جاۋاپكەرشىلىك جوعارى بولۋى ءتيىس

قوعامدىق قۇبىلىستاردى ساناسىنا ءسىڭىرىپ, جۇرەگىنەن وتكىزىپ, سوسىن ونى جۇرتىنا جەتكىزىپ, اق-قاراسىن, دۇرىس-بۇرىسىن تالداۋدان جالىقپايتىن ءبىر ماماندىق يەسى بار بولسا, ول – جۋرناليست. قوعامدىق اقپاراتتىق سالانىڭ جاۋىنگەرى «ءوز مايدانىندا» تىنىمسىز تاباندى «ۇرىس» جۇرگىزەدى.            ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ماماندىق­تار­­دىڭ مەملەكەتتىك جىكتەلىسى (كلاس­سي­فيكاتور) دەگەن بار. ول – زاڭدىق كۇشى بار قۇجات. وسى قۇجاتتا قازىر ءبىر عانا «جۋر­نا­ليس­تيكا» دەگەن ماماندىقتىڭ شيفرى كورسەتىلگەن. سول شيفر بويىن­شا ءباسپاسوز, تەلە-راديو­جۋر­ناليستيكا جانە جاڭا مەديا ماماندارىن بىرىكتىرىپ, ءبىر-اق دايارلاۋعا مىندەتتىمىز. ءما­سە­­لەنىڭ ەڭ ۇلكەنى وسىندا. ءوز­دەرى­ڭىز بىلەسىزدەر, ءباسپاسوز بەن تەلە-راديوجۋرناليستيكانىڭ جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىعى بار. ەكەۋىنىڭ اقپارات تاراتۋ تەح­نولو­گياسى ءبىرى-بىرىمەن سايكەس كەل­­مەيدى. ايتالىق, ءباسپاسوز ستۋ­دەنتتەردىڭ جازۋ ماشىعىن قالىپ­تاستىرۋدى تالاپ ەتسە, تەلە-راديو­جۋرناليستيكا ولاردىڭ سويلەۋ مادەنيەتىن, ورفوەفيا ەرەجەلەرىن جەتىك مەڭگەرۋىن قاجەت ەتەدى. ال جاڭا مەديا ءوز الدىنا جاتقان ءبىر الەم. ءبىز قازىر وسىلاردىڭ بار­لى­عىن ءبىر شيفرمەن بەكىتىلگەن جال­عىز ماماندىق شەڭبەرىندە وقى­تىپ ءجۇرمىز. قيىندىق تا سودان تۋىن­دايدى. تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟ شەتەلدەردەگىدەي باس­پاسوز ماماندارىن بولەك, تەلە-راديوجۋرناليستەر مەن جاڭا مەديا تىزگىنىن ۇستايتىنداردى جەكە-جەكە دايارلاۋعا كوشۋ كەرەك. ول ءۇشىن كوپ سوزباي ەلىمىزدەگى مامان­دىق­تار­دىڭ مەملەكەتتىك جىك­تە­لى­سى­نە وزگەرىس ەنگىزىپ, جوعا­رى­­دا اتال­عانداي جۋرناليس­تي­كا­نىڭ ءۇش باعىتى بويىنشا جەكە-جەكە شيفرمەن مامان ازىرلەۋگە ءمۇم­كىن­دىك جاسالىنۋى – ۋاقىت تالابى. ول ەندى ءبىلىم جانە عى­لىم مي­نيسترلىگىنىڭ قۇزى­رى­ن­داعى شارۋا. جۋرناليستىك ءبىلىم بەرەتىن جو­عارى وقۋ ورىندارى الدىن­دا شەشۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعان كە­لە­سى ماسەلە – ءار سالا بويىنشا كاسى­­­بي جۋرناليستەر دايارلاۋ جايى. بۇل ءۇشىن قازىرگى باق رەداك­تسيالارىنىڭ شتاتى, ءبىز­دىڭ­شە, كەمىندە ەكى ەسە ءوسۋى كەرەك. سەبەبى, قازىر ولار امبە­باپ جۋر­ناليستەر ۇستاپ وتىر, سول ارقىلى تەلە-راديو باعدار­لا­ما­سىن, گازەت-جۋرنال شىعارىپ جاتىر. ەرتەڭ سالالىق مامان دايارلانعان كەزدە ولاردىڭ ءار سالا بويىنشا مامان ۇستاۋىنا تۋرا كەلەدى. ياعني, قازىرگى شتاتتارى ەكى ەسە كوبەيەدى دەگەن ءسوز. ال سونى بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بيۋدجەتى كوتەرە مە, قارجىمەن قام­تاماسىز ەتە الا ما دەگەن ماسە­لەنى تەرەڭىرەك زەرتتەگەنىمىز ءجون. وسى ماسەلەنى بەس-التى جىل بۇرىن وتاندىق باق رەداك­تور­لارى­­مەن تالقى­لاعا­نى­مىزدا ولار: «ءبىز وعان ازىرگە دايىن ەمەسپىز», – دەگەن تۇجىرىمعا توقتاعان بولا­­تىن. كەزىندە سولاي دەگەندەر قازىر سالالىق جۋرناليستەر قاجەت دەگەن قوعامدىق پىكىر قالىپ­تاس­تىرىپ جاتىر. سونى ەسكەرىپ, ءبىز دە بەيىم­دەلۋ ۇستىندەمىز. «جۋر­نا­ليستيكا» ماماندىعىنىڭ مودۋل­دىك ءبىلىم باعدارلاماسى بىزدە ال­تى باعىت بويىنشا ءورىلدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ءباسپاسوز جۋرنا­ليس­­تيكاسى, ەكىنشىسى – راديو­­جۋر­نا­ليس­تيكا, ءۇشىنشىسى – تەلە­جۋر­نا­ليس­تيكا, ءتورتىنشىسى – سپورت جۋر­­ناليستيكاسى, بەسىنشىسى – فوتو­­جۋرناليستيكا, التىنشىسى – ينتەرنەت جۋرناليستيكا. ءبىرىن­­شى كۋرستان ءتورتىنشى كۋرسقا دەيىن وسى التى باعىتتىڭ پاندەرى جۇيەلى جالعاسىن تاۋىپ وقىلاتىن بولادى. بۇل  – ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا جانە سايا­سات­تانۋ فاكۋلتەتىندە عانا قول­دانىسقا ەنگەن جاڭالىق. بۇل جۇيە ساپالى ماماندار دايارلاۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى دەپ ءۇمىت­تەنەمىز. كەز كەلگەن باس­تامانىڭ ورىن­دالۋى وڭاي بول­ماي­تىنى بەسەنە­دەن بەلگىلى. العاش ەنگىزىپ وتىر­عان­دىق­­تان ءبىز مىناداي قيىن­دىق­­تار­عا تاپ بولدىق. ءبىرىن­شى­دەن, اتال­عان باعىتتار بويىن­شا مىق­تى, ساپالى ءبىلىم بەرە­تىن مامان­دار تاپشىلىعىن سەزىنۋ­دەمىز. ەكىن­شىدەن, كەيبىر باعىتتار بويىنشا وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرال­دارى كەمشىن, اسىرەسە, مەم­لەكەتتىك تىلدە جەتىسپەيدى. قازىر ءبىلىم وردامىزدا وسى ماسەلەلەردى شەشۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىس­تار قولعا الىنۋدا. بولاشاق جۋرناليستەردىڭ شەبەرلىگىن قالىپتاستىرۋ ءوندىرىس­تىك تاجىريبە ارقىلى جۇزەگە اسا­تىنى بەلگىلى. ءبىز ءبىرىنشى كۋرس­تان باستاپ ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ تەو­ريا­لىق بىلىمدەرىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋلارىنا اسا ءمان بەرە­مىز. ءبىرىنشى, ەكىنشى كۋرستاردا ولار وقۋ تاجىريبەسىنەن ءوتۋ ءۇشىن نەگى­زىنەن جەرگىلىكتى گازەت-جۋرنال رە­داك­تسيالارىنا جىبەرىلسە, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى كۋرستاردا رەسپۋبليكالىق باق-تا مىندەتتى وندىرىستىك ءتاجى­ريبەدەن وتەدى. ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ تەوريالىق بىلىمدەرىن تاجىريبەمەن ۇشتاس­تىرا شىڭداۋدا تاعى ءبىر ايرىقشا ايتۋ­دى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن جەتىس­تىگى­مىز – كەيبىر ءپاننىڭ ستۋ­ديا­لىق ساباقتارى باق رەداك­تسيا­­لارىن­دا وتە باستاۋى. بۇل ايتۋ­عا جەڭىل كورىنگەنمەن, قول جەت­كىزۋ­گە كەلگەندە قيىن ماسە­لە. ول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر باق رەداك­تسيا­­­­­س­ى­مەن كەلىسىمشارت جاساسۋ­عا تۋرا كەلەدى. وندا ءبىراز جاۋاپ­­كەر­­شى­لىك جۇكتەلەتىندىكتەن, باق باس­شى­ل­ارىنىڭ كەلىسىمىن الۋ قيىن. را­ديو­جۋرناليستيكا مەن تەلە­جۋر­ناليستيكانىڭ اسا قا­جەتتى ستۋديالىق ساباق­تارىن ستۋ­دەنت­تەرى­مىز زاماناۋي تەحني­كامەن جابدىقتالعان, ەلىمىزدە عانا ەمەس, تمد-دا تەڭدەسسىز سانالاتىن استاناداعى 20 قاباتتى قازمە­دياورتالىق عيماراتىندا ءوتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋدا. سونىمەن بىرگە, باسپاسوزبەن بايلانىستى ءپان ساباقتارى «ءباسپاسوز جانە باسپا ءىسى» كافەدراسىنىڭ فيليالى رەتىندە ءبىلىم وردامىزبەن كەلىسىم­شارت جاساسقان «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتى رەداكتسيا­سىندا وتە­تىن­دىگى ءبىلىم الۋشى­لارى­مىز­دىڭ ايرىقشا ماقتانىش سەزى­مىن تۋ­عىزۋدا. قىسقاسى, فاكۋل­تەتىمىزدە شاكىرتتەردىڭ كاسىبي تاجىريبە جي­ناق­تاۋلارىنا بارىن­شا جاعداي جاسالعان. الەمدىك دەڭگەيدەگى بىلىك­تى ما­­مان­دار تاپشىلىعى ءماس­ە­لە­­­­سىن پرە­زيدەنتتىك «بولاشاق» باع­­­دار­لا­ماسىمەن شەتەلدە ما­­­­مان­­دار دايارلاۋ ارقى­لى شە­­شۋ­­گە كوڭىل بولە باستا­دىق. كەيىن­گى 3-4 جىلدا فاكۋل­تە­تى­­­­مىز­­دىڭ التى وقىتۋشىسى «بولا­شاق» باعدارلاماسى اياسىن­دا شەت­ەل­دىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا ءبىلىم الىپ, بىلىك­تىلىكتەرىن جەتىلدىرىپ كەلدى. وقى­تۋ­شىلارىمىزدى قىسقا مەرزىمدىك تاجىريبە الماسۋ ماق­ساتىندا شەتەلگە جىبەرۋ ءۇردىسى دە ءبىلىم وردامىزدا مىقتاپ قالىپ­تا­سىپ كەلەدى. ونىڭ ناتيجەسى مول بو­لارىنا سەنىمىمىز كامىل. كەيىنگى كەزدەرى جۋرناليس­تيكا­مەن كىم بولسا سول اينالىسىپ كەتتى. بىزدىڭشە, باسقا سالا ما­مان­دارىنىڭ جۋرناليستيكادا ءجۇرۋى جەتىستىك ەمەس, كەرىسىنشە كەم­شىلىك. سەبەبى, كەز كەلگەن سالا كاسىبي مامانمەن قامتاماسىز ەتىل­مەيتىن بولسا, ول سالانىڭ جۇ­مىسى اقسايدى. ءار سالادا ءوزىنىڭ كاسىبي مامانى بولعاندا عانا ساپالى ءونىم شىعارادى, سوندا عانا باسەكەگە قابىلەتتىلىك ارتادى. قازىر ەلىمىزدە تەلەۆيزيالىق باق-تى ارتىستەر جاۋلاپ الدى. ولار باق تەحنيكاسىن بىلسەك, جۇمىس ىستەپ كەتە بەرەمىز دەپ ويلايتىن شىعار. بىراق جۋرناليستيكانىڭ فۋنكتسياسىن, جاۋاپكەرشىلىگىن, جانرلارىن, ءتىلى مەن ءستيلىن, ولار­دىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تەرەڭ بىلمەي, قالاي جۋرناليست بولىپ جۇرگەنىنە تاڭعالاسىڭ. سونىڭ سالدارىنان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن­دا جانر دەگەن جويىلدى. قويىرت­پاق دۇنيەلەر كوبەيىپ بارادى. ءار جانر­دىڭ ءوزىنىڭ فۋنكتسياسى, ەرەك­شەلىكتەرى بار. جانرلاردىڭ كوپ بولۋى باق-تىڭ شىرايىن كەلتىرەدى. قوعامنىڭ بىركەلكىلىگىنە, قو­عام­نىڭ تۇراقتىلىعىنا قىزمەت ەتەتىن جۋرناليستيكا بولۋى كەرەك. مىسالى, اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز كەزىندە وسىنداي الا-قۇلا­لىققا قاتتى كۇيىنىپ ءجۇردى. «مىنا تەلەارنا جەكەمەنشىك شىعار, ال ونىڭ كورەرمەندەرى جەكەمەنشىك ەمەس قوي», دەيتىن. كورەرمەنگە ءوزىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن, بيزنەستىك مۇراتىن تىقپالاۋ – ولاردىڭ سانا-سەزىمىن بۇزۋعا باعىتتالعان ارە­كەت ەكەنى انىق. كەيبىر تەلەار­نا­لار, ءتىپتى, سينتەتيكالىق ەسىرت­كىنىڭ قالاي جاسالاتىنىنا دەيىن كورسەتىپ جاتادى, سوندا مۇندا­عى ماقسات نە؟ قىسقاسى, جۋرنا­ليس­تيكانى كىم كورىنگەننىڭ قو­ل­جاۋ­لىعىنا اينالدىرساق, ەلدە ۇلكەن قايشىلىقتار تۋادى. ءار جۋرناليست جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنۋى كەرەك, ونىڭ دۇرىس ءسوزى ميل­ليونداردى ىمىراعا كەلتىرۋى, كەرىسىنشە, بۇرىس ءسوزى ءبۇلدىرۋى مۇمكىن. الاش ارىسى احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى: «الاش ازاماتتارى, بىلمەي جازىپ, ەلدى اداستىرساڭىزدار, التى ميلليون قازاقتىڭ وبال-ساۋابى ءسىزدىڭ موينىڭىزدا, سون­دىقتان نە ايتساڭىز دا ءبىلىپ ايتىڭىز, نە جازساڭىز دا ءبىلىپ جازىڭىز. ءسىز اداسساڭىز, ءسىزدىڭ سوڭىڭىزدان حالىق اداسادى», – دەگەن. سول جاۋاپ­كەرشىلىك قازىر دە كەرەك. ءبىز وسىنى وقىتامىز. جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ تۇسىنەتىن, ايتىپ جانە جازىپ قانا قويماي, ءسوز اتتى مارتەبەلى ونەردى ورىن­دى قولدانۋمەن بىرگە ونىڭ تالا­بىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن كاسىبي ما­مان­دار دايارلاۋعا ماڭىز بەرەمىز. قايرات ساق, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جۋرناليستيكا جانە سايا­ساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى استانا