راس, ماڭعىستاۋ – كليماتى جاعىنان ءشولدى ايماق. جاڭبىرى سيرەك دالانىڭ ءون بويىندا وزەن, كول سىندى تابيعي سۋ كوزدەرى تاعى جوق. ىرگەدە تولقىنى تۋلاپ جاتقان قارت كاسپيدىڭ تەلەگەي سۋىن كەز كەلگەن ماقساتتا كادەگە جاراتا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. تۇزدىلىعى جوعارى تۇيىق تەڭىز كوزىنەن الىنعان سۋدى ارنايى قوندىرعىلار ارقىلى تۇششىتىپ, اقتاۋ تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتىپ وتىرعانىنا شۇكىر دەۋگە تۋرا كەلەدى.
بۇل جاعداي ايماقتىڭ, اسىرەسە, وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسىنىڭ جاسىل جەلەك جامىلىپ تۇرماي, «جالاڭاش قالا» اتانۋىنا سەبەپ. اقتاۋدىڭ جاسىل قالا ەمەس ەكەندىگى كەلىپ-كەتۋشى قوناقتاردىڭ الدىمەن كوزىنە شالىنىپ, كوڭىلىن جۇدەتەدى.
بىراق, جىل سايىن وبلىس ورتالىعىن كوگالداندىرۋ, اباتتاندىرۋ ماقساتىندا قىرۋار قارجى قارالىپ, ەڭبەك كۇشتەرى جۇمىلدىرىلىپ, بىرنەشە مىڭداعان ءتۇپ اعاش تۇرلەرى مەن بۇتالار وتىرعىزىلىپ جاتادى. ءتىپتى, ولاردىڭ ەسەبىنىڭ كوپتىگى سونداي, بىرنەشە جىلدارعى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ەندىگى اقتاۋ كوك شوپپەن كومكەرىلگەن, كۇلتەلى گۇلدەرى قۇلپىرىپ, سان ءتۇرلى اعاشتارى كوكپەن تالاسقان كورىكتى قالاعا اينالۋى كەرەك ەدى... وكىنىشكە قاراي, ولاي ەمەس. تەك ورتالىق كوشەلەر مەن وبلىستىق اكىمدىك عيماراتىنىڭ الدى سىندى كوزگە كوپ كورىنەتىن تۇستار بولماسا, شەت جاق جۇتاڭ, بارى توزعان, وتىرعىزىلعانى سيداڭ. سەبەپ – اعاشتاردىڭ مەزگىلىندە سۋارىلىپ, باپتالماۋى.
مىسالى, اقتاۋلىقتار «بۇرىنعى ۇشۋ الاڭى» دەپ اتايتىن قالانىڭ 30-شاعىن اۋدانى ماڭىنداعى تالداردى وتىرعىزىلعالى بەرى «قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق» بولىپ سۋعا قاندى دەي المايمىز. اتالمىش شاعىن اۋدان تۇرعىندارى دا كوشە بويىنداعى تالداردىڭ ايانىشتى ءحالىن كورىپ, جانىن اۋىرتقاننان باسقا امالدارى جوق. وتكەن جىلى جاز بويى سۋ كورىپ جارىماي, ىستىق كۇننىڭ اياسىندا كەنەزەسى كەۋىپ, تانابى تاقىرعا اينالعان تالدار سول تاز كەپەشىن بيىل قايتا كيدى. كوكتەمدە جاۋعان جاڭبىرمەن جان سوزىپ, جاپىراقتارىن جايىپ ۇلگەرگەن تالداردان كۇن ىسىعالى بەرى كۇي كەتتى.
«مامىر ايىنىڭ سوڭىنا تامان «قالا جولدارى» مەكەمەسىنە وتىنىشپەن قوڭىراۋ شالىپ, «ۇشۋ الاڭىنداعى» تالداردى سۋارۋ كەرەكتىگىن ەستەرىنە سالعان بولدىق. كوپ ۇزاماي, 27 مامىر كۇنى سۋ تاسيتىن كولىكپەن كەلىپ, قۇرعاپ قالعان تالداردىڭ تۇبىنە سۋ قۇيىپ جاتقانىن كورىپ, ءوزىمىزدىڭ ءشولىمىز قانعانداي ءبىر راقاتتاندىق. الايدا, ارادا جيىرما شاقتى كۇن ءوتتى, كۇن ىسىدى, اعاشتار شولدەدى, ەندى سۋارۋشى مەكەمەلەر تۇرعىنداردىڭ تەلەفونىن كۇتپەي-اق, جوسپارلارىنا ساي كەلىپ جۇمىستارىن جۇرگىزە بەرمەي مە ەكەن» دەيدى اۋدان تۇرعىندارى.
قازىر كۇننىڭ ىستىعى «قايناپ», قاھارىنا ءمىندى. ماۋسىم ايىنىڭ 17-20 ارالىعىندا ايماقتا 40-43°س ىستىق بولاتىندىعى ەسكەرتىلدى. قازاق ۇعىمىنداعى «قىرىق كۇن شىلدە» شىلدەنىڭ 10-ى مەن تامىزدىڭ 20-سى ارالىعى دەسەك, شىلىڭگىر شىلدە باستالماي تۇرىپ, ىستىقتىڭ وسىنشا دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلگەنىنە الاڭداۋشىلىق بار. تالدار ءۇشىن. «قالا جولدارى» مەكەمەسىنىڭ تالداردى ايىنا ەكى رەت سۋارامىز دەگەن جوسپارىنان حاباردار تۇرعىندار, سۋ سۇراپ اتالمىش مەكەمەگە تاعى قوڭىراۋ شالعاندا, مەكەمە قىزمەتكەرى قالاداعى تالدارى سۋارۋ ءۇشىن كولىكتىڭ جەتىسپەيتىندىگىن, سوندىقتان ۇلگەرمەيتىندىگىن, ال «ۇشۋ الاڭىنداعى» تالداردىڭ وزدەرىنىڭ جوسپارىندا جوق ەكەندىگىن العا تارتقان. ارتىنشا, كوشە بويىنداعى تالداردى سۋارۋ مىندەتى بۇل مەكەمەنىڭ موينىنان الىنىپ, شاعىن اۋداندارداعى پاتەرلەرگە كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرىنە جۇكتەلگەندىگىن بىلدىك. «ۇشۋ الاڭىنداعى» تالداردىڭ تاعدىرى «رەپ» مەكەمەسىنە مىندەتتەلگەندىگىن ەستىپ, قوڭىراۋ شالعانىمىزدا ءوزىن ديسپەتچەرمىن دەپ تانىستىرعان ايەل «ەشقانداي 30-شاعىن اۋدان, ەشقانداي تال سۋارۋ, مەن ەشتەڭە بىلمەيمىن», دەپ اشۋلى ۇنمەن قىسقا قايىردى. اعاشتاردى سۋراۋ ءىسىنىڭ اتالمىش مەكەمەلەردىڭ قۇزىرىنا بەرىلۋىنە تۇرعىندار «توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ ساقالىنان ايىرىلىپتى» دەگەندەي بولىپ جۇرمەسىن دەپ وتىر. وتكەن جىلدارى اقتاۋ قالالىق اكىمدىگى قالاداعى مەكەمەلەرمەن ءوز ماڭىن اباتتاندىرۋ ءۇشىن كەلىسىم جۇرگىزگەن بولاتىن, جاقسى باستامانىڭ جاڭالىعىنداي قازىر اقتاۋدا مەكەمەلەردىڭ ماڭى رەتكە كەلگەن. سونداي-اق, كەيبىر جەكەلەگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ماڭىنان بىرقاتار تۇرعىندار نەمەسە كەيبىر پاتەرلەرگە كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋ مەكەمەلەرى تال وتىرعىزىپ, كۇتىمگە الىپ, كوكتەپ-كوركەيۋىنە نازار اۋدارىپ كەلەدى.
سونىمەن, كوشە بويىندا شولىركەگەن تالدار كۇننىڭ ىستىعىندا قاڭسىپ-اق تۇر. وتىرعىزىلعالى سۋ كورمەي, قاراۋسىز قالعان شىرشا تەكتەس اعاشتار «جورگەگىندە تۇنشىققان». كەيبىرەۋلەرى سۋعا جارىماي قۋراپ قالعان, ياعني كوكتەمەي سولعان. بويى جەردەن ءسال بيىك, بۇتاقتارى ارسا-ارسا شىرشا تەكتەس اعاشتارعا قاراپ, ءارتۇرلى كوڭىلسىز ويلاردى ەرىكسىز تولعايسىڭ. ءبىرىن اناسى دۇنيەگە اكەلە سالا دالاعا, اجەتحاناعا لاقتىرىپ كەتكەن كەرەكسىز سابيدەي سەزىنسەڭ, ەكىنشىسىنەن سوعىس, اشتىق, جارىلىستار سالدارىنان ءبىر ءۇزىم نان تابا الماي, قابىرعالارى قاۋساي السىرەگەن قاراسيراق بۇلدىرشىندەردىڭ بەينەسى ەلەستەيدى.
«قالا جولدارى» مەكەمەسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 14-17 جاس ارالىعىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارىنان قۇرالعان ەڭبەك بريگادالارى كەلىپ, كوپتەن بەرى تازالانباي, قوقىس باسقان ارىقتاردىڭ بويىن تازالاعانى كوڭىل قۋانتادى. «تالدار شولدەپ تۇرعانى كورىنىپ تۇر. كۇننىڭ ىستىعى كۇشەيىپ بارادى. وسى تالدار جىل سايىن جەتكىلىكتى سۋارىلمايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز, ايانىشتى», دەيدى رامازان اعاي.
تالداردى سۋارۋداعى سالعىرتتىق, كولىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سىندى ماسەلەلەر وتىرعىزىلعان تالداردىڭ, اعاشتاردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە توسقاۋىل بولىپ كەلە جاتقانداي. جىل سايىن ەگىلگەن شىبىقتار لايىقتى كۇتىمگە الىنعاندا, اقتاۋ جايقالىپ تۇرار ما ەدى, كىم بىلگەن؟.. ال «اقتاۋدا سۋ جوق», «ماڭعىستاۋدىڭ تابيعاتى قيىن»» دەگەن سوزدەر سىنىققا سىلتاۋ ەمەس پە؟ «كورپەڭە قاراي كوسىل» دەگەندەي, سۋ جەتىسپەيتىن بولسا, اكەلگەن شىبىقتارى ءوڭىردىڭ تابيعاتىنا توزبەيتىن بولسا, قىرۋار قارجى شىعارىپ, بىرنەشە ەڭبەك كۇشىن جۇمساپ سول شىبىقتاردى ءاۋ باستا وتىرعىزىپ نەسى بار؟ «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەن» ءىس مۇنداي بولار ما؟
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور
