الاتاۋداعى الما باعى

كولەمى 80 پايىزعا ازايىپ كەتكەن الماتى اپورتىنىڭ داقپىرتىن جاقسى بىلە­مىز, تاڭ­دايىمىزدا قالعان ءدامىن جاقسى سەزەمىز, بىراق كوپشىلىگىمىز وسى جەمىستىڭ ون عاسىرلىق تاريحى بارىن, مىڭ جىلدىق شاھاردىڭ قۇرداسى ەكەندىگىن بىلە بەر­مەيمىز. سونىمەن قاتار, ايگىلى اپورت قاسقىردىڭ تسيرك ارەناسىنا ۇيرەنە الماعانى سەكىلدى, كەزىندە عالىمدار قانشا كۇش سالعانىمەن, رەسەيدىڭ كەيبىر ايماقتارىندا جانە گەرمانيا مەن اقش-تىڭ توپىراعىنا جەرسىنبەگەن. كەڭەستىك عالىمدار الماتى اپورتىنىڭ ءتۇپ اتاسى رەسەي ايماعىنان اكەلىنگەن دەگەندى تاريحقا جازىپ تا كەتتى. الايدا, الاتاۋدا جابايى المانىڭ سان عاسىر بۇرىن جايقالىپ ءوسىپ كەلگەنىن سول عالىمدار جوققا شىعارعان ەمەس, شىعارا دا المايدى. تاۋ بوكتەرىندەگى ءتۇپ-ءتۇپ بولىپ جايقالىپ, تاۋىقتىڭ جۇمىرتقاسىنداي جەمىس سالاتىن جابايى جەمىستى عىلىمي تىلدە «سيۆەرس تۇقىمدى» الما دەيدى. نەگە ولاي؟ الاتاۋ باۋرايىندا تۇنىپ وسەتىن جابايى الما تۋرالى رەسەي گەوگرافيا قوعامىنا وسىندا جولى تۇسكەن دارىلىك ءشوپ جيناعىش عالىم يوگانن سيۆەرس العاش رەت 1769 جىلى مالىمەت بەرگەن ەكەن. سول كەزدەن باستاپ الاتاۋ باۋرايىنداعى جابايى ءتاتتى المالار سيۆەرس الماسى اتانعان دە كەتكەن. بۇگىنگى اپورتتىڭ تۇقىمى سول سيۆەرس الماسىنىڭ جالعاسى بولىپ سانالاتىنى دا سوندىقتان. قازاق عالىمدارى تاياۋدا تاۋ بوكتەرىنىڭ ءسانى – جابايى المالار تۇقىمىنىڭ جىل ساناپ جوعالىپ بارا جاتقانى تۋرالى دابىل قاقتى. الاتاۋ باۋرايىنداعى بۇل جەمىستىڭ كولەمى 80 پايىزعا دەيىن ازايىپ كەتكەن. سودان دا شىعار, الما باعى ىلە الاتاۋى ۇلتتىق تابيعي قورىعى اۋماعىندا وسەتىندىكتەن دەرەۋ قامقورلىققا الىندى. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق ساياباقتىڭ بوتانيك عالىمدارى سەلەكتسيالىق ورتالىقپەن بىرلەسىپ ۇلكەن جوبا بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ىلە الاتاۋى ۇلتتىق تابيعي ساياباعىنىڭ اعا عىلىمي قىز­مەتكەرى رايسا تورەحانوۆا: – ءبىز قازىر الدىمەن كوشەتتەردى ءوسىرۋدى قولعا الۋ ۇستىندەمىز. ول ءۇشىن تۇرگەن تاۋىندا, بەلشابدار شاتقالىندا 2 گەكتار گەكتار جەردى دايىن­داپ قويدىق, – دەيدى. ەندەشە... الاتاۋ باۋرايىندا عانا وسەتىن الماتىنىڭ الماسى, اينالىپ كەلگەندە, اپورتتىڭ سان عاسىرلىق تاريحى بار تۇپكى تۇقىمى قايتا تۇلەيتىن كۇن دە الىس ەمەس. تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى