تولاسسىز جۇمىس, كورەگەن ساياسات

وتكەن جىلدار شەجىرەسى عاسىرعا بەرگىسىز كەزەڭ بولدى.  2007-2009 ج.ج. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىنگى ءبىرىنشى جىل بولعان 2010 جىلدىڭ ەكونوميكالىق قورىتىندىسى قازاقستان ءۇشىن بارلىق تالداۋشىلار مەن ساراپشىلاردىڭ كۇتكەنىنەن اسىپ ءتۇستى. جىل باسىندا ەكونوميكانىڭ ءوسۋى بويىنشا ساقتىقپەن جاسالعان بولجامدار ءىس جۇزىندە 2 ەسە ارتىق بولدى, 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكا 7 پايىزدان اسا ءوستى. بۇل الەمدەگى جانە تمد-داعى ەڭ جوعارعى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. تاۋەلسىز 19 جىلدىڭ ءىشىن­دە ءبىزدىڭ ەل 1994 جىلى جان باسىنا شاققاندا جالپى ىشكى ءونىمى 700 دوللاردان كەلەتىن شىن مانىندەگى كەدەي ەلدەن وڭىرلىك كوشباسشىعا – 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 9000 اقش دول­لا­رى­نان كەلەتىن الەمدىك ءول­شەم­دەر بويىنشا باي ەلدەر­دىڭ قاتارىنا دەيىنگى ۇلكەن جولدان ءجۇرىپ ءوتتى. ءىجو جان باسىنا شاققاندا 12 ەسە ءوستى. مۇنى كەزدەيسوق فاكتورلارمەن نەمەسە تابيعي بايلىق­تارمەن عانا تۇسىندىرۋگە بولمايدى. بۇل – ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى جۇرگى­زىپ كەلە جاتقان تولاسسىز جۇمىسىنىڭ, دانا جانە كو­رەگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. جولداۋدا ايتىلعان «ءبىز ايا­عى­مىزدىڭ استىنا قاراماۋى­مىز كەرەك, ءبىز العا قاراۋى­مىز كەرەك» دەگەن سوزدەر قا­زاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي تابىستىلىعى­نىڭ نەگىزگى وزەگى بولىپ تا­بىلادى. ۋاقىت تالابىن الدىن-الا سەزە ءبىلۋ قابىلەتى ءار­كىم­گە بەرىلمەگەن. ال, بولا­شاقتى اينالاداعىلار كورە الماي تۇرعاندا, ۋاقىتتىڭ تامىرىن ءدوپ باسىپ, باتىل ارەكەت جاساۋ ساناۋلىلاردىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان باق. بۇگىندە الەمدەگى كوپ­تە­گەن ساياساتكەرلەر مەن ەكونو­مي­ستەردىڭ «تابىستىڭ قازاق­ستاندىق ۇلگىسى» دەپ ورىندى اتاۋىنىڭ دا باستى سىرى – ەلباسىنىڭ وسىنداي بىرەگەي كوشباسشىلىق قاسيەتىندە بو­لىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى ۇكى­مەت­تىڭ, پارلامەنتتىڭ, قوعام­نىڭ الدىنا تاعى دا جاڭا كوتەرىڭكى جانە ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەر قويدى. ولار­دىڭ ەڭ باستىسى – قارا­پايىم قازاقستان ازامات­تارى­نىڭ ءومىرى مەن جاع­دايىن جاق­سارتۋ. مەملەكەت باسشىسى العا مىندەت قويىپ قانا قويماي, سول ماقسات­تارعا جەتۋ جولدارىن دا كورسەتەدى. بىرىنشىدەن – بۇل ءارتا­راپ­تاندىرۋ جانە يندۋس­تريا­لاندىرۋ ارقىلى ەكونو­مي­كانى دامىتۋ, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ. ۇلت كوشباسشىسى ەل ازاماتتارىن جۇمىسپەن قامتۋ, كاسىپكەرلىك الەۋەتتى دامىتۋعا جاعداي جاساۋ ءۇشىن انىق مىندەتتەر قويدى. «اۋىلىم – التىن بەسىگىم» دەگەن قاناتتى ءسوزدى ءبىز ءجيى ايتامىز. حالقىمىزدىڭ ال­تىن تامىرى اۋىلدا ەكەنىن ەسكەرسەك, اۋىلدىڭ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ  ءبۇ­گىنگى جاي-كۇيى قانداي؟ ۇلت كوشباسشىسى – ەلباسى وسى جولداۋىندا ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن قامتىل­عان, اسىرەسە, اۋىلدى جەردە تۇ­راتىن حالىقتىڭ پروب­لە­ما­سىن كوتەردى. اۋىل ءومىرىن جاقسارتۋ, جاڭا جۇمىس ورىن­دارىن قۇرۋ ءۇشىن اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن يندۋستريا­لان­دى­رۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. قازاقستان الەمدەگى استىق پەن ۇننىڭ ءىرى ەكس­پورت­تاۋ­شى­سىنا اينالدى, ەندى اۋىلدا جاڭا جۇمىس ورىن­دا­رى مەن ءوندىرىس ورىندارى جە­دەل تۇردە مال شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ ارقىلى قۇرىلاتىن بولادى. قازاقستاندى يندۋستريا­لان­دىرۋ وڭىرلىك ساياساتپەن قا­تار جۇرگىزىلۋگە ءتيىستى. بۇل تا­قىرىپ, وسى ماسەلەگە جاۋاپ­تى بولعاندىقتان ءبىزدىڭ مينيسترلىككە وتە جاقىن. ەل­باسى قازاقستاننىڭ وب­لىستارى مەن اۋدان­دارى­نىڭ ەكونوميكالىق الەۋ­ە­تىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارت­تى­رۋعا باعىتتالعان ءوڭىر­لەردى دامىتۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. سول ارقىلى وبلىستاردا, اۋىلداردا پەرسپەكتيۆالى ءوسۋ ور­تا­لىقتارىن بەلگىلەۋ جانە وندا كاسىپكەرلىكتى, شا­عىن نەسيە بەرۋدى, مادە­نيەتتى, ءبىلىم بەرۋدى, سپورت­تى دامىتۋ جونىندە ۇكىمەت الدىنا ناقتى ءمىن­دەتتەر قويدى. بۇل ءمىن­دەتتەردى ورىنداۋ اۋىلداعى قارا­پايىم ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتە­رە­دى. تاۋەل­سىزدىكتىڭ 19 جىلى ىشىندە قالانعان قا­زاق­ستان­نىڭ بەرىك ەكونو­مي­كالىق ءىر­گە­تاسى قازىرگى تاڭدا ەڭ كۇردەلى جانە شىعىندى سالا – اۋىلداعى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ, وندا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ جاعدايىن جاق­سارتۋدا جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگىزۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. اۋىلدى اۋقىمدى يندۋس­تريالاندىرۋ نەگىزىندە ەلبا­سى اۋىلدا 20 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋ, 100 مىڭ اۋىل تۇرعىنىن جاقسى تابىسپەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن قويدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا اۋىلدى دامىتۋ ءبۇ­كىل قازاقستاندى دامىتۋعا, جان باسىنا شاققانداعى ءىجو-ءنىڭ بۇدان ءارى وسۋىنە ۇلكەن تۇرتكى بولادى. ەكىنشىدەن, بۇل ءار قازاق­ستاندىق ءۇشىن ساپالى ءبىلىم. ءبىز مەملەكەتتىڭ اسى­راۋ­ىن­­داعى ماسىلدىق قوعامدى ەمەس, ءبىلىمى مەن ماشىعى بار, ءوز ەڭبەگىمەن الەم رىنو­گىندا سۇرانىسقا يە بو­لا­تىن تاۋارلار شىعارىپ, قىز­مەت كورسەتە الاتىن بىلىكتى ازاماتتار قوعامىن قۇرامىز. ءار قازاقستاندىقتىڭ ەڭبەك ەتۋگە جانە ءوزىن ساپالى ومىرمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگى بولۋى ءۇشىن ەل­با­سى ۇكىمەت الدىنا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ مىندەتىن قويدى. جوو, كاسىپتىك تەح­ني­كالىق ءبىلىم بەرۋ, عىلىمي ءدا­رەجە بەرۋ جۇيەلەرىندەگى ۋا­قىت تالابىنا ساي كەلمەي­تىننىڭ ءبارى تاريحقا كەتۋى كەرەك جانە بۇدان ءارى داۋ-دا­ماي­دىڭ تاقىرىبى بولماۋعا ءتيىستى. ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋ­ەتى ساۋاتتى قۇرىلىمدىق ءجۇي­ەگە باعىتتالىپ, جاڭا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە» جانە قا­زاقستان بويىنشا ينتەللەك­تۋالدى مەكتەپتەردەگىدەي ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ءوسىرۋ ار­قىلى الەمدىك ستاندارتتارمەن دامىتىلۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن – بۇل ۇلت دەنساۋلىعى. «ءتانى ساۋدىڭ, جانى ساۋ» دەپ بەكەر ايتىل­ماسا كەرەك. قازىر مەديتسي­نالىق تەحنولوگيا جوعارى دا­مى­عاننىڭ وزىندە دەنساۋ­لىق­تى ساتىپ الا المايتى­نىڭىز ايدان انىق. الايدا, دەنساۋلىقتى قورعاۋعا بولا­دى. ارقايسىمىز جاراتۋشى­مىز ءناسىپ ەتكەن عۇمى­رى­مىز­دى – قىزمەت  جاساي الاتىن­داي, وتباسىمىز بەن جاقىن­دارىمىزدىڭ قۋانىشى مەن تابىسىن بىرگە بولىسە الا­تىن­داي, ەڭ اياعى, بەرەكەلى قارتتىعىمىزدى كورە الا­تىن­داي ەتىپ ساقتاۋىمىز قا­جەت. بۇل ءۇشىن ەلباسى اۋرۋ­لاردىڭ الدىن الاتىن جۇيە­نى, اسىرەسە, ءبىزدىڭ وتانداس­تارى­مىز ساپالى مەديتسي­نا­لىق قىزمەتكە مۇقتاج اۋىل­دى جەردە  دامىتۋ مىندەتىن قويدى. وسى شارالاردىڭ ار­قاسىندا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72 جاسقا دەيىن وسەدى, ەلباسى اتاپ وتكەندەي, بۇل تسيفر­لار­دىڭ ارتىندا مىڭداعان قۇت­قا­رىلعان ءومىر مەن ءبىزدىڭ وتان­داستارىمىزدىڭ دەنساۋ­لى­عى تۇر. جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا ساياساتى, جاڭا الەۋ­مەت­تىك ساياسات, جاڭا وڭىرلىك ساياسات – بۇلار نەگىزگى بولعانى­مەن, ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا 2011 جىلعى جول­داۋ­ىندا ۇسىنىلعان جالعىز عانا باستاما ەمەس. ۇلت كوش­باسشىسىنىڭ باستى ماقساتى – ول قازاقستاندىقتاردىڭ ءومى­رىن تۇراقتى تۇردە جاق­سار­تىپ وتىرۋ. ەل تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارسا­ڭىندا ءبىز ەلباسىنىڭ – ۇلت كوشباسشىسىنىڭ باسشىلى­عى­مەن ەڭ كۇردەلى ەكونومي­كالىق مىندەتتەردى شەشەمىز. الداعى 10 جىلدىقتا پرە­زيدەنتتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن بارلىق مىندەتتەر ورىندالادى دەگەن ناقتى سەنىم بار. قۋاندىق بيشىمباەۆ, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا  ۆيتسە-ءمينيسترى.