ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن تۇستا دەكلاراتسيا, زاڭ, قاعاز, حالىقارالىق تالاپتار مەن نورماتيۆتەر جانە قۇجاتتار نەگىزىندە ەگەمەندىك جاريالانعانىمەن, ءىس جۇزىندە شىن مانىندەگى شىنايى دەربەس ەل بولۋدىڭ اۋىلى ءالى الىس جاتقانداي ەدى. ءدال وسى كەزدە تاۋەلسىزدىككە قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ون ەكى دە ءبىر نۇسقاسى بولماعانى دا اقيقات. بايىپپەن ايتقاندا, تاۋەلسىزدىگىمىز اياعىن جاڭا عانا ءتاي-ءتاي باسقان ءسابي ىسپەتتەس ەدى. ارينە, تاۋەلسىزدىك قاجەت ەتكەن تالاپتاردىڭ ءبىرى – ەگەمەن ەلدىڭ دەربەس اقشا-نەسيە جۇيەسى ەدى. تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ەلىمىز ءبىرتۇتاس بۇرىنعى كەڭەستىك رۋبل ايماعىندا تۇردى. سابان اقشا ءتاي-ءتاي باسقان تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇقىرتىپ جىبەرە جازدادى. سول كەزدە قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايلارعا بايلانىستى ۇلتتىق ۆاليۋتا اينالىمعا ەنگىزىلە قويماعان ەدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ ۇلتتىق بانك جۇيەسى فيليالىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى, اتالعان سالانىڭ مايتالمان جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بوريس ىزباساروۆپەن اڭگىمەمىز وسى باعىتتا ءوربىدى.
– بوريس ءىزباسار ۇلى, ءسىز 1992 جىلدىڭ باسىندا سول كەزدەگى ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى عالىم باينازاروۆتىڭ ۇسىنىسىمەن جانە سول جىلدارداعى ورال وبلىسىنىڭ باسشىسى ءناجىمەدەن ەسقاليەۆتىڭ كەلىسىمىمەن ۇلتتىق بانكتىڭ وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالعان ەكەنسىز. سول كەزدەگى ەلدەگى اقشا-نەسيە جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ەلىمىز ەگەمەندىك العانىمەن رەسپۋبليكامىزداعى بانك جۇيەسى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ مەملەكەتتىك بانك قۇزىرىنا تاۋەلدى بولىپ قالا بەردى. مۇنداي تاۋەلدىلىك, قيراعان كسرو مەملەكەتىنىڭ قاڭسىعىنا امالسىزدان مويىنۇسىنۋشىلىق ءتول تەڭگەمىز اينالىمعا ەنگىزىلگەن ۋاقىتقا, ياعني 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىنا دەيىن جالعاسا بەردى. سونىڭ سالدارىنان تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ العاشقى جىلدارىندا سول كەزدەگى رەسپۋبليكانىڭ بانك جۇيەسى تىكەلەي ءوزىنىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزە المادى. بۇلاي بولاتىن سەبەبى, ەگەمەن ەلدىڭ ءوز اقشاسى اينالىمعا ەنىپ ۇلەرمەگەن ەدى.
– ءسىزدىڭ جەكە پىكىرىڭىزشە, مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ارينە, كەزىندە ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى بولعانى بەلگىلى. سول تۇستا بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى بالتىق بويى رەسپۋبليكالارى, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, ءتىپتى, وزبەكستان مەن قىرعىزستان دا الدى-ارتتارىنا قاراماي وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرى اينالىمعا ەنگىزىپ جاتتى. ەندەشە, بىزدەر نەگە ولاردان قالىپ قويامىز دەپ اسىعىستىق جاساۋدىڭ سوڭى قازاقستان جاعدايىندا ورىن الۋى ابدەن ىقتيمال كەلەڭسىز جاعدايلارعا اپارىپ سوقتىرۋى دا مۇمكىن ەدى. سوندىقتان قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءتول تەڭگەمىزدى ەنگىزۋ جونىندە جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسۋ سيپاتىنداعى ورنىقتى كوزقاراس ۇستانعانى دۇرىس بولدى دەپ ەسەپتەيمىن.
ءسويتىپ, قازاقستان 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىنا دەيىن سول كەزدە قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايلارعا بايلانىستى رۋبل ايماعىندا قالا بەردى. بىرىنشىدەن, مۇنىڭ ءوزى رەسپۋبليكاداعى بايىرعى تۇرعىندار سانى قىرىق پايىزعا دا جەتپەيتىن جاعدايدا ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا سانالى تۇردەگى كەشەۋىلدەۋ بولدى دەپ تە وي تۇيۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە, ىرگەدەگى كورشىمىز رەسەي بۇل كەزدە بۇرىنعى كەڭەستىك اقشا جۇيەسىندە قالىپ قويعان ەدى. ەكىنشىدەن, ءبىز قايتكەندە دە رەسەيدەگى جوعارى-تومەن بالدى وزگەرىستەردەن سىرت قالا المايتىن ەدىك قوي. سوندىقتان دا ارينە, ءالىپتىڭ ارتىن باعۋعا تۋرا كەلگەنى انىق.
– ەگەمەندىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە ەڭ الدىمەن رەسەيدە, سودان كەيىن قازاقستاندا تاۋارلاردىڭ قۇنى ەركىن اينالىمعا جىبەرىلگەن كەز ەسىڭىزدە مە؟ ونىڭ قانداي تەرىس سالدارلارى بولدى دەگەن ويداسىز؟
– مۇنى دا تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعى مەن وتپەلى كەزەڭنىڭ بىزگە ارتقان تاعى ءبىر ۇلكەن سىناعى دەپ ەسەپتەگەنىمىز ءجون شىعار. قازاقى تۇسىنىككە سايعاندا بىلاي تارتساڭ اربا سىنادى, بىلاي تارتساڭ وگىز ولەدى دەگەن شاق ەدى بۇل. تاۋارلاردىڭ ەركىن اينالىمىنىڭ ءتيىمدى جاقتارىنا قوسا تەرىس اسەرلەرى دە بولماي قالعان جوق. بۇل ۇدەرىس ينفلياتسيانىڭ كەڭىنەن ەتەك جايۋىنا اكەلىپ تىرەدى. وتپەلى كەزەڭدە ءوندىرىس ورىندارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلىپ, ءوندىرىس كورسەتكىشتەرى قۇلدىراپ ءتۇسىپ جاتتى.
ەلدە تاۋار تاپشىلىعى باستالدى. ونىڭ اسەرى ينفلياتسيا مولشەرىن ودان ءارى تەرەڭدەتە ءتۇستى. بۇل فاكتورلار رەسپۋبليكاداعى بۇعان دەيىنگى كەڭەستىك سيپاتتاعى بانك جۇيەسىنىڭ دە ءبىرجولاتا تۇرالاۋىنا اكەلىپ سوقتىرماي قويمادى. ەلدە جاپپاي جۇمىسسىزدىق ەتەك الا باستادى. جالاقى, وتەماقى جانە زەينەتاقى سەكىلدى الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ ۋاقىتىندا تولەنبەۋ كورىنىستەرى دە ءدال وسى كەزەڭگە سايكەس كەلدى. اقشانىڭ قۇنى بولماعان سوڭ ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋدىڭ جابايى تاسىلدەرى كورىنىس بەرە باستادى. سونىڭ ءبىرى – بارتەرلىك تاۋار اينالىمى جۇيەسى جانە ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا اقشانىڭ ورنىنا ءارتۇرلى زاتتاي تولەمدەر بەرىلۋى ەدى.
– سول 1992 جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ رەسپۋبليكا وبلىستارىنداعى باسقارمالارىنا ءتان قىزمەت ءتاسىلى قانداي ەدى؟
– ايتايىن. دەگەنمەن, ءدال وسى ارادا ماعان ءسال شەگىنىس جاساۋعا رۇقسات ەتكەنىڭىز ءجون شىعار. بۇل ارادا ايتايىن دەگەنىم, 1988 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ مەملەكەتتىك بانك جۇيەسىندە ءبىرقاتار رەفورمالار مەن وزگەرىستەر جاسالدى. سوعان سەيكەس بانكتەردى مامانداندىرۋ جولدارى جۇرگىزىلىپ, اگروونەركاسىپبانك, كرەدسوتسبانك جانە ونەركاسىپقۇرىلىسبانك دەلىنەتىن سالالىق بانكتەر قۇرىلدى. بۇنىڭ ءبارى دە بۇرىنعى كسرو مەملەكەتتىك بانكى قۇرامىنان ەنشى الىپ شىققاندار ەدى. وبلىستاردا بۇلاردىڭ باسقارمالارى قۇرىلدى. بۇلار رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆالارعا قارادى.
مەن سول كەزدە ەلىمىزدە جاڭادان قۇرىلعان ۇلتتىق بانكتىڭ وبلىستىق باسقارماسىنا وسى جۇيەدەن اۋىسىپ كەلدىم. ۇلتتىق بانك بۇرىنعى كسرو مەملەكەتتىك بانكىنىڭ ىزىندە قۇرىلدى. ءارى بىزگە سول كەزدە بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىنىڭ بارلىق ەسەپ-قيسابىن تۇگەندەۋ ءىسى تاپسىرىلدى. بۇل مىندەتتى بۇعان دەيىن كرەدسوتسبانك, ياعني نەسيەلىك- الەۋمەتتىك بانك جۇيەسى اتقارىپ كەلگەن ەدى. بۇلار نەگىزىنەن كوممەرتسيالىق بانكتەر بولعاندىقتان, اتقارىپ كەلگەن فۋنكتسيالارى قايتادان ۇلتتىق بانك جۇيەسىنە اۋىستىرىلدى.
– ءارىسىن ايت تا, بەرىسىن ايت, ەندى ءتول تەڭگەمىز اينالىمعا كىرگەن 1993 جىلدىڭ قاراشاسىنا قاراي جاقىنداساق...
– ارينە, جاقىندايمىز. ونىڭ الدىندا مىنانداي ءبىر كەراعار جايتتى ايتا كەتۋگە بولادى. 1993 جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسەي ءوز ءرۋبلىن اينالىمعا ەنگىزدى. سول كەزدە قوعامدىق ومىردە جوق ەلدىڭ ابدەن قۇنسىزدانىپ كەتكەن سابان اقشالارى قازاقستانعا قاراي قۇيىلدى. توپان اقشاعا پايداعا اساتىن دۇنيە-م ۇلىك پەن ىشۋگە جانە جەۋگە كەلەتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءبارى دە قوپارىلا ساتىلىپ الىنىپ جاتتى. ونىڭ قانشاسى سىرتقا كەتكەنىن ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى بىلەدى.
ينفلياتسيا دەڭگەيى بۇرىن-سوڭدى بولماعان شەككە, ياعني 360-380 پايىزعا دەيىن اسپانداپ كوتەرىلىپ كەتتى. بۇل ارينە, بۇرىنعى كەڭەستىك رۋبل جۇيەسى تۋرالى ەكەنىن وقىرمان اڭعارىپ وتىرعان شىعار. تەمەكى تارتاتىن ادەتىم بولۋشى ەدى. سوندىقتان دا وزگەسىن ايتپاعاندا سول كەزدە ءبىر قوراپ تەمەكىنىڭ باعاسى بەس مىڭ رۋبل بولعانى ەسىمدە قالىپتى. وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا ءتول تەڭگەمىز اينالىمعا ەنگىزىلدى. سابان اقشا وسىلاي سارقىلدى. ءدال وسى كۇننەن باستاپ, ەگەمەن ەلىمىز ءوزىنىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىن ەشكىمگە الاڭداماي دەربەس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الدى.
– وسى ءبىر كۇندەر ءسىزدىڭ جادىڭىزدا قانداي ەرەكشەلىگىمەن ساقتالدى؟
– ەسىمدە قالعانى ەكى كۇن بويى, ناقتىراق ايتقاندا, 1993 جىلدىڭ 15-17 قاراشاسى ارالىعىندا ەلدە تۇرعىنداردىڭ قايتا ەسەپ جاساپ ۇلگەرۋلەرى ءۇشىن بۇرىنعى كەڭەستىك رۋبل مەن ۇلتتىق تەڭگەمىز قاتار قولدانىلدى. ياعني, وسى كۇندەردە ونىڭ ەكەۋى بويىنشا دا ساۋدا-ساتتىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتتى. ءتول تەڭگەمىز اينالىمعا ەنگىزىلگەننەن كەيىن, ەل-جۇرتتىڭ رۋحى ودان ءارى كوتەرىلىپ, كەۋدەلەرىن ماقتانىش سەزىمى كەرنەدى. سول كەزدە اقش دوللارىنا شاققاندا تەڭگەمىزدىڭ باعامى 4,67 تەڭگەنى قۇرادى.
– بوريس ءىزباسار ۇلى, ءسىز بۇعان دەيىنگى بارلىق سانالى عۇمىرىڭىزدى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانك جۇيەسىنىڭ نىعايۋىنا ارنادىڭىز. ءارى بۇل سالانىڭ بىلىكتى جەتەكشىسى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بىلگىر مامانى دا بولا ءبىلدىڭىز. وسى تۇرعىدا العاشقىدا 4,67 دەپ بەلگىلەنگەن تەڭگە باعامىنىڭ تۇراقتاپ تۇرا الماي قالعانى ءجونىندەگى پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى؟
– بۇل ساۋالدىڭ جاۋابى وتە قاراپايىم. ءوزىڭىز ايتاپ وتكەندەي, و باستاعى تەڭگە باعامىنىڭ تۇراقتىلىعى ۇزاققا سوزىلماعانى شىندىق. ءبىز بۇل ماسەلەگە شىنايى كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراي بىلۋگە ءتيىسپىز. مەنىڭ ويىمشا وتپەلى كەزەڭدەگى ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى, باۋىرىن ەركىن جازا الماۋى اقش دوللارىنا شاققانداعى ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ وسۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تەڭگە تۇراقتىلىعى ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە تىكەلەي بايلانىستى.
ەكىنشىدەن, سول تۇستاعى ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتار, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جابىلۋى مەن ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزدىڭ تومەندىگى دە بۇل ۇدەرىستى ۇدەتە ءتۇستى. سونىمەن بىرگە, ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى ەلدەگى التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ ازدىعىنان ءارى ونىڭ جيناقتالىپ ۇلگەرە الماي جاتقانىنان دا ورىن العانىن اشىق ايتۋعا تۋرا كەلەدى.
بانك جۇيەسى تەرمينىندە تولەم بالانسى دەگەن ۇعىم بار. ونى ۋاقىتىندا ۇستاپ, قاداعالاپ تۇرماسا, بەلگىلى ءبىر ەلدەگى اقشا-نەسيە جۇيەسى كۇردەلى جاعدايلارعا كەزدەسەدى. بۇل ارادا ايتايىن دەگەنىم, ەگەمەن ەلىمىز سول ءبىر جىلداردا تولەم بالانسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان قارجىلاي كومەك العان ەدى. كەيىن ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن كەزدە بۇل قاراجات قايتارىلىپ بەرىلدى.
سونىمەن بىرگە, كەڭەستىك كەزەڭدەگى كوكپ ساياساتى قازاقستانعا نەگىزىنەن شيكىزاتتىق ايماق دەڭگەيىندە قاراۋ مەن باعالاۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىردى. بۇل بەلگىلى ءبىر دارەجەدە شىندىققا دا سايكەس كەلەدى. سونىڭ سالقىنى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا دا سەزىلىپ تۇرۋشى ەدى. تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋىنە بۇل جايتتىڭ دا اسەرى بولعانىن جوققا شىعارا المايمىز. قالاي دەسەك تە, ءتول تەڭگەمىز اينالىمعا كىرگەننەن كەيىن ەلىمىز توماعا-تۇيىقتىقتىڭ كورپەسىن سەرپىپ تاستاپ وزگە مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردى ەمىن-ەركىن ورنىقتىرا باستادى.
بارىنە دە ۋاقىت تورەشى. ادام جاقسىعا تەز ۇيرەنەدى ەمەس پە. ءبىر كەزدەگى وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىنشىلىقتارى بۇگىندە ارتتا قالدى. ەل ەكونوميكاسى ءوسىپ-وركەندەپ, قاناتىن كەڭگە جايا ءتۇستى. وزگە ەلدەرگە شىعارىلاتىن ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزدىڭ ۇلەس سالماعى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جانە وتپەلى كەزەڭدە تۇرالاپ قالعان نىسانداردى ورنىنان تۇرعىزۋ جانە جاڭا كاسىپورىندار اشۋ ءۇشىن مىقتى ينۆەستورلار قاجەت ەدى. سولاي بولدى دا. ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وتانىمىز – قازاقستان بۇگىندە الەمدەگى ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جوعارى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى.
رەسپۋبليكامىزدا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەكونوميكامىزدى تەك مۇناي-گاز سەكىلدى ستراتەگيالىق شيكىزات كوزدەرى ارقىلى كوتەرۋ قاجەتتىلىگىنەن سۋىرىپ الىپ شىقتى. وسى جەتىستىكتەردىڭ ءبارى تەڭگەمىزدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتە الاتىن تاپتىرماس تەتىكتەر ەدى. تەڭگە – تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى نىشاندارىنىڭ ءبىرى. بۇگىندە ەگەمەن ەلىمىزدە اقشا-نەسيە ساياساتى وڭ جولعا قويىلعان.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
