جاراسىم مەن جاسامپازدىق جەمىسى

قازاقستاندىقتار ەلباسى جولداۋىن وسىلاي دەپ باعالاۋدا سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى: – پرەزيدەنت ۇكىمەتكە 1 ما­مىر­عا دەيىن 3 باعدارلامانى ءازىر­لەۋگە تاپسىرما بەردى. ءبىرىنشىسى, حالىقتى جۇمىسپەن قام­تاماسىز ەتۋ. ەكىنشىسى, تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نال­دىق سەكتوردىڭ رەفور­ماسى. ءۇشىن­شىسى, تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. وسى 3 باعدارلاما دا ءبىز ءۇشىن وتە كۇر­دەلى ءارى قاجەتتى دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جولداۋىندا ءبىرىنشى رەت ءوزىن-ءوزىن جۇمىسپەن قام­تاماسىز ەتەتىن ادامدارعا قول­داۋ كورسەتىپ, ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سوسىن ۇيدە بوس وتىرعان, ماماندىعى جوق ادامدارعا دا ءوز تاراپىمىزدان نازار اۋدارۋىمىز كەرەك دەگەن وي ايتىلدى. ول ءۇشىن, اسىرەسە, پرەزيدەنت اۋىلدىق جەرلەردەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. وعان بيىلدىڭ وزىندە قوسىمشا 3 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىنسىن دەدى. ال 2015-2020 جىلدارعا دەيىن جىل سايىن 10-15 ملرد. تەڭگە جۇمىسپەن  قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لە­سىن رەتتەۋگە بولىنۋگە ءتيىس. ولار نەسيە بەرۋ ءۇشىن جانە ادام­دى بيزنەسپەن اينالىسۋعا ۇيرەتۋ ءۇشىن باعىتتالۋى كەرەك.  ال تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سەكتورىن دامىتۋ – وتە كۇردەلى ماسەلە. ويتكەنى, قازىرگى بار ۇيلەردەگى كوممۋنالدىق جاعداي­لار­دىڭ 60 پايىزى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان, وسى ماسەلە بويىنشا كەشەندى باعدارلاما ازىرلەنبەك. ەگەر, بۇرىن بيۋدجەتتەن بۇل ماسەلەگە ارنايى قارجى بولىنبەسە, ەندى ول ءىس شەشىمىن تاباتىن بولادى. ەلباسى سونداي-اق,  حالىقتى ساپالى  سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزەمىز دەدى. ياعني, 2020 جىلعا دەيىن قالالار 100 پايىز, اۋىلدىق جەرلەر 80 پايىز ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەك. بۇل دا ۇلكەن باعدارلاما دەپ ويلايمىن. * * * الدان سمايىل, ءماجىلىس دەپۋتاتى: – ەلباسى جولداۋى ويىمىزدا جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەردى العا تارتتى. مەن مىنانى ايتقىم كەلەدى. ءبىز نەگە ءبارىمىز مەملەكەتتەن جاعالاي ءجۇرىپ قولداۋ سۇراي بەرۋىمىز كەرەك؟ ءبىزدىڭ ازامات رەتىندەگى پارىزىمىز, جۇرتتىڭ ال­دىنداعى قارىزىمىز, ەلدىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمىز قايدا؟ مەنىڭ بيىلعى جولداۋدان ءتۇسىنىپ وتىرعانىم وسى. ياعني, مەملەكەتتەگى كەز كەلگەن ازامات ءوزىنىڭ  جاۋاپكەرشىلىگىن ءتۇسىنۋى, سەزىنۋى كەرەك. اۋىلداعى تولىپ جاتقان جوسپارلاردى, جۇمىستاردى جۇزەگە اسىراتىن بولساق, ونىڭ ەلىمىز ءۇشىن ايتارلىقتاي ءتيىمدى جاقتارى كوپ. ماسەلەن, 20 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولىپ وتىر. ونى كوبەيتۋ ارقىلى اۋىل ادامدارىنا تاعى دا 100 مىڭ جۇمىس ورنى تابىلماق. مىنە, ءبىز وسىنداي مۇمكىندىكتەردى جاقسى پايدالانۋىمىز كەرەك. قازىرگى اۋىل ويىن-تويدان كوز اشپايدى. مەن بارعان ءبىر اۋداندا بىردە-ءبىر مەيرامحانا بوس ەمەس. ەكى-ءۇش اي بويى بوس بولمايدى. ونىڭ نەسى جاقسى؟ تەرلەپ-تەپشىپ تاپقان اقشاڭدى دالاعا شاشقانىڭنىڭ كىمگە كەرەگى بار. كەز كەلگەن ءبىر بولماشى سەبەپكە توي جاسايتىن بولىپ الدىق. مۇنى كەزىندە ەلباسى دا ايتقان. ماسەلەن, نەسيە الىپ توي جاسايدى. ال ەگەر قاراجاتىن وسىلايشا وڭدى-سولدى شاشىپ جاتسا, ول اۋىل قالاي كوركەيەدى؟ جولداۋدا شاعىن نەسيە ماسەلەسى كوتەرىلدى. ءبىز ونىڭ تاجىريبەسىنەن وتتىك قوي. سونىڭ ارقاسىندا تالاي ادام مالىن كوبەيتتى. ماسەلەن, 10 ساۋلىق ساتىپ الىپ, 100-200-گە جەتكىزدى. ءبىر جىلقى ساتىپ الىپ, ءبىر ءۇيىر مالعا جەتكىزدى. ياعني, بۇل تاجىريبە ءبىر كەزدەگى توقىراپ قالعان اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. سوندىقتان ميكروكرەديت ماسەلەسى سونى ءارى قاراي جۇزەگە اسىرۋعا نەگىز بولماق. بۇل جۇمىسسىز قالعان جاندارعا اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەرەكتى كاسىپتى بەرە وتىرىپ, ولاردىڭ شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتۋگە دە ىقپال ەتەتىن بولادى. شاعىن نەسيەسىز اۋىلدىڭ كوتەرىلە قويۋى قيىن ەدى ءبىر كەزدە. ەندى وسىنى دامىتۋ كەرەك. بۇل تاجىريبە الەمنىڭ بارلىق ەلىندە بار. سەبەبى, شاعىن نەسيە –  نەسيەنىڭ ەڭ قولايلىسى. تەز قايتاراسىڭ, پايىزى از. تەك قانا سونى العان ادامدار ءتيىمدى ماقساتقا جۇمساي ءبىلۋى كەرەك. ءوز جولداۋىندا پرەزيدەنت مەملەكەتتىك تىلگە ايرىقشا ماڭىز بەردى. 2017 جىلى حالىقتىڭ 70-80 پايىزى قازاق ءتىلىن ءبىلۋى كەرەك دەدى. بۇل جەردە ەلباسى تەك قازاقتاردى ايتىپ وتىرعان جوق, جالپى قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ازاماتتاردى ايتىپ وتىر. ال قازاق ءتىلىن دامىتۋدا قازاق زيالىلارىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بولۋى ءتيىس. * * * باعيلا بايماعامبەتوۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى: – وسى جولداۋدا ماعان ۇناعان ماسەلەنىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىعى پروبلەمالارىن شەشۋدى قولعا الۋ بولدى.  ەلباسى ءوزىنىڭ سوزىندە بۇل سالانى جاڭالاندىرۋ قاجەت دەگەن ءسوزدى اۋىزعا الدى. بۇل – حالىقتىڭ كوپتەن بەرى اۋىز­دارىنان تاستاماي, اتاپ جۇرەتىن ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بو­لا­تىن. ءبىز دەپۋتات رەتىندە حالىقپەن كەزدەسكەندە وسى ماسەلە ۇنەمى كوتەرىلەتىن ەدى. پاتەر يەلەرىنىڭ كووپەراتيۆتەرى ەسكىرگەن, ابدەن توزىعى جەتكەن تۇرعىن-ءۇي ينفراقۇرىلىمدارىن جاڭالاۋعا ءوز كۇشتەرى جەتە بەرمەيدى. سوندىقتان ولار قىستىڭ  قىسقا كۇندەرىندە قىرىق بۇزىلاتىن سۋ قۇبىرلارىن قايتا-قايتا جوندەۋمەن الەك. ەندى ەلباسى وسى ماسەلەنى ۇكىمەتتىك تۇرعىدا شەشۋ كەرەكتىگىن العا قويىپ وتىر. بۇل وتە دۇرىس ماسەلە دەپ ويلايمىن. مەنى ءتانتى ەتكەن ەكىنشى ماسەلە – حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشۋدى قولعا الۋ بولىپ وتىر. بۇل دا حالىقتىڭ كوپتەن كۇتكەن ماسەلەسى ەدى. سونىمەن بىرگە ماعان حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن توپتارىن قولداۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەندىگى قاتتى ۇنادى. مۇنداي ادامدار ۇكىمەت تاراپىنان ءسال قولداۋ بولسا, ەشكىمگە جالتاقتاماي وزدەرىن ءوزى قامتاماسىز ەتە بەرەر ەدى. مىنە, وسىنداي توپقا جەڭىلدەتىلگەن ستاۆكامەن ميكرونەسيەلەر بەرۋ ماسەلەسىن ەلباسى ۇكىمەتتىڭ الدىنا ناقتى قويدى. بۇل دا بارىنشا دۇرىس ماسەلە دەپ ويلايمىن. جولداۋدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر اراسىندا ورتالىقتان الىستا قونىستانعان حالىققا اۆتوكولىك ارقىلى جانە اۆياتسيا­مەن باراتىن مەديتسينالىق كومەك جاساۋ جاعىنىڭ ايتىلعانى وتە دۇرىس ماسەلە بولدى. * * * قۇسايىن ۋاليەۆ,  پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى: – ەلىمىزدە ءوندىرىس ورىندارى كۇن ساناپ كوبەيىپ جاتىر. جاع­دايى­مىز جاقسا­رىپ كەلەدى. بىراق وعان ەنەرگيالىق قۋات كەرەك. بۇل ماسەلە ايتىلىپ تا ءجۇر. ەل­با­­سى­مىز­دىڭ كىتابىندا دا ايتىلعان. بىراق, ەندى مۇنى الەمدىك قو­عام­داستىق­پەن بىرگە شەشۋىمىز كەرەك. ەلباسى ول ءۇشىن ەنەر­گە­تيكالىق حارتيا بولۋى كەرەك دەدى. مەن بۇل ماسەلەنى ءوزىمنىڭ نەگىزگى العان ماماندىعىم ينجەنەر-مەتاللۋرگ بولعاسىن قول­داي­مىن, تۇسىنەمىن. جولداۋدا ءبىلىم, عىلىم سالاسىنا قاتىستى اۋقىمدى ماسە­لە­لەر كوتەرىلدى. ءبىز كەڭىنەن تانىلعان مەملەكەت اتاندىق. كوپ ەلمەن تەرەزەمىز تەڭ بولدىق. وسى ورايدا,  قارجىلاندىرىلۋ, باسقا جۇرتپەن ارىپتەستىك ورناتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر وتە ما­ڭىز­دى دەر ەدىم. بۇل رەتتە ەلباسى ايتقان ءبىلىمدى مودەرنيزاتسيالاۋ ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا بولماق. ءبىز جاقىندا عانا عىلىم تۋرالى زاڭ قابىلدادىق. ەندىگى كەزەكتە ءبىلىم تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى تۇر. بۇل ەكى زاڭ بولاشاقتا ءبىر باعىتتا ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋى قاجەت. وسى ماسەلەنى ءسوز  ەتكەندە ەلىمىزدەگى «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن» ءبىلىم-عىلىمدى دامىتۋدىڭ كوشباسشى لوكوموتيۆى دەسەك تە بولادى. ال عىلىم – ءبىلىمنىڭ ءتيىمدى قارجىلاندىرىلۋى – ءبىراز باستاماعا جول اشپاق. * ** ساۋىرباي ەسجانوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى: – 2020 جىلعا دەيىنگى ەلىمىزدى يندۋس­تريالاندىرۋدىڭ باعىتىن بۇگىنگى جولداۋدان ەستىپ قۋانىپ وتىرعان جاي بار. بيىلعى 20 جىلدىق مەرەيتويىمىزدىڭ ال­دىن­دا, ياعني وتكەن جىلداردا ەلىمىز­دىڭ دامۋىنا قاجەتتى 120 ملرد. دوللاردان استام ينۆەستيتسيا قۇيىلىپتى. جانە ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن ورتا جانە شاعىن بيزنەستەن تۇسكەن قا­را­جات قۇرايدى ەكەن. بۇل ءبىز­دىڭ الدىڭ­عى قاتارداعى ەلدەردىڭ ساناتىنان كورى­نۋىمىزدىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى. ءىجو-ءنىڭ وسۋىنە بايلانىستى ءبىز بۇگىنگى كۇنى 50 ەلدىڭ ساپىنا كىردىك. وسىنى – شىن مانىندە ەلدىك قۋانىش دەپ باعالايمىن. كوپشىلىكتى تولعاندىراتىن سان سالانىڭ قامتىلۋى جول­داۋدىڭ سالماعىن ارتتىرا ءتۇستى. حالىقتىڭ ءبىلىم بەرۋ, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ, ءتىل ماسەلەلەرىنە قاتىستى ايتقان ەلباسىنىڭ پىكىرلەرىنە قىزىعۋشىلىعى مول بولاتىندىعىن سەزەمىن, الايدا, توزىعى جەتكەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالانى جاڭعىرتۋ جايىن ايتقانى جۇرتشىلىقتى كوپتەن مازالاعان شارۋانىڭ بىرەگەيى ەدى. مۇنىمەن قاتار, ەلباسى ماۋسىمدىق ناۋقاندار كەزىندە عانا جۇمىسپەن قامتىلاتىن ازاماتتار جايىنا توقتالدى. شىنىندا بۇل ۇلكەن ماسەلە. اسىرەسە, بويلارىندا كۇش-قۋاتى بار اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن ەر ادامداردىڭ اتقاراتىن جۇمىستارى وسى ماۋسىمدىق جۇمىستار. ال ولاردى گرانت بەرۋ ارقىلى وقىتىپ, قاجەتتى ماماندارعا قايتا دايارلاۋ جولداۋ ءجون سىلتەگەن جاڭا باعىت بولدى. * * * زەينوللا الشىمباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى: – بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ماڭىزدى ءۇش مەملەكەتتىك باعدارلامانى بەكىتكەنىن جاريا ەتتى. ولار, الەۋ­مەتتىك باعدارلامالار: ءبىلىم بەرۋدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جانە تىلدەردى دامىتۋ. يندۋس­تريا­لاندىرۋ, جاڭا تەحنولو­گيا­لاردى ەنگىزۋ باعى­تىن­داعى جاسا­لىپ جاتقان وراسان زور جۇمىستار بۇ­دان ءارى جالعاستىرىلادى. سونداي-اق, پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن وبلىس اكىمدەرىنە 1 مامىرعا دەيىن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ­دىڭ, ەلدى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا باعدارلامالارىن دايارلاۋعا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. دۇنيەجۇزىلىك داعدارىستان كوپتەگەن ەلدەر تىعىرىققا تىرەلىپ جاتقان كەزدە قازاقستان 2009 جىلدى 1,2 پايىزدىق وسىممەن اياقتاسا, 2010 جىلدى 7 پايىزدىق وسىممەن قورىتتى. ەلىمىزدە داعدارىسقا قار­سى جۇمسالعان وراسان زور قاراجات شىعىندارىنا قاراماستان ۇلتتىق قور مەن التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىنىڭ كولەمى 17 ميلليارد دوللارعا ارتتى. ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ 23 قاڭتاردا­عى مالىمەتى بويىنشا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆى 60 ملرد. دوللاردى قۇراپ وتىر. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ تۋرالى ايتقان كەزدە عىلىم جانە ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ باستى نازاردا بولۋى قا­جەت­تىلىگىنە باسا كوڭىل ءبولىندى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت جو­عا­رى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. الەمدىك تاجىريبەلەر­دە, دامىعان ەلدەردە ءبىر ميلليون ادامعا التى جوعارى وقۋ ورنىنان كەلەدى ەكەن. ال قازاقستاندا 150-گە جۋىق ۋنيۆەرسيتەت بار. جىل سايىن جۇزدەگەن عىلىم دوكتورلارىن دايارلاي­تىن 200 عىلىمي كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. بۇل عىلىمعا بولىنگەن قارجى شىعىنى كەتەتىن ارتىق بۋىن. ول عالىمداردىڭ تەك 60-ىنىڭ بىرەۋى عانا  عىلىمدا قالىپ, ال عىلىم كانديدات­تارىنىڭ بىرەۋى عانا ءوز باعىتى بويىنشا بارادى ەكەن. مۇنىڭ ءبارى ارتىق قارجى شىعىنى. سوندىقتان دا بيىلدان باستاپ مۇنداي عىلىمي كەڭەستەردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋىمىز كەرەك, دەدى ەلباسى. جولداۋداعى ەل الدىنا قويىلعان بيىك ماقساتتار مەن مىندەتتەردى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆپەن بىرگە تابىستى جۇزەگە اسىراتىندىقتارىمىزعا سەنىمىمىز مول. * * * ءاليحان بايمەنوۆ, «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ توراعاسى. جولداۋدىڭ ماڭىزدىلىعى – وندا الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ قولعا الىنۋى. وسى عاسىردىڭ الەۋمەت­تىك كاپيتال جارىسىنىڭ عاسىرى ەكەنى ايقىن. ەندەشە, ءبىز ءبىلىم بەرۋ, دەن­ساۋ­لىق سالاسىندا جانە جۇمىس ورنىنىڭ جاڭا ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەت­كىزسەك, حالقىمىزدىڭ الەۋەتى كوتەرى­لىپ, ءبىز باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولا­مىز. ال ەندىگى ءبىر ماسەلە – اۋىز سۋ. بۇل ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇعان قوسا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جۇمىستاردىڭ ساپاسىن كوتەرۋدىڭ بارلىعى جينالىپ الەۋمەتتىك جاڭعىرۋعا جاڭا مۇمكىندىك تۋعىزادى. مەنىڭ ويىمشا, وسى الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ جولىندا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى مەن ساياسي رەفورمالار بىرىككەن كەزدە ۇزاق مەرزىمدى دامۋدىڭ نەگىزى قالانادى. ال ەندى ساياسي رەفورمالاردى جۇرگىزۋ جايىنا كەلسەك, پرەزيدەنت ءوزىنىڭ رەفەرەندۋمعا قاتىستى شەشىمىن ايتقاندا ونى جاريا ەتەدى دەپ ويلايمىن. جالپى, مەن بۇگىنگى جولداۋدان كۇتكەنىمدى ەستىدىم. جولداۋ بۇل كونستيتۋتسيا بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ جىلداعى اتقاراتىن پارىزى. وندا نەگىزىنەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باعدارلامالارى ايتىلۋى ءتيىس, ول ءوز مانىندە اشىلدى.