مۇراعات مۇزبالاعى

ارحيۆ دەرەكتەرى ارقىلى ەل تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن اشۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان عالىم مارات حاساناەۆتىڭ ونەگەلى ءومىرى تۋرالى نە بىلەمىز؟ الماتىدا اباي داڭعىلى بويىندا ورنالاسقان ەلىمىزدىڭ باس ءارحيۆى – ورتا­لىق مەملەكەتتىك مۇراعاتقا مەن 1980 جىلداردىڭ سوڭىندا جۇمىسقا تۇردىم. بۇل مەكەمە ەلىمىزدىڭ XVIII عاسىردان ءبۇ­گىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحىن ساقتاپ وتىر­عان ەڭ ءىرى مۇراعات قورى بولىپ سانالادى. وندا نەگىزىنەن ارحيۆ سالاسىن وتە جەتىك بىلەتىن, ءوز ءىسىنىڭ ناعىز يەلەرى – ق.قوجامۇراتوۆ, ە.كوشارنايا, ت.ميتروپولسكايا, ب.باي­عا­ليەۆ, ل.كۋشنارەۆا, و.جۇباندىقوۆ, گ.سان­دىبەكوۆا سياقتى كوپشىلىگى ماسكەۋ­دەگى مەملەكەتتىك-تاريح ينستيتۋتىن ءبىتىر­گەن, بىلىكتى ماماندار جۇمىس ىستەدى. العاش­قى ەڭبەك جولىمنىڭ وسىنداي ورتا­دان باستاۋ الۋى مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ەدى. باس مۇراعات ديرەكتورى مارات جاقسى­باي ۇلىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن سول ۋاقىتتان باستاپ جاقسى بىلەمىن. ال ابزال اعامىزدىڭ ءومىربايانى تۋرالى قىسقاشا توقتالا كەتەتىن بولساق, ول كىسى 1946 جىلى مامىر ايىندا الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. دەگەرەس ورتا مەكتەبىن التىن مەدالمەن بىتىرگەن. ماسكەۋ مەملە­كەتتىك تاريح ينستيتۋتىن (قازىرگى رەسەي گۋما­نيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتى) ۇزدىك ءبىتىرىپ, 1974 جىلى ەڭبەك جولىن قازاق كسر ورتا­لىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ باستاعان. كەيىن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى باس ارحيۆ باسقارماسىنىڭ ينسپەكتورى, اعا ينس­پەكتورى, 1979-1994 جىلدارى ورتا­لىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتىڭ ديرەكتورى, 1994-1996 جىلدارى ارحيۆتەر مەن قۇ­جاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى سياقتى ءبىرتالاي لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان. كىسىلىك كەلبەتىن ايتساڭىزشى! جۇزىنەن قاشاندا جىلىلىق لەبى ەسىپ تۇراتىن, بىلىكتى ءارى ءادىل باسشى بولاتىن. جۇمىسقا جۇرت­تى جۇمىلدىرىپ الىپ كەتەتىن, قىزمەت­كەرلەردىڭ تۇرمىستىق جەكە ماسەلە­لەرىن شەشۋگە ۋاقىت تاباتىن. ونىڭ ادام­گەرشىلىگى مەن ازاماتتىعى تۋرالى ارىپتەس­تەرىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جىر عىپ ايتىپ ءجۇرۋى وسى سوزىمىزگە ايقىن دالەل بولماق. ارحيۆ بىردە مينيسترلەر كەڭەسىنە, بىردە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە, ەندى بىردە ءبىلىم, مادەنيەت, بايلانىس مينيسترلىكتەرى قاراماعىنا بەرىلۋىنىڭ, ءتىپتى, عاني مۇ­راتباەۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ, قانىش ءسات­باەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, سەرگەي كال­مىكوۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ سياقتى, ت.ب. تاريحي تۇلعالاردىڭ ارقايسىسىنىڭ جەكە ارحيۆتەرىن مەملەكەتتىك ساقتاۋعا قابىلداۋدىڭ ءوز الدىنا قىزىق تاريحى مەن سىرى بار. 80-جىلداردىڭ سوڭى, 90-جىلداردىڭ باسى ۇلكەن وزگەرىستەر كەزەڭى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. اسىرەسە, الاش ارىستارىنىڭ جاعالاي اقتالىپ, ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن زەرت­تەۋلەرىنىڭ جارىق كورىپ جاتقان كەزى. 62 جىل تىيىم سالىنىپ كەلگەن ناۋ­رىز مەرەكەسى زاڭدى تۇردە تويلانا باستا­عان مەرەيلى شاق. جەر-جەردە «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلىپ, حالىقتىڭ رۋحى كوتەرىلگەن كەز. سوعان وراي مارات جاقسىباي ۇلىنىڭ تەلەارنالار ارقىلى, راديودان ءوز ويلارىن اشىق بىلدىرە العاندىعى, باسپا­سوز بەتتەرىندە پۋبليتسيستيكالىق ماقالا­لارىمەن, ءارحيۆتىڭ اشىلماعان سىرى مەن ارحيۆ دەرەكتەرى تۋرالى تولاسسىز جاريالانىمدارىمەن جارقىراي كورىنگەنى جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇر. مۇراعات مۇزبالاعى 90-جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىن قۇرۋعا اتسالىسىپ, سونىمەن قاتار, «جاپپاي سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندەردى قولدانۋعا جانە ادام قۇقىعىنا قول سۇعۋعا نەگىز بولعان زاڭ اكتىلەرىن, ۇكىمەت, پارتيا جانە باسقا ورگانداردىڭ شەشىمدەرىن, سون­داي-اق قۇرامىندا م.قوزىباەۆ, و.سۇلەي­مەنوۆ, ش.ءۋاليحانوۆ, س.بايجانوۆ, س.جان­دوسوۆ بار ۆەدومستۆولىق اكتىلەر­دى قۇپياسىز­دان­دىرۋ جونىندەگى ۆەدوم­ستۆو­ارالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە تالاي يگى ىستەردىڭ قوزعاۋشىسى, قولداۋشىسى بولدى. «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىنىڭ اتقارعان جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا 1937-1946 جىلدار ارالىعىندا سايا­سي ايىپپەن اتىلعان 4 مىڭنان اسا وتان­دا­سى­مىزدىڭ سۇيەگى جاتقان جەر تابىلدى. الماتى وبلىسىنداعى جاڭالىق اۋىلى ماڭىندا جەرلەنگەندەردىڭ ءتىزىمى «ازالى كىتاپقا» ەنگىزىلدى. مارات جاقسىباي ۇلى «الاش» ۇلتتىق دەموكراتيالىق پارتياسى مۇشەلەرىنىڭ, «الاشوردا» مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە بەلسەندى قىزمەت اتقارعان ازاماتتاردىڭ ءتىزىمىن, XX عاسىردىڭ 50-80-جىلدارى تىركەلمەگەن قوعامدىق جانە ساياسي ۇيىمدار, پارتيا­لار مەن توپتار بولعانىن ايتىپ بەردى. ول ءوزى باسقارىپ وتىرعان ارحيۆ قورىن جاقسى بىلەتىن جانە ءوز مۇمكىندىگىن ورىندى پايدالانا الاتىن. ارحيۆيستەر اراسىندا ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمىمەن, تاريحي تاقىرىپتى زەرتتەۋدەگى تەرەڭدىگىمەن, ادالدىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن, زاماننىڭ ايقىن ايعاعىن قۇجاتتارمەن جايىپ سالاتىن. ونىڭ ىزدەنىستەرىنىڭ دە اۋقىمى كەڭ: شىعىس تۇركىستان تاريحى, 1916 جىلعى كوتەرىلىس, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, اشتىق ماسەلەسى, ءتىل ساياساتى, جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى, شوقان ءۋاليحانوۆ, يساتاي تاي­مانوۆ, اباي, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مۇس­تافا شوقاي, قاجىمۇقان, باۋىرجان مومىش­ ۇلى, مانشۇك مامەتوۆا جانە ت.ب. ون­داعان تۇلعالاردىڭ ءومىربايانىنا, قىز­مەتىنە قاتىستى سونى دەرەكتەردى سويلەتتى. تاريحشى-عالىم ءازىمباي عاليەۆ «مارات حاساناەۆ عالىم ەدى. سول مۇ­راعاتقا كەلگەندە, ءوزى ءبىز بىلمەيتىن, ەستىمەگەن قانشاما دەرەكتەردى ايتىپ, باعىت بەرىپ, عىلىمي جەتەكشى ءرولىن اتقاراتىن. سونداي ءبىر كوڭىلى مىرزا جان ەدى. كەيبىر دەرەكتەردى زەرتتەۋشىلەر وزدەرىنە جەكە تاقىرىپقا قالدىرىپ قوياتىن. مارات بولسا كەز كەلگەن ادامعا, زەرتتەۋشىگە ءوزى دەرەكتەردى بەرىپ وتىراتىن. كەڭەس داۋىرىنەن قالعان ادەت, مۇراعات مونوپوليالىق مەكەمە بول­عاندىقتان مۇراعات قورىنداعى تاريحي قۇجاتتاردى مەيلىنشە وقشاۋلاۋعا تىرىسىپ, مىناعان بولمايدى دەپ, مىناعان رۇقسات جوق دەپ بارلىعىن شەكتەپ, تاريحي ءۇردىستىڭ جۇيەسىن جوعالتاتىنداي جاعداي جاسايتىن, ياعني عىلىمي جۇمىسقا كەدەرگى جاساۋ ماقساتىن قوياتىن. ال مارات تاراپىنان, كەرىسىنشە, قولداۋ بولاتىن. ەكىنشى جاعى, ول ماراتتىڭ جەكە باسى­نىڭ قايراتكەرلىگى. مارات ءوزى مەملە­كەتتىك قىزمەتتە بولسا دا, قوعامدى دەمو­كراتيالاندىرۋعا اتسالىستى. ءبىزدىڭ ەڭ العاشقى نازار اۋدارعانىمىز – ءوزىنىڭ جەكە ىزدەنىستەرىمەن, پۋبليتسيستيكاسىمەن كوزگە ءتۇستى. سونداي جازعىش, زەرتتەگىش ۇلكەن قابىلەتى بار ەدى. العاشقى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى, ول – اشارشىلىق جىلدارىنداعى ادام شىعىنى بولدى. نەۆادوۆسكايانىڭ داپتەرىن, ادامداردىڭ ولەڭدەرىن, سۋرەتتەرىن جاريالاعان, تاعى-تاعى سول سياقتى ەڭبەگى كوپ. اسىرەسە, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ دۇنيەلەرىن شىعارۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى, قانداي ءبىر تاريحي, كەلەلى پروبلەمالارىڭمەن كەلسەڭ, ءوزىڭنىڭ ويىڭدى كەڭەيتىپ, الدىڭا توگىپ تاستاپ, ءوزى سونى سارالاپ, جۇيەلەپ بەرەتىن», دەيدى (ب. قۇسانبەك. «ءبىر ءسات جانە بۇكىل عۇمىر» كىتابىنان. الماتى, 2012). 2000 جىلى قاراشا ايىندا 1983-1994 جىلدارى باس مۇراعات باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولعان ساپار بايجانوۆ اعامىزدىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ كەشىندە ايتىلاتىن ءسوز جوباسىن دايىنداۋ بارىسىندا مارات جاقسىباي ۇلىنا: «ءسىز ساپار اعامەن ءبىراز جىلدار بىرگە جۇمىس ىستەدىڭىز, ەستە قالعان ارحيۆ ومىرىنە قاتىستى ءبىر ەستەلىك ايتىپ بەرەسىز بە؟» – دەپ ءوتىنىش جاسادىم. سوندا م.جاقسىباي ۇلى ساپار اعا جونىندە مىناداي ەستەلىك ايتىپ ەدى: «ساپار اعانىڭ ارحيۆكە باسشىلىققا كەلگەن كەزى ءالى ەسىمدە. ول كىسىنىڭ الدىندا بىرنەشە جىل بۇرىنعى باستىعىمىز بيجامال رامازانوۆاعا ابدەن ۇيرەنىپ قالعانبىز. «جاڭا سىپىرعىش جاڭاشا سىپىرادى» دەگەن ماقال ەسىمىزدە. «جاڭا باستىق كەلدى» دەپ ارحيۆ ءدۇر ەتە قالدى. سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى قازىباەۆ وتكىر كوزدى, تاقىر باستى الاسالاۋ كىسىمەن ءبىزدى تانىستىردى. ءوز سوزىندە ساپار اعا: «مەن پارتيانىڭ جاۋىنگەرىمىن, قايدا جىبەرسە, سوندا قىزمەت ىستەيمىن», دەدى. بىراق كەلگەن باستىق «پارتوكرات» بولىپ شىقپادى. جۇمىسقا بىردەن قۇلشىنا كىرىسە كەتىپ, ءبىزدىڭ كوپتەن كوزىمىز ۇيرەنگەن كەمشىلىكتەرىمىزدى بىردەن اڭعاردى. ونىڭ ەڭبەكقورلىعى, ىزدەنگىشتىگى بارىمىزگە ۇلگى بولدى. ەشقاشان جازباي وتىرمايتىن. «ارحيۆ دەگەن قانداي تاۋسىلماس قازىنا, ونى جاڭعىرتۋ كەرەك», – دەپ قايتا-قايتا ايتاتىن. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانى. ساعات 16-دا ۇلكەن اشىق پارتيا جينالىسى بولدى. ساكەڭنىڭ شىرىلداپ, جاستاردى قولداپ ايتقان ءسوزى ءالى ەسىمدە. «ولار ءبىزدىڭ بالالارىمىز عوي. الىستان كەلگەن جاۋ ەمەس ولار», دەي كەلە ساپار اعا سول جىلعى 1916 جىل كوتەرىلىسىنىڭ 70 جىلدىعىن ەسىنە الىپ, «بۇل جاستاردىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ويانعانىنىڭ كورسەتكىشى عوي», دەگەن باتىل تۇجىرىم جاسادى. قازاقتىڭ ۇلى زيالىلارىنىڭ تاربيە­سىن كورگەن ول, سول كەزدەگى بىزگە دە اعالىق مەيىرىممەن, كەشىرىممەن قارايتىن. ماسكەۋدە جول ساپارىندا ءجۇرمىز. كەشكە «مەتروپول» مەيرامحاناسىندا وتىرمىز. مگۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقيتىن ۇلى دا كەلدى. جايۋلى باي داستارقان, جاسىل ءمارمار كولوننالار. «مىنە, ءبىز دە تەرەزەمىز تەڭ, باسقا ۇلتتاردان كەم ەمەسپىز, مۇنىڭ ءوزىن باعالاۋىمىز كەرەك», – دەپ شاتتانا ايتقان سوزدەرى قۇلاعىمىزدان كەتپەيدى. الدىمىزدا نە كۇتىپ تۇرعانىن قاي­دان بىلەمىز. بىراق ءومىر وزگەرە باستادى. «قايتا قۇرۋ», «تامىز ايىنداعى پۋتچ», «كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى» ءبىزدىڭ مۇراعات ىسىنە دە سۋىق ىقپالىن تيگىزبەي قويعان جوق. «ارحيۆ جونىندەگى زاڭدى قابىلداپ ۇلگەرۋىمىز كەرەك», – دەپ ساپار اعا زاڭنىڭ العاشقى جوباسىن جوعارعى كەڭەسپەن دە ءبىرىنشى وقىلىمدا قابىلداتىپ ۇلگەردى. بىراق, امال قانشا, جوعارعى كەڭەستىڭ ءوزى دە تاراپ كەتتى. بۇل جايدىڭ ءبارى ول كىسىنىڭ جانىنا قاتتى باتاتىن. كوپ نارسە ىسكە اسپاي قالدى. ادەت­تە­گىدەي, قاسىڭداعى ادامنىڭ قادىرىن كەتكەندە عانا بىلەسىڭ. وكىنىش لەبى ءالى جۇرەكتەن, بىراق ءبارى دە ەستە». ءوزىنىڭ الدىنداعى ءاز اعا تۋرالى وسىنداي اسەرلى اڭگىمە ايتقان م.حاساناەۆ ءارحيۆتى باسقارا ءجۇرىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ارحيۆ ءىسى پانىنەن ءدارىس بەردى, بولاشاق ارحيۆ ماماندارىن دايارلاۋعا اتسالىستى. 1997-1999 جىلدارى اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اعا وقىتۋشى بولدى. 1999-2001 جىلداردا «قازاقستان – سوروس» قورىنىڭ ساراپشىسى رەتىندە, سونداي-اق الماتى قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىندا ماڭىزدى قىزمەتتەر اتقاردى. ارحيۆ ءىسىنىڭ مامانى «كسرو مۇراعات ءىسىنىڭ ۇزدىگى» (1982 ج.) بەلگىسىمەن, كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ «التىن مەدالىمەن» ماراپاتتالعان. ول 20-دان استام ارحيۆ قۇجاتتارى جيناعىنىڭ, 200-گە جۋىق تاريحي, قۇجاتتىق عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورى. ال 2002 جىلى زايىبى ج.نۇرمانبەتقىزىنان سىي رەتىندە قابىلدانعان اعانىڭ جەكە ءارحيۆى بۇگىندە ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە ساقتاۋلى. «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامىنىڭ ءازىر­لەۋىمەن م.حاساناەۆتىڭ «پارىز» اتتى سۇح­باتتار مەن ماقالالار جيناعى 2013 جىلى «ارىس» باسپاسىنان بەيبىت قوي­شى­باەۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كوردى. بيىل ءساۋىر ايىندا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قۇرمەتىنە ستۋدەنتتەر اراسىندا ارحيۆتانۋ وليمپياداسىن وتكىزدى. وليمپيادا «ۇلت جوسپارى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى 100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە, ستۋدەنتتەردىڭ شىعارماشىلىق بەلسەن­دىلىگىن دامىتۋ جانە ولارعا بولاشاقتا ارحيۆ ماماندىعى بويىنشا جۇمىس جا­ساۋعا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا وتكىزىلدى. وليم­پيادا جۇلدەگەرلەرىنە مارات جاقسى­باي ۇلى حاساناەۆتىڭ اتىنان اقشالاي شاكىرتاقى تاعايىندالدى. بۇل ەلىمىزدىڭ ارحيۆ ءىسى سالاسىنداعى ايتۋلى شارالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. «اباي داڭعىلى بو­يىندا ارحيۆ عيما­راتىنىڭ تۇرعانىنا, مىنە, 40 جىلدان (بۇل ءسوز 2000 ج. شاماسىندا ايتىلعان) استى. مەن مۇندا تاڭەرتەڭ كۇندە كەلەمىن, وعان دا شيرەك عاسىردان اسىپ بارادى, ول ماعان ۇنەمى سولاي باس يزەپ سالەم بەرىپ تۇرعانداي ەلەستەيدى... كەيدە دەمالىس كۇندەرى جانىنان وتكەندە عيماراتتىڭ تەرەزەلەرى مەنى كوزىمەن شىعارىپ سالاتىنداي سەزىمدە بولامىن. بۇل عيماراتتا 20 ارحيۆ قويماسى بار, ارقايسىسىنىڭ اۋراسى ءارتۇرلى... ارحيۆ ءبىز بويلاي المايتىن ءوز تەرەڭدىگىندە ءومىر سۇرەدى. ءارحيۆتىڭ جاندى تەگەۋرىنىن, ۇلىلىعىن, دانالىعىن سەزىنەمىن. مەن بىردە وسى ارحيۆتەگى قۇجاتتاردى تۇگەل قاراپ شىعۋعا قانشا ۋاقىت كەتەدى دەپ ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەر جۇرگىزدىم. ءومىر جەتپەيدى, ول انىق. ءبىزدىڭ ارحيۆ بار بولعانى 4 پايىزعا عانا پايدالانىلادى ەكەن», دەپتى قايران اعامىز بىردە. ءوزىنىڭ جەكە ءومىرىن ەشقاشان ارحيۆتەن بولە-جارىپ قاراماعان, عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كاسىبىنە ادالدىعى مەن تا­زالىعىن ساقتاي بىلگەن مارات جاقسى­باي ۇلىنىڭ ونەگەلى بولمىسى ەشقاشان ۇمىتىلماسا, كەيىنگى جاستار ۇلگى الىپ جۇرسە دەگەن نيەتپەن وتكەن كۇندەرگە وسىلاي وي جۇگىرتىپ, زەردەلەۋگە تۋرا كەلگەن... ويتكەنى, ءبىز ول كىسىنىڭ ەڭبەگى ارقىلى ارحيۆپەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن ءبىلىپ قانا قويعان جوقپىز, ءارحيۆتى قالاي ءسۇيۋ كەرەكتىگىن ۇيرەندىك. عازيزا يساحان, جانار ساتاەۆا, مۇراعاتتانۋشى الماتى