قۇرلىقتاردىڭ وزىنە عانا ءتان رۋحاني قۇندىلىقتارى ءبىرتۇتاستانىپ, جاھاندىق ماتەريالدىق جاڭالىقتار لەگى اڭقاسى كەپكەن افريكاعا دا, ايبىنى اسقان امەريكاعا دا, اق قۇرتىن قايناتقان قازاقى اۋىلعا دا تاڭسىق بولماي قالعان بۇگىنگى زاماندا ونەبويىڭىزداعى وركەنيەتتىك ولشەمدەردى نەمەن تارازىلار ەدىڭىز؟ قولىڭىزداعى ۇيالى تەلەفونىڭىزدىڭ سوڭعى مودەلىمەن بە, جوق, الدە ۇستىڭىزدەگى برەندتىك كوستيۋمىڭىزدىڭ جىلتىر تۇيمەسىمەن تۇگەندەر مە ەدىڭىز؟ ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە مالدانىپ, «مەن وركەنيەتتى اداممىن» دەپ وركەۋدەنى الاقانىڭىزبەن قانشا جەردەن سوقساڭىز دا وركەنيەتتىڭ ءورى, تاعىلىمنىڭ ءتورى, مادەنيەتتىڭ ءمورى ناق مۇنداي دۇنيەاۋي جەتىستىكتەرمەن ەشقاشان بەزبەندەلمەك ەمەس.
سوندىقتان تاقىرىپتى تۇبىرىمەن ءتۇسىنىپ, ساناعا ءسىڭىرىپ الۋ ءۇشىن سۋدىڭ تەرەڭىنە جول تىلگەن سۇڭگۋىردەي بۇل ءماسەلەنىڭ مانىنە دە تەرەڭدەۋگە تۋرا كەلەدى. الەۋمەتتىك ەۆوليۋتسيا تاقىرىبىن تامىرلاتا زەرتتەگەن بەلگىلى امەريكالىق عالىم ليۋيس گەنري مورگان ءوزىنىڭ تەوريالىق جىكتەلىمىندە تاريحتىڭ دامۋ ساتىلارىن «تاعىلىق», «جابايىلىق», «وركەنيەتتىك» كەزەڭدەرىمەن كەستەلەيتىنى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە «وركەنيەت» اتالاتىن ءۇشىنشى كەزەڭنىڭ سيپاتتامالارىنا جازبا مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىن, قالالىق قۇرىلىستىڭ قالىپتاسۋىن جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ىرگە قالاۋىن نەگىزگە الادى. ايتسا-ايتقانداي, وركەنيەت (تسيۆيليزاتسيا) ءسوزىنىڭ تۇپكى توركىنىنە نازار اۋدارساق, ول لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا (civilis) «مەملەكەتتىك» نەمەسە «ازاماتتىق» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. مورگان تەورياسىن تۇبىرلەتە تۇسسەك, ءبۇتىن دۇنيەدە وركەنيەتتىڭ بۇرشىك اتۋى ۇزاق ءارى كۇردەلى پروتسەسكە اينالىپ, بارلىق حالىقتار ءوزىنىڭ قالىپتاسۋ مەن دامۋ ساتىلارىنان وتكەن. سوندىقتان ونىڭ حرونولوگيالىق ساتىلارىن تەك شارتتى تۇردە عانا سانامالاپ بەرۋگە بولادى. ماسەلەن, جەر بەتىندەگى بايىرعى وركەنيەتتەردىڭ بەسىگى رەتىندە وسىدان شامامەن 5 مىڭ جىل بۇرىنعى تيگر مەن ەفرات وزەندەرىنىڭ جازىعىنداعى مەسوپاتاميدى, ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءىى-ءىىى عاسىرلار توعىسىنداعى ءۇندى مەن قىتاي ءوركەنيەتتەرىن اتايدى. بۇل جەردە بەس مىڭ جىل دەگەن سان بەكەرگە ايتىلماعان ءتارىزدى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار قالامگەرى ءابىش كەكىلباەۆ ءوزىنىڭ «تالايعى تاراز» تۋىندىسىندا گەولوگيانىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, تىرشىلىكتىڭ پايدا بولۋى ميللياردتاعان جىلداردى قاجەت ەتىپتى. ال ادام سوڭعى 2,5 ميلليون جىلدى قامتيتىن كەزەڭگە عانا ءتان قۇبىلىس كورىنەدى. ول ارحەولوگياداعى تاس ءداۋىرى دەپ اتالاتىن كەزەڭمەن سايكەس كەلەدى. جەر شارىندا ەڭ ەجەلگى تاس ءداۋىرى (پالەوليت) تومەنگى قاباتى بۇدان 100 مىڭ, ورتا قاباتى 45-40 مىڭ, جوعارعى قاباتى 12-10 مىڭ, ارالىق تاس ءداۋىرى 8 مىڭ, كەيىنگى تاس ءداۋىرى, 5 مىڭ جىلداي بۇرىن قالىپتاسىپ بىتكەنگە ۇقسايدى, دەگەن پىكىرىن تۇيىندەيدى.
قازىرگى ۇعىممەن سالىستىرعاندا قايشىلىق تۋدىراتىن, ءتىپتى ەزۋگە كۇلكى شاقىراتىن «وركەنيەتتى ادامنىڭ» العاش دۇنيەنىڭ قاي بۇرىشىندا كىندىگى كەسىلىپ, تەمىر ەتىگى تەبەندەي بولعانشا جاھاننىڭ قاي تارابىنا تارالدى دەگەن ماسەلە بويىنشا پىكىرتالاس از ەمەس. ايتالىق, 1856 جىلى گەرمانياداعى ديۋسسەلدورفقا تاياۋ نەاندەرتال ەلدى مەكەنىنىڭ جانىنان تابىلعان ادام قاڭقاسىن وركەنيەتكە بەت تۇزەگەن ادامداردىڭ ارعى بابالارىنىڭ باس سۇيەگىنە بالايدى. سودان بەرى كونە قاڭقالار الەمنىڭ ءاربىر نۇكتەسىنەن تابىلىپ وتىرسا دا, عىلىمدا قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ولاردى «نەاندەرتال ادامى» دەپ اتاپ كەلەدى. تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر ءتارىزدى, ادامزاتتىڭ دا اتاسى ورتاق ەكەنىن كەڭەستىك بەلگىلى انتروپولوگ يا.روگينسكي راستاي تۇسەدى. ول وركەنيەتتى ادامدار كوپ جەردەن ەمەس, جەرورتا تەڭىزىن مەكەندەگەن نەاندەرتال ادامىنان شىعىپ, سول ارادان قۇرلىقتارعا تاراعان دەپ توپشىلايدى. البەتتە, بۇل كوزقاراس قاسيەتتى كىتاپتار – تاۋرات, ءىنجىل, قۇراندا بۇكىل ادامزات بالاسى اداماتا مەن حاۋاانادان تاراعان دەگەن بەلگىلى قاعيدانىڭ شەگەسىن قاعا تۇسەدى. وتكەن عاسىر سوڭىنداعى امەريكالىق گەنەتيكتەردىڭ جۇرگىزگەن لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى دە ادام بالاسى اۋەلگى زامانداردا ۇلى سوزدە ۇياتتىق جوق دەگەندەي, ءبىر ەركەك, ءبىر ۇرعاشى – ەكى جىنىس وكىلىنىڭ جۇپتاسۋىنان, ياكي ءبىر انا, ءبىر اتادان تاراعانىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەيدى.
ەندى وركەنيەت وركەن جايعان ولكەلەرگە تاعى ورالار بولساق, تابيعاتىنىڭ جايلىلىعىنا بايلانىستى ەجەلگى ەگيپەتتە نەمەسە وڭتۇستىك امەريكادا وركەنيەتتەردىڭ سىلدىراپ جاتقان جىلعاسى تەز ارادا ورەكپىگەن وزەنگە اينالىپ ۇلگىرسە, وزگە وڭىرلەردە ءتۇرلى تابيعي اپاتتار مەن سوعىستاردىڭ سالدارىنان وركەنيەت كوشى كەشەۋىلدەپ جەتكەنىن باعامدايمىز. وزەن دەمەكشى, بارشا باستاپقى وركەنيەتتەردىڭ وزەگى تيگر, ەفرات, ءنىل, يند, گانگ, يانتسزى سياقتى ءىرى وزەندەردىڭ بويىندا باستاۋ العان بولاتىن. اۋقىمدى يرريگاتسيالىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى ءىرى قۇرىلىستارعا سۇرلەۋ سالعاندىقتان دا ادامزاتتىڭ مۇنداي دامۋ جولدارىن «وزەندىك وركەنيەتتەر» دەپ تە اتاۋ داستۇرگە اينالعان. ءسويتىپ, الەمدەگى ءىرى وركەنيەتتەر تىزبەسىن ءتۇزىپ بەرگەن بريتاندىق كۋلتۋرولوگ ارنولد توينبي دە, تۇڭعىش رەت پاسسيونارلىق تەرمينىن ومىرگە اكەلگەن ايگىلى لەۆ گۋميلەۆ تە ءوركەنيەتتى ماتەريالدىق يگىلىكتەردىڭ كولەمىمەن ولشەمەيدى. گۋميلەۆشە ايتقاندا ورلەۋگە سەرپىلىس تۋعىزاتىن كۇش-قۋاتتىڭ ارتىپ كەتۋى وركەنيەتتەردىڭ وركەن جايۋىنا, ەتنوستاردىڭ دامۋىنا داڭعىل جول سالىپ كەلگەن. ەندەشە, سول وركەنيەت جانارتاۋى ۇلى دالا توسىندە قاي زاماندا جارىعىن شاشىپ, جالاۋىن كوتەردى؟ بۇعان دەيىن دە بۇل ساۋالعا تالاي تۇششىمدى جاۋاپتار جازىلعانى اقيقات. دەسەك تە, بۇگىندە كوپ ايتىلىپ جۇرگەن عىلىمداعى ەۋروتسەنتريستىك اعىم كوشپەندىگە ءوزىنىڭ وشپەندى تۇجىرىمىن تاڭىپ كەلە جاتقانى قاشان. مىسالى, نەمىس فيلوسوفياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ي.كانت كوشپەندىلەردىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋى كوشپەندىلەر مەن (nomades) جەر يەلەنۋشى وتىرىقشى جۇرتتار اراسىنداعى قايشىلىقتار دەپ ەسەپتەيدى. نەمىس فيلوسوفياسىنىڭ كەلەسى ءبىر وكىلى گەگەل كوشپەندىلەردى ادامزات وركەنيەتىنىڭ تاريحقا دەيىنگى ەكىنشى كەزەڭىنە جاتقىزادى دا, ولار ءالى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرىلە قويماعان جۇرت دەپ قاراستىرادى. توينبي يمپەريالىق سيپاتتاعى ۋنيۆەرسيالدىق مەملەكەتتى «ەۋروپالىق دەموكراتيالىق» جانە «ازيالىق قاتىگەز» (despotes) مەملەكەتتەر دەپ ەكى جىككە بولەدى دە, «ازيالىق كوشپەندى يمپەريالار تەك كۇش كورسەتۋ نەگىزىندە قۇرىلعان وتكىنشى قۇبىلىس, ويتكەنى, ولار, يبن حالدۋن ايتقانداي, ءۇش ۇرپاقتان ارىگە ءومىر سۇرە الماعان» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
ءبىرازدان بەرى بىرقاتار جەرگىلىكتى تاريحشىلار عىلىمي اينالىمعا «قازاق وركەنيەتى» دەگەن تەرميندى ەنگىزۋگە تالپىنىس ءبىلدىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, زەرتتەۋشى ەرەنعايىپ وماروۆ قازاق وركەنيەتى بار, ونىڭ جاسى 3000 جىلدان ارتىق, بۇل اكسيوما سياقتى دالەلدى قاجەت ەتپەيدى. كوشپەندىلىك وركەنيەتى ءوزىنىڭ كەمى 3000 جىلدىق عۇمىرىندا جەرورتا تەڭىزى مەن قيىر شىعىس ەلدەرىنە قاراعاندا, ۇلكەن شىعارماشىلىق ەۆوليۋتسيانى باستان وتكەردى, دەگەن پىكىر بىلدىرەدى.
تولىمدى جاۋاپتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا» كىتابىنان ىزدەيسىڭ. بۇل دالا قانشاما مادەني ىقپالدى قورىتىپ, ءوزى دە قانشاما قۇندىلىقتاردى دۇنيەگە كەلتىردى ەكەن – بۇل جاڭالىق پەن جاڭعىرتۋعا دەن قويدىرتاتىن سۇراق. دەگەنمەن, باسى اشىق ءبىر شىندىق – قازاق دالاسىنىڭ مادەنيەتى مەيلىنشە تەرەڭ ءداستۇرى بار اسا كۇردەلى جانە كوپقىرتىستى قۇبىلىس. تەك وسى تاسىلمەن عانا مادەنيەت سالاسىندا «قازاقتىق» دەگەندى تاپ باسىپ تانۋعا بولادى. مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق قام-قارەكەتتىڭ اسا ءماندى ورىستەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس, دەيدى مەملەكەت باسشىسى. سونداي-اق, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا, ونىڭ وزىندىك «مەن» دەگىزەرلىك قاسيەتتەرىن ساقتاۋ مۇمكىندىكتەرىنە سەنىممەن قاراۋ – جاي انشەيىن كەزەكتى قيالدىڭ جەمىسى ەمەس. مۇنداي سەنىمنىڭ بىزدە ورنىقتى نەگىزى بار. بەينەلەپ ايتقاندا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحي تۇپكى بىرتەكتەستىگىمىزدى بىلايعى جۇرتتار سياقتى شاشىپ-توككەنىمىز جوق. قازاقتار باسقا ۇلتتارمەن كەڭ كولەمدە ارالاسقا تۇسكەن جوق. قازاقستان جەرىندە اسسيميلياتسيالىق ۇلگى قازاقتار ءۇشىن ەشقاشان ەتەك العان ءۇردىس بولعان ەمەس. قازاقتاردىڭ ەتنوگەنەتيكالىق جاستىعىنا جانە جاستاردىڭ دەموگرافيالىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى «ەتنوستىق ەنەرگيانىڭ» ايتارلىقتاي قورى شوعىرلاندى. ەڭ سوڭىندا بۇگىنگى دۇنيەدە تولىققاندى ۇلت ساناتىندا بولۋ ءۇشىن جانە ساتىمەن تىرشىلىك قۇرۋ ءۇشىن قازاقتاردىڭ «سىن كوتەرەتىن سانى» جەتكىلىكتى مولشەردە, دەپ شەگەلەپ بەرەدى ەلباسى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, وركەنيەت ۇعىمى ادامنىڭ سىرتقى كەلبەتى مەن ءجۇرىس-تۇرىسىنان نەمەسە جەكە ءومىر ءسۇرۋ سالتىنان گورى, ونىڭ ىشكى تانىمىنىڭ كەڭدىگىمەن, تاريحي جادىنىڭ بەرىكتىگىمەن, مەملەكەتتىك ساناسىنىڭ بيىكتىگىمەن ءولشەنبەك. بۇل ماسەلە وتكەن عاسىردىڭ باسىندا دا وزەكتى كۇيىندە تۇرعانى انىق. ۇلت قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ءبىز شىعىستىڭ سالدەسىمەن, سارتتىڭ الا شاپانىمەن, مولدانىڭ ماسىسىمەن وركەنيەتتىڭ تابالدىرىعىن اتتاي المايمىز, دەگەن سوزدەرى ءوزىمىزدىڭ ەلدىك كەلبەتىمىزدەن, ۇلتتىق وركەنيەتىمىزدەن ايىرىلىپ قالمايىق دەگەن الاڭداۋشىلىعىن اڭعارتادى دەپ ويلايمىز.
بۇل ورايدا, فيلوسوفتار ۇلتتىق كەلبەتتى ساقتاۋداعى ەڭ باستى رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى تاريحي جادى ەكەنىن ەسكەرتەدى. تاريحي جادىنى ۇلت قاۋىمداستىعىنىڭ جانە ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قاينار كوزى دەپ بەلگىلەيدى. ويتكەنى, وتكەن ءومىر ساباقتارىن جادىدا جاتتاۋ, اتا-بابالار رۋحىنا قۇرمەت كورسەتۋ, كەشەگىنىڭ كەلەڭسىز وقيعالارىنان بويدى اۋلاق ۇستاپ, ودان ساباق الۋ جانە ۇرپاقتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ ارقىلى ۇلتتى ۇيىستىرۋعا بولادى. رەسەي ەتنولوگى م.گۋبوگلو قازىرگى زامانعى جاستار ماسەلەسىن زەردەلەي كەلە, «بۇگىندە ءوزىن سەنىمدى سەزىنۋى جانە بولاشاعىن قۇرۋى ءۇشىن وتكەن داۋىردە قۇرىلعان مادەني نەگىزگە سۇيەنۋى قاجەت. وزىندىك ۇقساستىقتىڭ, بىرەگەيلىكتىڭ بولۋىندا جانە تەرەڭ ءداستۇردى قالىپتاستىرۋدا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ جوعارى مادەنيەتى قاجەت» دەپ اتاپ ايتتى.
البەتتە, تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىندا وتكەنىمىزدى تۇگەندەپ, وركەنيەتىمىزدى بۇتىندەۋدىڭ تالاي يگىلىكتى ىستەرى جۇزەگە اسقانى ءمالىم. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1995 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن «قازاقستاندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى» ازىرلەنسە, سودان كەيىن ون جىلداي كەزەڭ-كەزەڭىمەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلدى, ەندىگى كەزەكتە «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىن وسكەلەڭ جاستىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ مىندەتى تۇر.
زادىندا, ۇلتتىق يدەيا ۇعىمىمەن ۇلتتىق مۇرات ۇعىمى تىعىز بايلانىستى ەكەنى ءمالىم. ادامنىڭ ءوزىنىڭ ومىرلىك ستراتەگياسىن قۇرۋداعى نەگىزگى مىندەت رەتىندە ۇلتتىق مۇرات ۇعىمىن بەلگىلەۋدى كەزىندە ي.كانت جازعان ەدى. ول «يدەيا ەرەجەلەردى بەرەدى دە, مۇرات وعان جاپپاي ەلىكتەۋلەردىڭ باستاپقى بەينەسى رەتىندە قىزمەت ەتەدى», دەپ ناقتىلاعان-تىن. سول سەبەپتى, ۇلتتىق مۇرات مەملەكەتتىلىكتىڭ جان-جاقتى نىعايىپ, ۇلتتىڭ ءساتتى دامۋىنا ىقپال ەتەدى جانە قازىرگى زامانعى دامۋدىڭ شىن مانىندەگى نەگىزگى تەندەنتسيالارىن نە نارسە قۇرايتىنىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءسوز رەتىنە قاراي, مىناداي دەرەككە توقتالساق. سوڭعى جىلدارى جاپونيادا «نيحو-تسينروم» دەپ اتالاتىن وزگەشەلەۋ عىلىم ءورىس الىپ كەلەدى. تىكەلەي تارجىمالاعاندا «جاپون بولۋ عىلىمى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇگىنگە دەيىن بۇل تاقىرىپتا جۇزدەگەن ماقالالار مەن وچەركتەر جازىلىپ, ونداعان سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىلۋدە. مىڭنان استام كىتاپ جارىققا شىعىپ, جاپوندىقتارعا وزدەرىنىڭ كىم ەكەنىن ۇعىندىراتىن بەستسەللەرلەر كۇنشىعىستىقتاردىڭ كۇندەلىكتى وقيتىن شىعارمالارىنا اينالۋدا. «جاپون بولۋ» ۇعىمى ءوزىنىڭ سان قىرلىلىعىمەن كورىنىس تاۋىپ, «جاپونشا ويلاۋدان», «جاپونشا كۇلۋگە» دەيىنگى ادامي پروتسەستەردى قامتۋدا. ءتىپتى «جاپون مۇرىنىنا» ارنالعان تۇتاس كىتاپ تا كوپشىلىكتىڭ رۋحاني سۇرانىسىنىڭ ۇدەسىنەن شىققان.
البەتتە, ءبىز ەزۋىنىڭ جىميىسىن عىلىمي ەكشەپ, مۇرنىنىڭ جاراتىلىسىن مۇقيات زەرتتەيتىن جاپوندىقتار ەمەس ەكەنىمىز انىق. بىراق ءبىزدىڭ بۇدان ۇيرەنەتىن تۇستارىمىز بار. قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني ەۆوليۋتسياسى كۇردەلى, كوپ ساتىلى, وتە باي ەكەنى, ونىڭ تاريحى شىعىس پەن باتىس, ازيا مەن ەۋروپا وركەنيەتىنىڭ توعىسىندا, دالا مەن قالا كەڭىستىگىندە, تۇركى داستۇرلەرى مەن يسلامنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى اياسىندا بىرتىندەپ قالىپتاسقانىن كەيىنگى ۇرپاق تەرەڭ ءبىلۋى ءتيىس. ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, «ەگەر ۇلت ءوزىنىڭ مادەني كودىن جوعالتسا, وندا ول ۇلتتىڭ ءوزى دە جويىلادى». بۇل رەتتە, وتاندىق عالىمدار ءبىرازدان ايتىپ كەلە جاتقان قازاقتانۋ عىلىمىن جۇيەلەپ, ءتۇبىرلى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرۋدى ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىر. ياعني, قازاقتانۋ – قازاقتىڭ ءتول تاريحىمەن, انا تىلىمەن, دىڭگەكتى دىلىمەن تابىسۋ يدەياسى, حالىقتىڭ دانالىعى جانە ومىرلىك فيلوسوفياسى ارقىلى ءوزىن تانۋ جولى. قازاقتانۋ وزگەرمەلى الەمدە ءوز ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق-مادەني تۇتاستىعى مەن بەيبىت تىرلىكتى ورنىقتىرۋ قاعيداسى رەتىندە قاراستىرىلعانى دۇرىس. مۇنداي دۇنيەتانىمدىق جانە الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ىزدەنىستەر ۇرپاقتاردىڭ ءوزارا جاقىنداستىعىن جاڭعىرتۋعا, ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن جۇيەلەپ تولىقتىرۋعا, قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمدىق قۇندىلىقتارىن بىرىكتىرۋگە جول اشادى. بىلايشا ايتقاندا, قازاقتانۋ, ءوزىڭنىڭ ىشكى الەمىڭنىڭ وركەنيەتىن ءوسىرۋدىڭ, جارتاس-ۋاقىتتى سابالاعان جاھاندانۋدىڭ جالدى تولقىندارىنا قارسى تۇرا ءبىلۋدىڭ, ۇلتتىق «مەن» يممۋنيتەتىن نىعايتۋدىڭ رۋحاني ادىستەمەسى بولماق.
جاھاندانۋدى ءسوز ەتكەندە, باياعى بابالارىمىزدىڭ «بارار جەرىڭ بالقان تاۋ, ول دا ءبىزدىڭ بارعان تاۋ» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. الەم تۇتاستانىپ, بالقان تاۋ ەمەس, امەريكاداعى اكونكاگۋا دا الىس بولماي قالعان قازىرگى جاڭا زاماندا ءوز ءدىلىڭ مەن ءتىلىڭدى, ءدىنىڭدى, مادەنيەتىڭ مەن وركەنيەتىڭدى وشىرمەي ۇستاپ وتىرۋ, مۇلدەم جوعالتىپ الماۋدىڭ امالىن تابۋ اريفمەتيكانىڭ شەشىمى كۇردەلى ەسەبى ءتارىزدى. ەندىگى ەلۋ جىلدا ەلدىك كەلبەت, وزىندىك وركەنيەت قانداي دەڭگەيدە بولار ەكەن دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى دا بەيماعلۇم. جاقىندا مىناداي ءبىر قىزىق اڭگىمە ەستىدىك. استاناداعى ءبىر قازاق كاسىپكەر جىگىتتىڭ اقش-تا وقيتىن قىزى امەريكالىق جىگىتكە تۇرمىسقا شىعىپتى. قانشا سالتى باسقا بولسا دا, قاي جەردە دە ەكى جاستىڭ ۇيلەنۋى وتباسىلىق مەرەكە ەكەنى ايان. امەريكالىق كۇيەۋ بالا ۇيلەنۋ تويلارىن اتاپ وتەمىز دەپ قازاقستانداعى قايىن جۇرتىنا شاقىرتۋ جىبەرتىپتى. قۇدا ءتۇسىپ, كيىت كيگىزىسىپ جاتاتىن قازاقى قۇدالىق بولماعان سوڭ جانە بيزنەستىڭ ءبىتىپ بولمايتىن قىرۋار تىرلىگىنەن شىعا الماعان اكە-شەشەسى قىزدىڭ ءوز اجەسى مەن ناعاشى اجەسىن امەريكاعا اتتاندىرىپتى-مىس. اجەلەر مۇحيت اسىپ, امەريكالىق ولشەمدەگى تويعا قاتىسىپتى. بىراق ءبىر اۋىز اعىلشىنشا ءسوز بىلمەيتىن ەكەۋىنە قۇدالارمەن اجىك-كۇجىك اڭگىمە ايتۋ قيىنداۋ سوعىپتى. كەڭەسە كەلە ەكى كەمپىر «قۇدا, قۇدا دەگىزگەن, قۇيرىق-باۋىر جەگىزگەن» دەپ قوسىلىپ ءان شىرقاي جونەلىپتى. قوس كەيۋانانىڭ دالالىق انمەن جەتكىزگەن ىزگى نيەتتەرىنە امەريكالىق اعايىندار ريزا بولىپتى دەسەدى. ءاي, دۇنيە-اي دەيسىڭ, ەندىگى ەلۋ جىلدا امەريكادا وتىرىپ قازاقشا «قۇدالىق» وتكىزەتىن اجەلەر تابىلا قويار ما ەكەن؟ ايگىلى موڭكە ءبيدىڭ «ىشىنە شىنتاق اينالمايتىن ەجىرەي دەگەن ۇلىڭ بولادى, اقىل ايتساڭ اۋىرىپ قالاتىن بەدىرەي دەگەن قىزىڭ بولادى. الدىڭنان كەس-كەستەپ وتەتىن, كەكىرەي دەگەن كەلىنىڭ بولادى» دەگەن بولجامدارىن وقىپ بولاشاققا الاڭدايسىڭ. نەمەسە الەمگە تانىمال قارجىگەر جاك ءاتتاليدىڭ 2050 جىلى جەر بەتىندەگى ادامداردىڭ سانى 9,5 ميللياردقا جەتىپ, كەدەيلەنگەن ينفراكوشپەندىلەر توبى قالىپتاسىپ, كەز كەلگەن شەكارالاردان تاسقىنداي جارىپ ءوتىپ, جاپپاي تالعاجاۋ ىزدەپ كەتەدى دەگەن ساۋەگەيلىگىن ەستىگەندە قىر ارقاڭدا قۇمىرسقا جورعالاعانداي جاعىمسىز اسەردە بولاسىڭ.
بۇعان جاۋاپتى تاعى دا ەلباسىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» كىتابىنان ىزدەيسىڭ. مەملەكەت باسشىسى: «قازاقتىڭ سانا-سەزىمى وتكەندەگى, قازىرگى جانە بولاشاقتاعى – تاريحتىڭ تولقىنىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق «مەن» دەگىزەرلىك قاسيەتىن تۇسىنۋگە تۇڭعىش رەت ەندى عانا مۇمكىندىك الىپ وتىر... بىراق بۇل مۇمكىندىك قانا; ول شىندىققا, تەك قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ جاپپاي ساناسىنا ورنىققان فاكتىگە اينالۋى قاجەت. ال وسى مىندەت ءبىزدىڭ الدىمىزعا تەك قانا, ءبىر عانا ۇلى مۇمكىندىك تۇرىندە ەمەس, قاتال دا قاجەتتىلىك تۇرىندە دە قويىلىپ وتىر. ونى شەشسەك, ءبىز تاريحتىڭ وزىمىزگە شاقتالعان مەزگىلىنە سايكەس بولامىز, تاريحي بولىمسىزدىقتىڭ بوس قۋىسىندا بوسقا قارمانىپ جۇرمەيمىز», دەپ اتاپ كورسەتەدى. لايىم, سولاي بولعاي.
قۋات بوراش,
جۋرناليست
قۇرلىقتاردىڭ وزىنە عانا ءتان رۋحاني قۇندىلىقتارى ءبىرتۇتاستانىپ, جاھاندىق ماتەريالدىق جاڭالىقتار لەگى اڭقاسى كەپكەن افريكاعا دا, ايبىنى اسقان امەريكاعا دا, اق قۇرتىن قايناتقان قازاقى اۋىلعا دا تاڭسىق بولماي قالعان بۇگىنگى زاماندا ونەبويىڭىزداعى وركەنيەتتىك ولشەمدەردى نەمەن تارازىلار ەدىڭىز؟ قولىڭىزداعى ۇيالى تەلەفونىڭىزدىڭ سوڭعى مودەلىمەن بە, جوق, الدە ۇستىڭىزدەگى برەندتىك كوستيۋمىڭىزدىڭ جىلتىر تۇيمەسىمەن تۇگەندەر مە ەدىڭىز؟ ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە مالدانىپ, «مەن وركەنيەتتى اداممىن» دەپ وركەۋدەنى الاقانىڭىزبەن قانشا جەردەن سوقساڭىز دا وركەنيەتتىڭ ءورى, تاعىلىمنىڭ ءتورى, مادەنيەتتىڭ ءمورى ناق مۇنداي دۇنيەاۋي جەتىستىكتەرمەن ەشقاشان بەزبەندەلمەك ەمەس.
سوندىقتان تاقىرىپتى تۇبىرىمەن ءتۇسىنىپ, ساناعا ءسىڭىرىپ الۋ ءۇشىن سۋدىڭ تەرەڭىنە جول تىلگەن سۇڭگۋىردەي بۇل ءماسەلەنىڭ مانىنە دە تەرەڭدەۋگە تۋرا كەلەدى. الەۋمەتتىك ەۆوليۋتسيا تاقىرىبىن تامىرلاتا زەرتتەگەن بەلگىلى امەريكالىق عالىم ليۋيس گەنري مورگان ءوزىنىڭ تەوريالىق جىكتەلىمىندە تاريحتىڭ دامۋ ساتىلارىن «تاعىلىق», «جابايىلىق», «وركەنيەتتىك» كەزەڭدەرىمەن كەستەلەيتىنى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە «وركەنيەت» اتالاتىن ءۇشىنشى كەزەڭنىڭ سيپاتتامالارىنا جازبا مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىن, قالالىق قۇرىلىستىڭ قالىپتاسۋىن جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ىرگە قالاۋىن نەگىزگە الادى. ايتسا-ايتقانداي, وركەنيەت (تسيۆيليزاتسيا) ءسوزىنىڭ تۇپكى توركىنىنە نازار اۋدارساق, ول لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا (civilis) «مەملەكەتتىك» نەمەسە «ازاماتتىق» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. مورگان تەورياسىن تۇبىرلەتە تۇسسەك, ءبۇتىن دۇنيەدە وركەنيەتتىڭ بۇرشىك اتۋى ۇزاق ءارى كۇردەلى پروتسەسكە اينالىپ, بارلىق حالىقتار ءوزىنىڭ قالىپتاسۋ مەن دامۋ ساتىلارىنان وتكەن. سوندىقتان ونىڭ حرونولوگيالىق ساتىلارىن تەك شارتتى تۇردە عانا سانامالاپ بەرۋگە بولادى. ماسەلەن, جەر بەتىندەگى بايىرعى وركەنيەتتەردىڭ بەسىگى رەتىندە وسىدان شامامەن 5 مىڭ جىل بۇرىنعى تيگر مەن ەفرات وزەندەرىنىڭ جازىعىنداعى مەسوپاتاميدى, ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ءىى-ءىىى عاسىرلار توعىسىنداعى ءۇندى مەن قىتاي ءوركەنيەتتەرىن اتايدى. بۇل جەردە بەس مىڭ جىل دەگەن سان بەكەرگە ايتىلماعان ءتارىزدى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار قالامگەرى ءابىش كەكىلباەۆ ءوزىنىڭ «تالايعى تاراز» تۋىندىسىندا گەولوگيانىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, تىرشىلىكتىڭ پايدا بولۋى ميللياردتاعان جىلداردى قاجەت ەتىپتى. ال ادام سوڭعى 2,5 ميلليون جىلدى قامتيتىن كەزەڭگە عانا ءتان قۇبىلىس كورىنەدى. ول ارحەولوگياداعى تاس ءداۋىرى دەپ اتالاتىن كەزەڭمەن سايكەس كەلەدى. جەر شارىندا ەڭ ەجەلگى تاس ءداۋىرى (پالەوليت) تومەنگى قاباتى بۇدان 100 مىڭ, ورتا قاباتى 45-40 مىڭ, جوعارعى قاباتى 12-10 مىڭ, ارالىق تاس ءداۋىرى 8 مىڭ, كەيىنگى تاس ءداۋىرى, 5 مىڭ جىلداي بۇرىن قالىپتاسىپ بىتكەنگە ۇقسايدى, دەگەن پىكىرىن تۇيىندەيدى.
قازىرگى ۇعىممەن سالىستىرعاندا قايشىلىق تۋدىراتىن, ءتىپتى ەزۋگە كۇلكى شاقىراتىن «وركەنيەتتى ادامنىڭ» العاش دۇنيەنىڭ قاي بۇرىشىندا كىندىگى كەسىلىپ, تەمىر ەتىگى تەبەندەي بولعانشا جاھاننىڭ قاي تارابىنا تارالدى دەگەن ماسەلە بويىنشا پىكىرتالاس از ەمەس. ايتالىق, 1856 جىلى گەرمانياداعى ديۋسسەلدورفقا تاياۋ نەاندەرتال ەلدى مەكەنىنىڭ جانىنان تابىلعان ادام قاڭقاسىن وركەنيەتكە بەت تۇزەگەن ادامداردىڭ ارعى بابالارىنىڭ باس سۇيەگىنە بالايدى. سودان بەرى كونە قاڭقالار الەمنىڭ ءاربىر نۇكتەسىنەن تابىلىپ وتىرسا دا, عىلىمدا قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ولاردى «نەاندەرتال ادامى» دەپ اتاپ كەلەدى. تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر ءتارىزدى, ادامزاتتىڭ دا اتاسى ورتاق ەكەنىن كەڭەستىك بەلگىلى انتروپولوگ يا.روگينسكي راستاي تۇسەدى. ول وركەنيەتتى ادامدار كوپ جەردەن ەمەس, جەرورتا تەڭىزىن مەكەندەگەن نەاندەرتال ادامىنان شىعىپ, سول ارادان قۇرلىقتارعا تاراعان دەپ توپشىلايدى. البەتتە, بۇل كوزقاراس قاسيەتتى كىتاپتار – تاۋرات, ءىنجىل, قۇراندا بۇكىل ادامزات بالاسى اداماتا مەن حاۋاانادان تاراعان دەگەن بەلگىلى قاعيدانىڭ شەگەسىن قاعا تۇسەدى. وتكەن عاسىر سوڭىنداعى امەريكالىق گەنەتيكتەردىڭ جۇرگىزگەن لابوراتوريالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى دە ادام بالاسى اۋەلگى زامانداردا ۇلى سوزدە ۇياتتىق جوق دەگەندەي, ءبىر ەركەك, ءبىر ۇرعاشى – ەكى جىنىس وكىلىنىڭ جۇپتاسۋىنان, ياكي ءبىر انا, ءبىر اتادان تاراعانىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەيدى.
ەندى وركەنيەت وركەن جايعان ولكەلەرگە تاعى ورالار بولساق, تابيعاتىنىڭ جايلىلىعىنا بايلانىستى ەجەلگى ەگيپەتتە نەمەسە وڭتۇستىك امەريكادا وركەنيەتتەردىڭ سىلدىراپ جاتقان جىلعاسى تەز ارادا ورەكپىگەن وزەنگە اينالىپ ۇلگىرسە, وزگە وڭىرلەردە ءتۇرلى تابيعي اپاتتار مەن سوعىستاردىڭ سالدارىنان وركەنيەت كوشى كەشەۋىلدەپ جەتكەنىن باعامدايمىز. وزەن دەمەكشى, بارشا باستاپقى وركەنيەتتەردىڭ وزەگى تيگر, ەفرات, ءنىل, يند, گانگ, يانتسزى سياقتى ءىرى وزەندەردىڭ بويىندا باستاۋ العان بولاتىن. اۋقىمدى يرريگاتسيالىق جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى ءىرى قۇرىلىستارعا سۇرلەۋ سالعاندىقتان دا ادامزاتتىڭ مۇنداي دامۋ جولدارىن «وزەندىك وركەنيەتتەر» دەپ تە اتاۋ داستۇرگە اينالعان. ءسويتىپ, الەمدەگى ءىرى وركەنيەتتەر تىزبەسىن ءتۇزىپ بەرگەن بريتاندىق كۋلتۋرولوگ ارنولد توينبي دە, تۇڭعىش رەت پاسسيونارلىق تەرمينىن ومىرگە اكەلگەن ايگىلى لەۆ گۋميلەۆ تە ءوركەنيەتتى ماتەريالدىق يگىلىكتەردىڭ كولەمىمەن ولشەمەيدى. گۋميلەۆشە ايتقاندا ورلەۋگە سەرپىلىس تۋعىزاتىن كۇش-قۋاتتىڭ ارتىپ كەتۋى وركەنيەتتەردىڭ وركەن جايۋىنا, ەتنوستاردىڭ دامۋىنا داڭعىل جول سالىپ كەلگەن. ەندەشە, سول وركەنيەت جانارتاۋى ۇلى دالا توسىندە قاي زاماندا جارىعىن شاشىپ, جالاۋىن كوتەردى؟ بۇعان دەيىن دە بۇل ساۋالعا تالاي تۇششىمدى جاۋاپتار جازىلعانى اقيقات. دەسەك تە, بۇگىندە كوپ ايتىلىپ جۇرگەن عىلىمداعى ەۋروتسەنتريستىك اعىم كوشپەندىگە ءوزىنىڭ وشپەندى تۇجىرىمىن تاڭىپ كەلە جاتقانى قاشان. مىسالى, نەمىس فيلوسوفياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ي.كانت كوشپەندىلەردىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋى كوشپەندىلەر مەن (nomades) جەر يەلەنۋشى وتىرىقشى جۇرتتار اراسىنداعى قايشىلىقتار دەپ ەسەپتەيدى. نەمىس فيلوسوفياسىنىڭ كەلەسى ءبىر وكىلى گەگەل كوشپەندىلەردى ادامزات وركەنيەتىنىڭ تاريحقا دەيىنگى ەكىنشى كەزەڭىنە جاتقىزادى دا, ولار ءالى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرىلە قويماعان جۇرت دەپ قاراستىرادى. توينبي يمپەريالىق سيپاتتاعى ۋنيۆەرسيالدىق مەملەكەتتى «ەۋروپالىق دەموكراتيالىق» جانە «ازيالىق قاتىگەز» (despotes) مەملەكەتتەر دەپ ەكى جىككە بولەدى دە, «ازيالىق كوشپەندى يمپەريالار تەك كۇش كورسەتۋ نەگىزىندە قۇرىلعان وتكىنشى قۇبىلىس, ويتكەنى, ولار, يبن حالدۋن ايتقانداي, ءۇش ۇرپاقتان ارىگە ءومىر سۇرە الماعان» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى.
ءبىرازدان بەرى بىرقاتار جەرگىلىكتى تاريحشىلار عىلىمي اينالىمعا «قازاق وركەنيەتى» دەگەن تەرميندى ەنگىزۋگە تالپىنىس ءبىلدىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, زەرتتەۋشى ەرەنعايىپ وماروۆ قازاق وركەنيەتى بار, ونىڭ جاسى 3000 جىلدان ارتىق, بۇل اكسيوما سياقتى دالەلدى قاجەت ەتپەيدى. كوشپەندىلىك وركەنيەتى ءوزىنىڭ كەمى 3000 جىلدىق عۇمىرىندا جەرورتا تەڭىزى مەن قيىر شىعىس ەلدەرىنە قاراعاندا, ۇلكەن شىعارماشىلىق ەۆوليۋتسيانى باستان وتكەردى, دەگەن پىكىر بىلدىرەدى.
تولىمدى جاۋاپتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا» كىتابىنان ىزدەيسىڭ. بۇل دالا قانشاما مادەني ىقپالدى قورىتىپ, ءوزى دە قانشاما قۇندىلىقتاردى دۇنيەگە كەلتىردى ەكەن – بۇل جاڭالىق پەن جاڭعىرتۋعا دەن قويدىرتاتىن سۇراق. دەگەنمەن, باسى اشىق ءبىر شىندىق – قازاق دالاسىنىڭ مادەنيەتى مەيلىنشە تەرەڭ ءداستۇرى بار اسا كۇردەلى جانە كوپقىرتىستى قۇبىلىس. تەك وسى تاسىلمەن عانا مادەنيەت سالاسىندا «قازاقتىق» دەگەندى تاپ باسىپ تانۋعا بولادى. مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق قام-قارەكەتتىڭ اسا ءماندى ورىستەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس, دەيدى مەملەكەت باسشىسى. سونداي-اق, ۇلتتىڭ بولاشاعىنا, ونىڭ وزىندىك «مەن» دەگىزەرلىك قاسيەتتەرىن ساقتاۋ مۇمكىندىكتەرىنە سەنىممەن قاراۋ – جاي انشەيىن كەزەكتى قيالدىڭ جەمىسى ەمەس. مۇنداي سەنىمنىڭ بىزدە ورنىقتى نەگىزى بار. بەينەلەپ ايتقاندا, ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحي تۇپكى بىرتەكتەستىگىمىزدى بىلايعى جۇرتتار سياقتى شاشىپ-توككەنىمىز جوق. قازاقتار باسقا ۇلتتارمەن كەڭ كولەمدە ارالاسقا تۇسكەن جوق. قازاقستان جەرىندە اسسيميلياتسيالىق ۇلگى قازاقتار ءۇشىن ەشقاشان ەتەك العان ءۇردىس بولعان ەمەس. قازاقتاردىڭ ەتنوگەنەتيكالىق جاستىعىنا جانە جاستاردىڭ دەموگرافيالىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى «ەتنوستىق ەنەرگيانىڭ» ايتارلىقتاي قورى شوعىرلاندى. ەڭ سوڭىندا بۇگىنگى دۇنيەدە تولىققاندى ۇلت ساناتىندا بولۋ ءۇشىن جانە ساتىمەن تىرشىلىك قۇرۋ ءۇشىن قازاقتاردىڭ «سىن كوتەرەتىن سانى» جەتكىلىكتى مولشەردە, دەپ شەگەلەپ بەرەدى ەلباسى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, وركەنيەت ۇعىمى ادامنىڭ سىرتقى كەلبەتى مەن ءجۇرىس-تۇرىسىنان نەمەسە جەكە ءومىر ءسۇرۋ سالتىنان گورى, ونىڭ ىشكى تانىمىنىڭ كەڭدىگىمەن, تاريحي جادىنىڭ بەرىكتىگىمەن, مەملەكەتتىك ساناسىنىڭ بيىكتىگىمەن ءولشەنبەك. بۇل ماسەلە وتكەن عاسىردىڭ باسىندا دا وزەكتى كۇيىندە تۇرعانى انىق. ۇلت قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ءبىز شىعىستىڭ سالدەسىمەن, سارتتىڭ الا شاپانىمەن, مولدانىڭ ماسىسىمەن وركەنيەتتىڭ تابالدىرىعىن اتتاي المايمىز, دەگەن سوزدەرى ءوزىمىزدىڭ ەلدىك كەلبەتىمىزدەن, ۇلتتىق وركەنيەتىمىزدەن ايىرىلىپ قالمايىق دەگەن الاڭداۋشىلىعىن اڭعارتادى دەپ ويلايمىز.
بۇل ورايدا, فيلوسوفتار ۇلتتىق كەلبەتتى ساقتاۋداعى ەڭ باستى رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى تاريحي جادى ەكەنىن ەسكەرتەدى. تاريحي جادىنى ۇلت قاۋىمداستىعىنىڭ جانە ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قاينار كوزى دەپ بەلگىلەيدى. ويتكەنى, وتكەن ءومىر ساباقتارىن جادىدا جاتتاۋ, اتا-بابالار رۋحىنا قۇرمەت كورسەتۋ, كەشەگىنىڭ كەلەڭسىز وقيعالارىنان بويدى اۋلاق ۇستاپ, ودان ساباق الۋ جانە ۇرپاقتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ ارقىلى ۇلتتى ۇيىستىرۋعا بولادى. رەسەي ەتنولوگى م.گۋبوگلو قازىرگى زامانعى جاستار ماسەلەسىن زەردەلەي كەلە, «بۇگىندە ءوزىن سەنىمدى سەزىنۋى جانە بولاشاعىن قۇرۋى ءۇشىن وتكەن داۋىردە قۇرىلعان مادەني نەگىزگە سۇيەنۋى قاجەت. وزىندىك ۇقساستىقتىڭ, بىرەگەيلىكتىڭ بولۋىندا جانە تەرەڭ ءداستۇردى قالىپتاستىرۋدا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ جوعارى مادەنيەتى قاجەت» دەپ اتاپ ايتتى.
البەتتە, تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرىندا وتكەنىمىزدى تۇگەندەپ, وركەنيەتىمىزدى بۇتىندەۋدىڭ تالاي يگىلىكتى ىستەرى جۇزەگە اسقانى ءمالىم. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا, 1995 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن «قازاقستاندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى» ازىرلەنسە, سودان كەيىن ون جىلداي كەزەڭ-كەزەڭىمەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلدى, ەندىگى كەزەكتە «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىن وسكەلەڭ جاستىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ مىندەتى تۇر.
زادىندا, ۇلتتىق يدەيا ۇعىمىمەن ۇلتتىق مۇرات ۇعىمى تىعىز بايلانىستى ەكەنى ءمالىم. ادامنىڭ ءوزىنىڭ ومىرلىك ستراتەگياسىن قۇرۋداعى نەگىزگى مىندەت رەتىندە ۇلتتىق مۇرات ۇعىمىن بەلگىلەۋدى كەزىندە ي.كانت جازعان ەدى. ول «يدەيا ەرەجەلەردى بەرەدى دە, مۇرات وعان جاپپاي ەلىكتەۋلەردىڭ باستاپقى بەينەسى رەتىندە قىزمەت ەتەدى», دەپ ناقتىلاعان-تىن. سول سەبەپتى, ۇلتتىق مۇرات مەملەكەتتىلىكتىڭ جان-جاقتى نىعايىپ, ۇلتتىڭ ءساتتى دامۋىنا ىقپال ەتەدى جانە قازىرگى زامانعى دامۋدىڭ شىن مانىندەگى نەگىزگى تەندەنتسيالارىن نە نارسە قۇرايتىنىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءسوز رەتىنە قاراي, مىناداي دەرەككە توقتالساق. سوڭعى جىلدارى جاپونيادا «نيحو-تسينروم» دەپ اتالاتىن وزگەشەلەۋ عىلىم ءورىس الىپ كەلەدى. تىكەلەي تارجىمالاعاندا «جاپون بولۋ عىلىمى» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇگىنگە دەيىن بۇل تاقىرىپتا جۇزدەگەن ماقالالار مەن وچەركتەر جازىلىپ, ونداعان سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزىلۋدە. مىڭنان استام كىتاپ جارىققا شىعىپ, جاپوندىقتارعا وزدەرىنىڭ كىم ەكەنىن ۇعىندىراتىن بەستسەللەرلەر كۇنشىعىستىقتاردىڭ كۇندەلىكتى وقيتىن شىعارمالارىنا اينالۋدا. «جاپون بولۋ» ۇعىمى ءوزىنىڭ سان قىرلىلىعىمەن كورىنىس تاۋىپ, «جاپونشا ويلاۋدان», «جاپونشا كۇلۋگە» دەيىنگى ادامي پروتسەستەردى قامتۋدا. ءتىپتى «جاپون مۇرىنىنا» ارنالعان تۇتاس كىتاپ تا كوپشىلىكتىڭ رۋحاني سۇرانىسىنىڭ ۇدەسىنەن شىققان.
البەتتە, ءبىز ەزۋىنىڭ جىميىسىن عىلىمي ەكشەپ, مۇرنىنىڭ جاراتىلىسىن مۇقيات زەرتتەيتىن جاپوندىقتار ەمەس ەكەنىمىز انىق. بىراق ءبىزدىڭ بۇدان ۇيرەنەتىن تۇستارىمىز بار. قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني ەۆوليۋتسياسى كۇردەلى, كوپ ساتىلى, وتە باي ەكەنى, ونىڭ تاريحى شىعىس پەن باتىس, ازيا مەن ەۋروپا وركەنيەتىنىڭ توعىسىندا, دالا مەن قالا كەڭىستىگىندە, تۇركى داستۇرلەرى مەن يسلامنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى اياسىندا بىرتىندەپ قالىپتاسقانىن كەيىنگى ۇرپاق تەرەڭ ءبىلۋى ءتيىس. ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, «ەگەر ۇلت ءوزىنىڭ مادەني كودىن جوعالتسا, وندا ول ۇلتتىڭ ءوزى دە جويىلادى». بۇل رەتتە, وتاندىق عالىمدار ءبىرازدان ايتىپ كەلە جاتقان قازاقتانۋ عىلىمىن جۇيەلەپ, ءتۇبىرلى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرۋدى ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىر. ياعني, قازاقتانۋ – قازاقتىڭ ءتول تاريحىمەن, انا تىلىمەن, دىڭگەكتى دىلىمەن تابىسۋ يدەياسى, حالىقتىڭ دانالىعى جانە ومىرلىك فيلوسوفياسى ارقىلى ءوزىن تانۋ جولى. قازاقتانۋ وزگەرمەلى الەمدە ءوز ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق-مادەني تۇتاستىعى مەن بەيبىت تىرلىكتى ورنىقتىرۋ قاعيداسى رەتىندە قاراستىرىلعانى دۇرىس. مۇنداي دۇنيەتانىمدىق جانە الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ىزدەنىستەر ۇرپاقتاردىڭ ءوزارا جاقىنداستىعىن جاڭعىرتۋعا, ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن جۇيەلەپ تولىقتىرۋعا, قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمدىق قۇندىلىقتارىن بىرىكتىرۋگە جول اشادى. بىلايشا ايتقاندا, قازاقتانۋ, ءوزىڭنىڭ ىشكى الەمىڭنىڭ وركەنيەتىن ءوسىرۋدىڭ, جارتاس-ۋاقىتتى سابالاعان جاھاندانۋدىڭ جالدى تولقىندارىنا قارسى تۇرا ءبىلۋدىڭ, ۇلتتىق «مەن» يممۋنيتەتىن نىعايتۋدىڭ رۋحاني ادىستەمەسى بولماق.
جاھاندانۋدى ءسوز ەتكەندە, باياعى بابالارىمىزدىڭ «بارار جەرىڭ بالقان تاۋ, ول دا ءبىزدىڭ بارعان تاۋ» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. الەم تۇتاستانىپ, بالقان تاۋ ەمەس, امەريكاداعى اكونكاگۋا دا الىس بولماي قالعان قازىرگى جاڭا زاماندا ءوز ءدىلىڭ مەن ءتىلىڭدى, ءدىنىڭدى, مادەنيەتىڭ مەن وركەنيەتىڭدى وشىرمەي ۇستاپ وتىرۋ, مۇلدەم جوعالتىپ الماۋدىڭ امالىن تابۋ اريفمەتيكانىڭ شەشىمى كۇردەلى ەسەبى ءتارىزدى. ەندىگى ەلۋ جىلدا ەلدىك كەلبەت, وزىندىك وركەنيەت قانداي دەڭگەيدە بولار ەكەن دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى دا بەيماعلۇم. جاقىندا مىناداي ءبىر قىزىق اڭگىمە ەستىدىك. استاناداعى ءبىر قازاق كاسىپكەر جىگىتتىڭ اقش-تا وقيتىن قىزى امەريكالىق جىگىتكە تۇرمىسقا شىعىپتى. قانشا سالتى باسقا بولسا دا, قاي جەردە دە ەكى جاستىڭ ۇيلەنۋى وتباسىلىق مەرەكە ەكەنى ايان. امەريكالىق كۇيەۋ بالا ۇيلەنۋ تويلارىن اتاپ وتەمىز دەپ قازاقستانداعى قايىن جۇرتىنا شاقىرتۋ جىبەرتىپتى. قۇدا ءتۇسىپ, كيىت كيگىزىسىپ جاتاتىن قازاقى قۇدالىق بولماعان سوڭ جانە بيزنەستىڭ ءبىتىپ بولمايتىن قىرۋار تىرلىگىنەن شىعا الماعان اكە-شەشەسى قىزدىڭ ءوز اجەسى مەن ناعاشى اجەسىن امەريكاعا اتتاندىرىپتى-مىس. اجەلەر مۇحيت اسىپ, امەريكالىق ولشەمدەگى تويعا قاتىسىپتى. بىراق ءبىر اۋىز اعىلشىنشا ءسوز بىلمەيتىن ەكەۋىنە قۇدالارمەن اجىك-كۇجىك اڭگىمە ايتۋ قيىنداۋ سوعىپتى. كەڭەسە كەلە ەكى كەمپىر «قۇدا, قۇدا دەگىزگەن, قۇيرىق-باۋىر جەگىزگەن» دەپ قوسىلىپ ءان شىرقاي جونەلىپتى. قوس كەيۋانانىڭ دالالىق انمەن جەتكىزگەن ىزگى نيەتتەرىنە امەريكالىق اعايىندار ريزا بولىپتى دەسەدى. ءاي, دۇنيە-اي دەيسىڭ, ەندىگى ەلۋ جىلدا امەريكادا وتىرىپ قازاقشا «قۇدالىق» وتكىزەتىن اجەلەر تابىلا قويار ما ەكەن؟ ايگىلى موڭكە ءبيدىڭ «ىشىنە شىنتاق اينالمايتىن ەجىرەي دەگەن ۇلىڭ بولادى, اقىل ايتساڭ اۋىرىپ قالاتىن بەدىرەي دەگەن قىزىڭ بولادى. الدىڭنان كەس-كەستەپ وتەتىن, كەكىرەي دەگەن كەلىنىڭ بولادى» دەگەن بولجامدارىن وقىپ بولاشاققا الاڭدايسىڭ. نەمەسە الەمگە تانىمال قارجىگەر جاك ءاتتاليدىڭ 2050 جىلى جەر بەتىندەگى ادامداردىڭ سانى 9,5 ميللياردقا جەتىپ, كەدەيلەنگەن ينفراكوشپەندىلەر توبى قالىپتاسىپ, كەز كەلگەن شەكارالاردان تاسقىنداي جارىپ ءوتىپ, جاپپاي تالعاجاۋ ىزدەپ كەتەدى دەگەن ساۋەگەيلىگىن ەستىگەندە قىر ارقاڭدا قۇمىرسقا جورعالاعانداي جاعىمسىز اسەردە بولاسىڭ.
بۇعان جاۋاپتى تاعى دا ەلباسىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» كىتابىنان ىزدەيسىڭ. مەملەكەت باسشىسى: «قازاقتىڭ سانا-سەزىمى وتكەندەگى, قازىرگى جانە بولاشاقتاعى – تاريحتىڭ تولقىنىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق «مەن» دەگىزەرلىك قاسيەتىن تۇسىنۋگە تۇڭعىش رەت ەندى عانا مۇمكىندىك الىپ وتىر... بىراق بۇل مۇمكىندىك قانا; ول شىندىققا, تەك قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ جاپپاي ساناسىنا ورنىققان فاكتىگە اينالۋى قاجەت. ال وسى مىندەت ءبىزدىڭ الدىمىزعا تەك قانا, ءبىر عانا ۇلى مۇمكىندىك تۇرىندە ەمەس, قاتال دا قاجەتتىلىك تۇرىندە دە قويىلىپ وتىر. ونى شەشسەك, ءبىز تاريحتىڭ وزىمىزگە شاقتالعان مەزگىلىنە سايكەس بولامىز, تاريحي بولىمسىزدىقتىڭ بوس قۋىسىندا بوسقا قارمانىپ جۇرمەيمىز», دەپ اتاپ كورسەتەدى. لايىم, سولاي بولعاي.
قۋات بوراش,
جۋرناليست
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاقستاننىڭ رۋاندا رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • بۇگىن, 16:17
پرەزيدەنت: بارشا وليمپيادا چەمپيوندارىنىڭ اتى الەم سپورتىنىڭ جىلناماسىنا جازىلادى
سپورت • بۇگىن, 16:04
وقۋشىلاردى جالعان تىركەۋ: 2 966 مەكتەپتە زاڭبۇزۋشىلىق انىقتالدى
ءبىلىم • بۇگىن, 15:58
ميحايل شايدوروۆ: مەن وليمپيادا التىنىمەن شەكتەلمەيمىن
سپورت • بۇگىن, 15:45
ۆيتسە-پرەمەر قاراعاندى وبلىسىنداعى بوگەتتەر مەن سۋ قويمالارىن تەكسەردى
ۇكىمەت • بۇگىن, 15:42
پرەزيدەنت ميحايل شايدوروۆتى ءىى دارەجەلى «بارىس» وردەنىمەن ماراپاتتادى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 15:23
ساۋالناما: رەسپوندەنتتەردىڭ 86,5%-ى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولدايدى
قوعام • بۇگىن, 15:07
قاراعاندى وبلىسىندا سۋ-30سم جويعىش ۇشاعى اپاتقا ۇشىرادى
وقيعا • بۇگىن, 14:28
جامبىلدىق پوليتسەيلەر قۇستارعا ۇيا سالىپ بەردى
ايماقتار • بۇگىن, 14:13
باتىس قازاقستاندا جول جوندەۋگە بولىنگەن 56,5 ملن تەڭگە جىمقىرىلعان
قوعام • بۇگىن, 14:00
ەو اقش-تىڭ تاريف ساياساتىن قابىل المايتىنىن مالىمدەدى
الەم • بۇگىن, 13:48
قازاقستاندا ەڭ ءىرى دەرەكتەر ورتالىعى قۇرىلادى
ۇكىمەت • بۇگىن, 13:34
مەملەكەت باسشىسى Power International Holding باسشىلىعىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 13:13
«ستراندجا كۋبوگى»: بۇگىن 7 بوكسشىمىز شارشى الاڭعا شىعادى
بوكس • بۇگىن, 13:11
