قالا مەن دالا حيكايالارى

جازۋشى-دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز ۇزاق جىلدار بويى ءباسپاسوز, باسپا سالاسىندا قىزمەت ىستەگەن مەنىڭ قازاقتىڭ ءبىرتالاي بەلگىلى قالامگەرلەرىنىڭ وزىمەن دە, شىعارماشىلىعىمەن دە جەتە تانىس بولۋىمنىڭ ءجونى بار. مىنە, سونداي تاعدىر تابىستىرىپ, اعايىنداي ارالاسىپ-قۇرالاسىپ, دوس-جار بولىپ كەتكەن جىگىتتەردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ قازىرگى كورنەكتى جازۋشى-دراماتۋرگى, قارىمدى كوسەمسوزشى ءارى قايراتكەرى ءسۇلتانالى بالعاباەۆ. ءسۇلتانالىنىڭ جازۋشىلىق تالانتى­نىڭ قىر-سىرىن ايعاقتاۋ ءۇشىن ونىڭ ونداعان اڭگىمە-پوۆەستەرىنىڭ ءبىرلى-جارىمىنا توقتالا كەتەيىن. سوناۋ قان مايداندا – وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ تانىسقان قارۋلاس دوستاردىڭ سوعىستان امان-ساۋ ورالىپ, قىزمەتتەس بولعان كەزدەگى ءومىر-تىرشىلىكتەرى ارقاۋ بولعان «ەسكى دوس­تار» اڭگىمەسىنىڭ ورنەگى دە, ونەگەسى دە وزگەشە. سوعىستىڭ تالاي الاساپىران شەشۋشى ساتتەرىندە ءوزىن باتىل, تاپقىر, قايسار, جاۋجۇرەك ساردار ەكەندىگىن كورسەتكەن قالدىباي كولحوز-سوۆحوزعا باسشىلىق جاساعان كەزدەردە دە كەرەمەت ىسكەرلىك كورسەتىپ, ءوزى تىزگىنىن ۇستاعان ۇجىمنىڭ ارتتا قالعان شارۋاشىلىعىن العا شىعارىپ, كوسەگەسىن كوگەرتىپ, ەل-جۇرتىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, ابىرويى اسقاقتاپ ءجۇرىپ جاتادى. الايدا, اراعا ءبىراز جىلدار سالىپ ول وزگەرىپ سالا بەرەدى. ەنجارلىققا, جايباراقاتتىققا جول بەرىپ, سالعىرتتىققا سالىنىپ, جان تى­نىش­تىعىن ىزدەۋگە كوشكەن. ال سول شارۋاشىلىق قاراماعىنا كىرەتىن اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قالدىبايدىڭ قاندىكويلەك دوسى, ءبىر كەزدە ءوزى ولىمنەن قۇتقارىپ قالعان ەدىل ەدى. سول ارالارىنان قىل وتپەيتىن دوستاردىڭ سىنالار تۇسى جازۋشىنىڭ ايتپاق يدەياسىن اشىپ, ءتۇيىنىن تۇيسىندىرۋگە ارنالعان. اۋەلى جەكە وتىرىپ سويلەسىپ, ءتىپتى بولماعان سوڭ قىزمەتىن تومەندەتكەن.  سودان قالدىباي ناۋقاستانىپ قالعان تراكتورشىنىڭ ورنىنا ۋاقىتشا ءبىر بالانى وتىرعىزعان. وقىستان تراكتور اۋدارىلىپ, بالا اياعىن كەستىرىپ, مۇگەدەك بولىپ قالادى دا, جايباراقاتتىققا سالىنىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى ۇمىتقانى ءۇشىن باستاۋىش پارتيا ۇيىمى قالدىباي پارتيادان شىعارىلسىن دەگەن شەشىم شىعارعان. ەندىگى ماسەلە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا قارالماقشى. مىنە, ادامي دوستىق پەن ازاماتتىق بورىشتىڭ شەشىمى شيەلەنىسكەن ءساتى. ءبىرىنشى حاتشى ەدىلدىڭ جانى قينالاتىن جەرى وسى. بيۋرو وتەردەن ءبىر كۇن بۇرىن قالدىباي مەن ەدىل ەكەۋى كەزدەسىپ سويلەسەدى. قالدىباي ءوزى­نىڭ قىزمەت جاعدايىن پايدالانىپ ءىشىپ-جەپ قويماعانىن, قوعام مۇلكىن تالان-تاراجعا سالماعانىن, باسقارىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتى قۇلدىراتىپ جىبەرمەگەنىن, ءسويتىپ, ادامگەرشىلىك مۇراتتان تايماعانىن, قارتايعان شاعىمدا كەزدەيسوق كەزىككەن باقىتسىزدىققا بولا پارتيا قاتارىنان شىعارعاندارىڭ مەن ءۇشىن ءولىم ەمەس پە دەيدى. وعان ەدىلدىڭ دە ايىبىن بەتىنە باسىپ, ايتار ءۋاجى بار. بۇل سەنىڭ ەنجارلىقتان, جايباراقاتتىقتان جاساعانىڭ, باقىتسىزدىق ەمەس, قىلمىس! اياعىندا الگى ەكەۋارا اڭگىمەدەن سوڭ جۇرەگى اۋىرىپ ۇيىنە قايتقان ەدىلدىڭ جۇبايى دارىگەر شاقىرتپاق بولعاندا ايتقان سوزىنەن كەسىپ ايتپاسا دا, ماسەلەنىڭ شەشىمى قالاي بولاتىنىن اڭعارامىز. «قاجەتى جوق, اۋىر­سام اۋىرعان شىعارمىن... بىراق بۇل دارىگەر ەمدەيتىن اۋرۋ ەمەس». ءيا, وسىناۋ شاعىن عانا اڭگىمەنىڭ ايتاتىن ويى, تۇيسىنتەر ءتۇيىنى اسا ماڭىزدى. ار سوتى ادال دوستىقتى اراشالاي الماۋى ءتيىس. ەل-جۇر­تىنىڭ الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىڭدى ۇمىتساڭ, كەشەگى ەرەن ەڭبەگىڭ ەش, ادالدىعىڭ دا, قيامەتتىك دوستىعىڭ دا كومەكتەسپەسى كامىل. اتاپ, انىقتاپ ايتپاسا دا, جازۋشى ويىنىڭ ەمەۋرىنىنەن وسىنداي پىكىر تۇيەمىز. بۇل تەگى بۇگىنگى ەل باسشىلىعىندا جۇرگەن كىسىلەرگە قۇلاققاعىس دەسە دە بولعانداي. ەندەشە, اڭگىمە قاشان جازىلسا دا بۇگىنگى ۋاقىتپەن ۇندەس ماسەلەنى قوزعاپ وتىر. ءسۇلتانالىنىڭ ايتار وي, تۇيەر ءتۇيىنى تەرەڭى­رەكتەن قوزعالاتىن «سۇيگەنىڭ شىن بولسا» دەگەن تاماشا تۋىندىسى بار. وسىناۋ جاسى وتىزدى ورتالاعاندا جازىلعان شىعارما – جاس داۋرەننىڭ – ماحاببات, قىزىعى مول مازاسىز مەزگىلدىڭ ءمولدىر مۇڭى مەن ساۋلەلى سىرىن شەرتەتىن, كوپ ادامنىڭ ىشتەگى شەرىن تارقاتىپ, جانىن جىلىتاتىن قىزۋلى دا قىزىقتى حيكاياتتىڭ وقىرماندارىن ويلانتىپ-تولعانتىپ, بىردەن باۋراپ الارى اقيقات. شىعارما كوركەمدىك شىندىقتىڭ ءومىر شىن­دىعىمەن ساباقتاسا, ۇيلەسە, جاراسا ۇندەسىپ, كوكەيىڭە قونا كەتەتىن كۇيدىڭ قوڭىر اۋەنىندەي ادەمى ادىپتەلۋىمەن, جازۋشىلىق شەبەرلىكتىڭ كورىگىندە شىڭدالۋىمەن دە باعاسىن اسىرىپ تۇر. پوۆەستىڭ باس كەيىپكەرى تورەجان ساياباقتىڭ ءبىر تۇكپىرىندە جالعىز وتىر­عان. تۋ سىرتىنداعى تەرەكتىڭ ار جاعىنان شىققان داۋىسقا قۇلاق تۇرگەندە ەستىگەنى ءوز ءومىرىنىڭ وتكەن شاعىن ەسىنە تۇسىرگەن. كۇيىنە سويلەگەن جىگىت ءوزىنىڭ عاشىقتىعىنا, ادالدىعىنا, سەزىمىنە سەندىرە الماي اۋرەلەنىپ تۇرسا, ايەل دە ايتقانىنان قايتار ەمەس. «شىنىندا دا مەنى شەكسىز سۇيەتىن شىعارسىڭ. جارايدى, سەنەم. بىراق بۇل بۇگىنگى سەزىمىڭ. ال ەرتەڭ سۋيسىڭ... مەنەن جالىعاسىڭ. قۇتىلعىڭ كەلەدى...». جىگىت تە قايتار ەمەس. «سەن قاتىگەزسىڭ, ماحابباتتىڭ نە ەكەنىن مۇلدە تۇسىنبەيسىڭ. مەنىڭ جۇرەگىمدە ... قانداي وتتىڭ لاپىلداپ تۇرعانىن بىلمەيسىڭ. ول ءورت بۇگىن دە, ەرتەڭ دە... سونبەيدى». ايەلدىڭ ايتقانى: «وتىرىك. تالاي ەستىگەن ءسوزىم. الگى اجىراسىپ كەتكەن... كۇيەۋىم دە ىلعي وسىلاي دەيتىن. مەن بايعۇس سوعان قۇدايداي سەنىپ جۇرسەم... كورەسىنى كەيىننەن كوردىم عوي». اۋزى كۇيگەننەن كەيىن اشىنىپ, اشۋلانىپ ايتقان بەيتانىس ايەلدىڭ ونىڭ سوقىرلىعىن كورىپ, مۇسىركەگەنى ەمەس, ماحاببات جوق دەگەن پىكىرى. جۇرەگىن اياۋسىز وسقىلاپ وتكەندەي بولعان. ءبىراز جۇرگەننەن كەيىن ول ساباسىنا ءتۇسىپ ويلاعاندا, ءبىر كەزدە ءوزىنىڭ دە ماحاببات تۋرالى پىكىرى الگى ايەلدىڭ اۋزىنان شىققان سوزدەرمەن ۇندەس بولعانى ەسىنە تۇسەدى. مىنە, وسى جەردەن تورەجاننىڭ باسىنان كەشىرگەن ماحاببات حيكاياسى باستالادى. ول وزىمەن ءبىر سىنىپتا وقيتىن  ءامينا ەسىمدى قىزعا ەس-ءتۇسى  كەتىپ عاشىق بولعان. حات جازعان. وسى كۇنى ويلاپ وتىرسا, جازعانى تىم تۇسىنىكسىز بولىپ شىققان ەكەن. ەڭ بولماسا «سەنى سۇيەمىن» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدى ايتۋعا باتىلى جەتپەي, ءار نارسەنىڭ باسىن ءبىر شالسا كەرەك. ەكەۋى تالاي كەزدەسىپ, سويلەسىپ جۇرەتىن. تورەجان قىزدى قۇشاقتامايتىن, سۇيمەيتىن, ەڭ بولماسا شاشىنان سيپاپ, سۇيەمىن دەگەن ءسوزىن دە ايتپايتىن. نەگە ەكەنىن ءوزى دە بىلمەيتىن. بالكىم بالالىعى, تازالىعى, تاجىريبەسىزدىگى بولار... سودان اتتەستاتتارىڭ دايار بولعانعا دەيىن سوۆحوزعا قول ۇشىن بەرە تۇرىڭدار دەگەن جەلەۋمەن ەر بالالار ءشوپ شابۋعا قىر اسىپ كەتكەن. ارادا ءۇش-ءتورت كۇن وتكەندە ءامينا كۇيەۋگە قاشىپ كەتىپتى دەگەن حابار ەستيدى. وعان سەنبەگەن تورەجان جولداستارىن ەرتىپ اۋىلىنا بارىپ, ەشقانداي زورلاۋسىز, ۋادە بايلاسقان جىگىتىنە قالاۋىمەن كەلگەنىن قىزدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, قايران قالىپ كەرى قايتقان. سودان الماتىعا اتتانىپ, وقۋعا ءتۇسىپ, بوزبالالىق داۋرەنىن دۇرىلدەتىپ وتكىزىپ جاتادى. ءوزى سىمباتتى, ءوزى سوزشەڭ, جاقسى كيىنىپ, ەركىن جۇرەتىن جايساڭ جىگىتتىڭ جولى بولعىش. كوزى تۇسكەن قىزدىڭ قىرىن قاراعان, كوڭىلىن قالدىرعان بىرەۋى جوق. العاشقى ماحابباتىنان اياماي تاياق جەگەن سەرى جىگىت ءسويتىپ قىزداردان كەك قايتارۋعا كوشكەن. بىردە ۋنيۆەرسيتەتتە ماحاببات تۋرالى ديسپۋت وتەتىنىن ەستىسە دە, وعان بارامىن, سويلەيمىن دەگەن ويى جوق-تىن. قاسىنداعى جىگىتتەر قولقالاعان سوڭ كونگەن. ولار ايتقان: قىزداردىڭ سىرىن, ماحابباتتىڭ قۇپياسىن سەنەن ارتىق بىلمەيمىز. سۇلۋلاردىڭ باسىن شىر اينالدىرعاندا كەرەمەتسىڭ. سويتە تۇرا, مىنا كەشتە ءبىر اۋىز پىكىر ايتپاۋىڭ ۇيات دەگەن. ءسويتىپ, كەشكە بارىپ وتىرعاندا جاپپاي جارىسسوزگە شىققاندار, اسىرەسە قىزدار جاعى كوپ بولدى. ولار ماحابباتتىڭ شىرقىن بۇزاتىن جىگىتتەر, قىزدار پەرىشتەدەي پاك دەگەن پىكىرلەر ايتۋدان اسپادى. قاراپ وتىرسا, ارالارىندا تورەجان جاقسى بىلەتىن, كۇندە ءبىر جىگىتتىڭ قولتىعىندا جۇرەتىن قىزدار دا بار-تىن. سولاردىڭ جالعان سوزدەرى جىنىنا تيگەن. تورەجان ءسوز الىپ: «ماحاببات دەگەن بوس ءسوز. شىن عاشىق ومىردە ءبىر-اق  ادامدى ءسۇيۋى كەرەك. كانە, ونداي قىز بەن جىگىت؟ ونداي ەشكىم جوق. الگىندە عانا ءسوز العان بىرنەشە قىز: «جىگىتتەر تۇراقتى بولسا, اركىمنىڭ سوڭىنان ءبىر جۇگىرمەسە ەكەن», دەپ كىنانى بىزگە اۋداردى. ءجون-اق, الايدا سول ادەمى ءسوز ايتقان ادەمى قىزداردى مەن نەگە اپتاسىنا ءبىر جىگىتپەن كورەمىن. تۇراقتى بولۋ ەكى جاققا دا بىردەي بولۋى ءتيىس. قىزدار اقىل ايتۋ ءۇشىن الدىمەن وزدەرى تۇزەلسىن». تورەجاننىڭ سوزىنەن كەيىن مىستارى قۇرىپ, قالاي تويتارىس بەرەرلەرىن بىلمەي وتىرعاندا, ورتاعا ءبىر تالدىرماش قارا قىز شىقتى. ول ماسەلەنى توتەسىنەن قويدى. الگىندە سويلەگەن تورەجان اعايدى مەن جاقسى بىلەمىن. سول كىسى سالعان جەردەن قىزداردىڭ بارىنە توپىراق شاشىپ, ماحاببات جوق دەپ, تۇراقسىزدار قاتارىنا بىزدەردى نەگە قوستى؟! ويتكەنى, ول كىسىنىڭ اۋىلدا جۇرگەندە ءامينا دەگەن قىزى بولعان. وقۋىن بىتىرە سالا سول قىز بىرەۋمەن قاشىپ كەتكەن. مىنە, تورەجان اعاي قىزداردىڭ ءبارىن وپاسىز سانايتىنىنىڭ سەبەبى. ءبىر قىزعا بولا ءبارىمىزدى نەگە كىنالايدى. ءامينا ەمەس, كىنالى ءوزى شىعار. ال ماحابباتتى جوققا شىعاراتىندار سول ماحابباتتان جولى بولماعان, سۇيگەنىنە ءسوزىن وتكىزۋگە دارمەنى جەتپەگەن جىگىتتەر... كەشتىڭ سوڭىندا تورەجان جاڭا سويلەگەن قارشاداي قارا قىزدى تاۋىپ الىپ تانىسقان. اتى بالقيا, مەكتەپتى وزىنەن ەكى جىل كەيىن ءبىتىرىپتى. وعان مەنى جەتى جۇرتتىڭ كوزىنشە ماسقارا قىلعانىڭا جول بولسىن دەپ ۇرىسقالى بارعان. بىراق ول رايىنان تەز قايتتى. سەبەبى, بالقيا كىنالى ءسىز ەمەس, ءسىزدى جەرگە قاراتىپ كەتكەن الگى ءامينا دەپ دالەلدەمەك ەدىم, ول ويىمدى جەتكىزە المادىم. سونداي-اق, زالدا وتىرعان جۇزدەگەن قىزدار سىزگە وكپەلەپ, تەرىس قاراپ كەتپەسىن دەپ ايتقان ءسوزىم كوڭىلىڭىزگە كەلمەسىن دەگەنى تورەجاندى توقتاتىپ تاستاعان. سونىمەن وقيعا نەمەن اياقتالدى دەيسىز عوي. ستۋدەنتتىك وتريادتىڭ قاتارىندا اۋىلعا بارىپ, قۇرىلىستا جۇرگەن كەزىندە ءبىر ۇيدەن تاپا-تال تۇستە ءورت شىعىپ, ءۇي ىشىندە قالىپ قويعان ءبىر بالانى سىرتقا الىپ شىعىپ, ەندى ەكىنشىسىن قۇتقارۋعا بەت قاراتپاس وتتىڭ ىشىنە قايتادان قويىپ كەتكەن ساتتە بەلگىسىز ءبىر نارسە قاق ماڭدايىنان اياماي سوعىپ وتكەنى ەمىس-ەمىس ەسىندە. ودان ارعىسى بۇلدىر-بۇلدىر. مىنە, ءسويتىپ, ەكى كوزى سۋ قاراڭعى سوقىر بولىپ قالعان تورەجان دۇنيەدەن باز كەشىپ, ەندى ءتىرى جۇرگەنىم كىمگە كەرەك. ءبۇيتىپ كارى-قۇرتاڭ اكە-شەشەمە ماسىل بولمايىن دەپ قۇلاپ ولمەككە بەل بۋادى. ونى بايقاپ قالعان  قاسىندا جاتقان قارت مايدانگەر قۇتقارىپ قالادى. ءسويتىپ, قايعى-قاسىرەتپەن اۋرۋحانادا جاتقاندا ارتىنان باياعى بالقيا قىز ىزدەپ كەلىپ, سونىڭ نامىسىنا ءتيىپ, جىگەرلەندىرۋى ارقاسىندا تورەجان قاتارعا قوسىلىپ كەتەدى. ارتىنشا بالقياعا ۇيلەنىپ, وقۋىن جالعاستىرىپ, ءتىپتى اسپيرانتۋراعا قابىلدانىپ, عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, بالالى بولۋىمەن حيكايات اياقتالادى. شىعارمانىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى شىنايى ماحابباتتىڭ ومىرشەڭدىگىنە سەنگەن سول كيەلى قاسيەتتى قاستەرلەي بىلگەن ادامداردىڭ باقىتتى عۇمىر كەشەتىندىگىنە كوزىڭدى جەتكىزۋدى مۇرات ەتكەن جازۋشىنىڭ اق جۇرەك, پاك تىلەگىنە سۇيسىنبەسكە نە شارا؟! ءسۇلتانالىنىڭ كەزەكتى سۇبەلى شىعار­ماسى «ۇرپاق» پوۆەسى. بۇل ءوزى وتە كۇردەلى ماسەلەنى قوزعاعان, الماعايىپ زامان, دۇربەلەڭ دۇنيەنىڭ قاتپار-قاتپار قۇپيا سىرلارىن, ايتىلماي كەلگەن اقيقاتتارىن جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارعان شىعارما. قازىرگىدەي ازاتتىق الىپ, تاۋەلسىز ەل بولعان بوستان كەزىمىز ەمەس, كەشەگى قاراسى باتقان كەر زاماننىڭ زار-مۇڭىن جالالى بولۋدان قايمىقپاي, سول كەزدەگى تسەنزۋرانىڭ قىراعى كوزىنە تۇسپەي, امالىن تاۋىپ, باتىلى بارىپ جازىلعان بۇل شىعارمانىڭ قالاي ۋ-شۋسىز جارىق كورگەنىنە تاڭىم بار. ءسۇلتانالىنىڭ ءوز قولتاڭباسىندا: «وسى كىتاپتى ويلى-قىرلى جەرلەردەن الىپ شىققان قادىرلى قۋاعاڭا اۆتوردان. 22.VI. 84 ج.» دەپ جازىپ كورسەتكەنi مەنiڭ دە مەرەيiمدi وسiرگەنiن ايتا كەتسەم, ارتىق بولماس. ەندiگi جەردە شىعارمانىڭ شىرايىن شىعارىپ, سونشاما سۇيسiندiرگەن مازمۇنى مەن ماقساتىنا قاتىستى اڭگiمەگە ورالعانىم ءجون بولار. كەيiپكەرi ولجاباي بولسا ماسكەۋدە وقىپ, بۇگiندە اتاعى, ابىرويى كوپكە ءمالiم, وتىز­دىڭ ورتاسىندا عىلىم دوكتورى بولعان, عىلىم جولىنا تۇسكەن ادامداردىڭ ارماندايتىن ماقساتىنىڭ بارiنە جەتكەن تاريحشى. وسىلايشا ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, باقىتتى, ادام ساناتىنداعى ولجابايدىڭ كوڭىلىندە ءبىر تۇيتكىل بار-تىن. ونى ۋاقىت تا, ابىروي-اتاعى دا ەمدەي الماعان. بۇل تۇيتكىل اكەسىنىڭ تىم الىس­تا, سوناۋ سارىسۋدىڭ بويىنداعى يەن دالادا يەسىز قورىمدا جاتۋى ەدى. جاس كەزىندە باسىنا كوكتاس قويىپ, باسىن قارايتىپ, تورتقۇلاق تام تۇرعىزىپ, ءسويتىپ پەرزەنتتىك  پارىزىمدى ورىندادىم دەپ جۇرگەن. سويتسە, قاتەلەسىپتى. قانشا قادىر-قاسيەتتى ادام بولساڭ دا ءومىر ولشەۋلى. ەرتە مە, كەش پە, ءوزى دە ومىردەن وزادى. سودان كەيىن كىندىك قانى تامعان سارىسۋعا, سول جەردە جاتقان اكەسى سەيىتمۇراتقا دەگەن ساعىنىشى وزىمەن بىرگە ماڭگىگە وشەتىنىنە وكىنەدى. ءشول دالانىڭ ءبىر قيىرىندا, جاپان دالادا جاتقان اكەسىن ىزدەپ بارىپ, باسىنا قۇران وقيتىن ەشكىم جوق. وعان ولجابايدىڭ كوزى باياعىدا جەتكەن. سەبەبى, سارىسۋعا, اتالارى جەرلەنگەن زيراتقا ەكى ۇلىن الدەنەشە رەت ەرتىپ اپارعان. سوندا مەن ولگەن سوڭ دا اتالارىڭدى ۇمىتپاي, باسىنا  كەلىپ تۇرىڭدار دەگەندە ۇلدارى ۇندەمەگەن سوڭ دا تۇلا بويى مۇزداي بولعان. بىلاي شىققان سوڭ مىناۋ اتا-بابا, اكەلەرىڭنىڭ تۋعان جەرى, مۇنى دا ۇمىتپاڭدار دەپ ەسكەرتكەن. قانشا قاراعاندارىمەن ءشول دالادا ۇمىتپايتىن, ەستە ساقتايتىن, قىزىعاتىن ەشتەڭە تابا الماي تۇرعاندارىن دا سەزگەن. قانشا قامىقسا دا بالالارىن كىنالاي الماعان. مۇنداي ميداي دالاعا كەلىپ تۇرۋ ءۇشىن كوكىرەكتى سىزداتار ساعىنىش كەرەك. وزدەرى تۋىپ, وسپەگەن جەردى كورىپ, با­ۋىر باسپاعان اتانى قايتىپ جۇرەكتەرى ەلجىرەپ ساعىنا قويسىن. ال تۋعاندارىنان قولىندا وسكەن اجەلەرى ساندۋعاش قايتىس بولعاندا زىڭگىتتەي جىگىت بولعان ۇلدارى تۇگىل, ولاردىڭ بالالارىنىڭ ءوزى اجەلەرىن ىزدەپ بوتاداي بوزداعان. ولار ەش­قا­شان رەنجىمەيتىن, ەركەلەتىپ, ەرتەك ايتىپ, ايتقاندارىن ىستەيتىن مەيىرىمدى اجەلەرىن نەگە ىزدەمەسىن! نەمەرە, شوبەرەلەرى اجەلەرى قاي جەردە جاتسا دا ەشكىمنەن اقىل, ءجون-جوبا سۇراماي ىزدەپ بارار ەدى.  ولجابايدىڭ جۇرەگىن جىبىتكەن دە وسى سەزىم. ءسويتىپ, جازۋشى تۋعان جەردىڭ, اتا-بابانىڭ قادىر-قاسيەتىن ءبىلىپ, ارداقتاۋدىڭ سىرىن اشىپ بەرەدى. تاعى ءبىر ءتالىمدى ماسەلە جونىندەگى ءتامسىل دە شىعارمانىڭ شىرايىن شىعارىپ تۇر. ونى ولجاباي مەن دوسى, ساۋلەتكەر ءنۇريدديننىڭ اراسىنداعى اڭگىمەدەن اڭعاراسىڭ. اتاقتى ارحيتەك­توردىڭ ارمانى ارتىندا اتىن ءوشىر­مەيتىن ءبىر عالامات عيماراتتىڭ جوباسىن جاساپ, كوزى تىرىسىندە ەمەس, قايتىس بولعاننان كە­يىن ءجۇز جىلدان سوڭ جارىق دۇنيەگە قايتىپ كەلسەم, ءسويتىپ, ونى كەيىنگى ۇرپاق قالاي باعالاپ جاتقانىن ەستىسەم, ارتىنا قانداي ءىز قالدىرعانىمدى سوندا بىلەر ەدىم دەپ ول­جا­بايعا سىرىن اشادى. مىنە, وسىدان كەيىن ولجاباي اكەسىنە پەرزەنتتىك بورىشىن وتەيتىندەي, ماڭگى تۇراتىنداي ساۋلەتتى كۇمبەز ورناتسام دەگەن ويىن جەتكىزەدى. سونداعى ءنۇريدديننىڭ ءار ۇرپاقتىڭ  اتا-بابا الدىنداعى بورىش-پارىزى كۇمبەزبەن وتەلسە, ول وڭاي عوي, بىراق ماڭگى تۇراتىنىن ساعان كىم سالىپ بەرەر ەكەن. مەن بە؟ ونداي قۇدىرەتتى ونەرىم بولسا, باسىمدى قاتىرىپ, ازاپقا ءتۇسىپ, مىناداي قاعاز شيمايلاپ نەم بار دەيدى. ولجاباي سوندا نە ىستەۋىم كەرەك دەگەندە, نۇريددين وعان قارسى سۇراۋ سالادى: اكەڭ مەن ولگەندە باسىما كوكتاس قوي, ۇستىمە كۇمبەز ورنات دەپ وسيەت قالدىرىپ پا ەدى؟ جوق... بىراق وقىعانىمدى, عالىم بول­عانىمدى ارماندايتىن. ەندەشە, ول ارمانىن ورىندادىڭ. باسقا نە كەرەك»... ماڭگىلىك ەسكەرتكىش سالسام دەگەن تالابىڭ دۇرىس. بىراق ول سەن ويلاعاننان مۇلدەم باسقا... باسقا!» ال كەيىنىرەك ەلگە بارىپ, بالا كۇنگى دوسى قاجىمقۇمارمەن پىكىرلەسكەندە دە, ول دا ءوز اكەسىنىڭ باسىنا نەگە كۇمبەز ورناتپاعانىن ايتقان. «اناۋ... ءتوم­پەشىكتەردىڭ استىندا قانداي ادامداردىڭ جاتقانىن كىم ايتا الادى. وسى وڭىردە... تالاي قىرعىن سوعىس بولعان دەيدى, بالكىم سول شايقاستاردا قازا تاپقان باتىرلار جاتقان شىعار؟ ەلدىڭ قامى ءۇشىن, جەرۇيىق ىزدەپ دۇنيە كەزگەن اسانقايعىنىڭ جاتپاعانىنا كىم كەپىل؟.. ەندى سولاردىڭ ونسىز دا وشۋگە, جوعالۋعا اينالعان قابىرلەرىن ودان سايىن جۇدەتىپ, جەرمەن-جەكسەن ەتىپ,  ۇستەرىنەن ءتوندىرىپ ءزاۋلىم كۇمبەز سالۋعا قولىم بارمادى... سولاردىڭ ارۋاعىنان قورىقتىم. بۇل مەنىڭ دىنشىلدىگىم دە... ەمەس, باسقا ... باسقا ءبىر­دەڭە... ايتەۋىر, جىم-جىرت جاتقان كونە قورىم­نىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋعا تاۋەكەلىم جەتپەدى». ولجاباي الماتىداعى اتاقتى ارحيتەكتور مەن اۋىلداعى قاراپايىم قويشىنىڭ ايتقان پىكىرلەرىنىڭ سونشاما ۇقساستىعىنا قايران قالعان. ءوزىنىڭ قاتەلەسىپ جۇرگەنىن, كۇمبەز تۇرعىزىپ, پەرزەنتتىك پارىزىنان وڭاي قۇتىلىپ كەتپەكشى بولعانى بەكەر ەكەنىن, اتا-بابا الدىنداعى بورىش, پارىز دەگەندەر بۇل وي­لاپ جۇرگەننەن مۇلدەم باسقا نارسە ەكەنىن تۇسىنگەن. ولجابايعا قوسىلا قالىڭ وقىرمانعا وي سالعان جازۋشىنىڭ بۇل ەستى ءسوزى دە ەستە ءجۇر­گەنى ابزال عوي, تەگى... ءسۇلتانالى سوڭعى جىلدارى قارىم-قابىلەتىن تۇبەگەيلى دراماتۋرگتىڭ جولىنا ارناپ ءجۇر. ونىڭ ونداعان پەسالارى استانا, الماتى, وبلىستىق جانە تاياۋ شەتەلدەردىڭ تەاتر ساحنالارىندا قويىلىپ جاتىر. جازعاندارى بايگە, سىيلىقتاردان قۇر قالعان ەمەس. بۇل, ارينە, بالعاباەۆ جازبالارىنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان تولعاقتى ماسەلەلەرگە ارنالعاندىعىنىڭ ايعاعى. مىسالعا, «تويدان قايتقان قازاقتاردى» الايىق. مۇنداعى مۇڭ قازىرگى الەۋمەتتىك ورتانىڭ كۇيىنىشتى ماسەلەسى. بۇگىنگىدەي ەل-جۇرت جينالىپ ەڭسە كوتەرۋگە, سان عاسىر اڭساعان ازاتتىعىمىزدان ايرىلىپ قالماۋدىڭ جولىندا جۇمىلۋدىڭ ورنىنا توي تويلاپ, تويعانشا اراق ءىشىپ, ەسىرىپ, ەسىنەن اداسقان ادامداردىڭ اراسىندا اۋىل اراسىنىڭ جەڭىل مىنەز جىگىتتەرى عانا ەمەس, ەل بيلىگىندە جۇرگەن لاۋازىمى جوعارى كىسىلەرىنىڭ قيسىق قىلىقتارى اشىنا اشكەرەلەنىپ, بەتتەرىنە باسىلىپ جازىلعان پەسا  قازىرگى كەزەڭدەگى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ورتانىڭ اسقىنىپ كەتكەن دەرتى ەكەنىن ايتۋعا  ارنالعان. مۇنداعى مەليس الىباەۆيچ, اساي مۇسەەۆيچ, قوشقارباي سياقتى مەرەز مىنەزدى, ارامىزدان تەزىرەك الاستاۋىن كوزدەپ سۇمىرەيتە سومدالعان, سوراقى قىلىقتارى جيرەندىرەتىن كەيىپكەرلەر ساحنادا ەمەس, كۇندەلىكتى ورتامىزدا جۇرگەنى بەلگىلى. دراماتۋرگتىڭ كۇيىنىپ ايتقان سوزدەرى سولاردىڭ ساناسىن تازارتسا يگى. نەسىن ايتايىق, قوعام بولىپ جۇمىلا كۇرەسەتىن, ايىعۋعا  اسىعاتىن ءماندى ماسەلە. ال «عاشىقسىز عاسىر» بولسا, ەل ءىشىن ەن جايلاعان سوراقى قىلىقتىڭ كەسىرىنەن وتاۋ كوتەرگەننەن گورى شاڭىراعى شاي­قالعان وتباسىلارىنىڭ كوبەيىپ كەتكەندىگىن كورسەتەتىن پەسا. ۇيلەنۋ وڭاي, ءۇي بولۋ قيىنداپ كەتكەن قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ سىرقاتىن ساحناعا شىعارعان دراماتۋرگتىڭ ۇرپاعىمىزدىڭ ار-نامىس, ادالدىق, ادامگەرشىلىك, وتباسىنىڭ ىنتىماق-بىرلىك سياقتى قاستەرلى قاجەتتەردى جوعالتا باستاۋى ەلدىڭ  ەرتەڭىنە كەسىرىن تيگىزەتىن زارداپتى زالال ەكەندىگىن سانامىزعا سىڭىرۋگە ارناپ وتىرعانى اقيقات. شىنىندا دا, جاستار تۇگىل, تويىنعان, قالتاسى قالىڭداپ, قىزمەتى وسكەن  ەگدە جاستاعى كىسىلەردىڭ توقال الىپ, سۇلۋلارعا سۇقتانىپ, بولماسا بايشىكەشكە ءتيىپ الۋدى كوزدەگەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ كوپ جاعدايدا اجىراسىپ, بالا-شاعاسىن ءتىرى جەتىمدەر قاتارىنا قوسىپ جۇرگەن قىرما ساقالدار مەن كەربەز كەلىنشەكتەر ارامىزدا كوبەيمەسە دە, بارشىلىق. مىنە, سولاردىڭ سوراقى, تەرىس قىلىقتارىن ەل الدىنا شىعارىپ, مىنەپ-سىناۋ وتە قاجەت. ارينە, بۇل قۇرعاق  اقىل ايتۋ, مورال وقۋ دەڭگەيىندە ەمەس, جانعا تيەتىن, ساناڭا ساۋلە تۇسىرەتىن ءتىرى ءسوز بولسا, كوڭىلىڭە قوناتىن مىسال-دالەلگە قۇرىلسا عانا, كوركەمدىك قۋا­تىمەن اسەرلەندىرسە عانا دەرتكە دارۋمەن بولماقشى. پەسادا دراماتۋرگ ءسۇلتانالىنى  سۇرىندىرەتىن ونداي ولاقتىق جوق, ويلى ءسوز, پاراساتتى پىكىرىمەن سۇيسىنتەدى. بۇل قويىلىمداردى سوزبەن ەستىگەنشە, كوزبەن كورگەن الدەقايدا پايدالى ەكەندىگىن مەن ايتپاسام دا جۇرتشىلىقتىڭ سەزەتىنى كۇمانسىز, مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ءسۇلتانالى­نىڭ قالام­گەرلىك قارىمى مەن قايرات­كەرلىك قىزمەتىنە اي­رىقشا ايعاق بولاتىن ءبىر قىرى – كوسەمسوزدەرى. رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە ۇزبەي جاريالانىپ, ەڭ تاڭدامالىسى «قازاقتىڭ قىزىل كىتابىنا» ەنگەن سول ءبىر قوعامدىق-الەۋمەتتىك ءومىر-تىرشىلىكتىڭ سان سالا­سىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قوزعاعان ماقالالارى قانداي كەرەمەت. جازۋشى قىزىل ءسوزدى سۋشا ساپىرىپ, دابىلداتا داڭعازا كوتەرۋگە اۋەس ەمەس. ايتەۋىر, ءجونى وسى ەكەن دەپ, كوپكە قوسىلا كەتىپ, باسقالار ايتقاندى قايتالاپ,  قاعاز شيمايلاپ, جەتى جۇرتقا تانىلىپ قالۋعا تىرىسقان ەمەس. ول انا ءتىلىنىڭ ءوز ەلىندە وگەيسىرەپ, ۇلتىنىڭ  ءدىنى مەن ءتىلىنىڭ تومەنشىكتەپ كەتكەنىن, ەكو­نو­ميكانىڭ تۇرمىستىق-الەۋمەتتىك تىرشىلىكتىڭ سۇرانىسىنا ساي ەمەستىگىن, جاس ۇرپاققا قازىرگى زاماننىڭ تالابى مەن مۇقتاجىن قاناعاتتاندىراتىن دەڭگەيدەگى ءبىلىم جانە عىلىم بەرۋ  سالا­سىنىڭ  كەنجەلەپ قالعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىرىپ قانا جازىلعان جايداق جازبالار ەمەس. ماقالالارى ماسەلەنىڭ ءمان-ءمانىسىن تەرەڭنەن قوزعاپ, كوزقاراسىن ايتىپ, اقىل قوسۋىمەن دە قۇندى. ال بۇلاي بولۋىنىڭ سىرى: ءسۇلتانالىنىڭ  كوتەرىپ جۇرگەن كوكەيكەستى ويلارى تىكەلەي كۇندەلىكتى ءوزى ارالاسىپ, زەرتتەپ جۇرگەن شارۋانىڭ جاي-كۇيى. مىسالى, جازۋشىنىڭ شەتەلدەردەگى ورالمانداردىڭ ماسەلەسىمەن, ءتىپتى, تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ تا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىلىعىندا ءجۇرىپ تە قىزۋ ارالاسىپ, نەبىر تولعاقتى ءىس-شارالاردىڭ شەشىمىن تابۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقانى كوپكە ايان. وسى ورايداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, ۇكىمەت الدىنا ماسەلە قويۋعا ۇيىتقى بولۋى سياقتى قىزمەتى ەرەن دە ەرەكشە. جازۋشىنىڭ جازعاندارى اي­دالاعا ايتىلعان ءسوز ەمەس, كوپشىلىگى جۇزەگە اس­قان يگى شارالار بولعاندىعىن دا بىلەمىن. جالپى, قورىتا ايتسام, جازۋشى ءسۇلتانالى بال­عاباەۆتىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى بار جانردا جازعان شىعارمالارى دا, تىندىرعان شارۋالارى دا تۇتاستاي ۇلتىنا قىزمەت كورسەتۋدىڭ كەرە­مەت ۇلگىسى مەن ونەگەسى. ونىڭ بۇل ەڭبەگى ەلگە اتاق-داڭقىمدى شىعارايىن, جاقساتتى كورىنەيىن دەگەن پەندەلىك ارەكەت ەمەس. بۇل – جازۋشىنىڭ ۇلتىنا, ەل-جۇرتىنا دەگەن جاناشىرلىعىنىڭ جەمىسى. ەندەشە, ءسۇلتانالىنىڭ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاعىن, «قۇرمەت» وردەنىن, حالىقارالىق «الاش» سىي­لى­عىن الۋى – ءبارى-ءبارى ونىڭ تۋعان ەلىنە سىڭىرگەن اق, ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسى, لايىقتى باعاسى دەپ بىلەمىن. قۋانىشباي قۇرمانعالي, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى  الماتى سۋرەتتى تۇسىرگەن ايتجان مۇرزانوۆ