدىمەن سايلاۋدىڭ وزىق ءداستۇرىن, كەيبىر ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنداعى وڭ وزگەرىستەردى ءوز تاجىريبەمىزگە الىپ, ءاربىر سايلاۋ وتكەن سايىن بىزگە بەرىلەتىن سان الۋان ۇسىنىستاردى سارالاپ, سالماقتاۋ ءۇشىن قاجەت. «جاقسىدان ۇيرەن, جاماننان جيرەن», دەيدى دانا حالقىمىز. سونىمەن بىرگە, «بارماساڭ, كورمەسەڭ جات بولارسىڭ», دەگەن دە ناقىل بار. بارۋ, كورۋ جاقسىنى الۋعا, الىسپەن جاقىنداسۋعا, ءوزارا سەنىمدىلىك پەن ءتۇسىنىستىكتى قالىپتاستىرۋعا دا قاجەت.
سانكت-پەتەربۋرگ كونفەرەنتسياسى قابىلداعان قورىتىندى ءۇندەۋدە سايلاۋلار مەن رەفەرەندۋمدارعا حالىقارالىق بايقاۋدىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق جانە مەتودولوگيالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋداعى بەلسەندى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. حالىقارالىق ۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە سايلاۋ جونىندەگى ەسەپتەرى نەعۇرلىم ماڭىزدى بولىپ ەسەپتەلەتىن ەقىۇ-نىڭ تاراپىنان بۇل قولداۋ تابادى دەپ سەنەمىن.
سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, سەنات دەپۋتاتى.
