قولداۋىن تاپقان وڭ شەشىم

مەملەكەت باسشىسى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ توراعاسى ن.نازارباەۆ ەلدىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسىپ, قوعامدىق ءۇن تۋعىزعان جەر كودەكسىنىڭ بىرقاتار نورمالارىنا موراتوري جاريالادى. «بۇل ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋ كەرەك. ەگەر تالقىلاۋدان سوڭ پارلامەنت ورتاق شەشىمگە كەلەر بولسا, موراتوري الىنادى, بولماسا, كۇشىندە قالادى. ءبىز حالىققا ۇنامايتىن زاڭعا ءزارۋ ەمەسپىز», – دەپ اتاپ ءوتتى بۇل تۇرعىدا ەلباسى. ەل ىشىندە الاڭداۋشىلىق تۋدىرعان زاڭ نورمالارىن تالقىلاپ, قاراپايىم حالىققا ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت جانىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.ساعىنتاەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. 75 ادامنان تۇراتىن كوميسسيا قۇرامىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت مۇشەلە­رى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي پار­تيالار مەن اگرارلىق بيزنەستىڭ وكىل­دەرى, سونداي-اق, عالىمدار مەن قوعام بەلسەندىلەرى جانە فەرمەرلەر بار. جەر كودەكسى نورمالارىن تالقىلاۋعا رەس­پۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىن قامتۋ ءۇشىن وبلىستىق اكىمدىكتەر جانى­نان قوعامدىق كەڭەستەر قۇرىلماق. كوميس­سيا­نىڭ, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ەسىگى بارشامىزعا ءاردايىم اشىق بولادى. سون­دىقتان, ءبىز وسى ءبىر كوكەيكەستى, ەلىمىزدىڭ كەلەشەك تاعدىرىنا شەشۋشى ىقپال ەتەتىن كودەكس نورمالارىن تالقىلاۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىسۋعا ءتيىسپىز. رەسپۋبليكا تۇرعىندارى اراسىندا الاڭداۋشىلىققا نەگىز بولعان ماسەلە جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ نورماسى ەكەنى داۋسىز. شىندىعىندا, جەر قازاق حالقى ءۇشىن اتا-بابادان مۇرا بوپ قالعان ەڭ اسىل قازىنا. حالقىمىز ەجەلدەن-اق ءوز جەرىن قاسىق قاندارى قالعانشا قورعاپ, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان. ءبىزدىڭ اتا-تەگىمىز بوپ سانالاتىن, سوناۋ ەجەلگى عۇندار پاتشاسى مودە ءوز ەلىنىڭ بەيبىت ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا كوز الارتقان كورشىسىنەن ارعىماق تۇلپارىن دا, ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي اسەم ارۋ سۇيگەن جارىن دا اياماعان. ال ماسەلە جەرگە كەلىپ تىرەلگەندە, قولىنا نايزا الىپ, اتقا قونعان… قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى بيلەۋ­شىلەرىنىڭ ءبىرى قاسىم حان ءوزىمىز قازىر مەكەن ەتىپ وتىرعان وڭتۇستىك ءوڭىرىن سىرتقى جاۋلاردان ساقتاۋ جولىندا ءومىرىنىڭ سو­ڭىنا دەيىن جان اياماي سوعىسىپ, بوداندىقتان قورعاپ قالعان. سوندىقتان, حالىق ونى بارىنشا كۇرمەتتەپ, «قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋشى ءارى جيناقتاۋشىسى» دەپ ەرەكشە قاستەرلەگەن. قاسيەتتى جەرىمىز ءۇشىن جوڭعارلارمەن بولعان سوعىس, وتارشىلىق كەزەڭىندەگى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر, كەشەگى الاش قوزعالىسى ارداقتىلارىنىڭ جاساعان ەرلىكتەرى مەن ەتكەن ەرەن ەڭبەكتەرى ءبىزدىڭ جادىمىزدان ەشقاشان وشپەۋى ءتيىس. بۇل تاريحي وقيعالار ەرجۇرەك بابالارىمىزدىڭ قانىنا بويالىپ, اياۋلى انالارىمىزدىڭ كوز جاسىمەن جۋىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان اتتى تاۋەلسىز مەملەكەت بۇگىنگى تاڭدا 200-دەن استام الەم ەلدەرى ىشىنەن ءوز تەرريتورياسىنىڭ كولەمى بويىنشا 9-ورىندى يەمدەنىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز, باعا جەتپەس بايلىق. سونىمەن قاتار, كۇرەسكە تولى تاريحىمىز ماڭگىلىك قازاق ەلىنىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعىن پاتريوتتىق, ۇلتجاندىلىق رۋحىندا تاربيەلەۋدىڭ تەڭدەسى جوق ءتاسىلى ىسپەتتى. توقسان اۋىز ءسوزدى توبىقتاي ەتىپ ءتۇيىن­دەر بولساق, جەرىمىز قاسيەتتى دە كيەلى. سوندىق­تان, شەتەلدىكتەرگە ونىڭ ءبىر شارشى مەترى دە ساتىلمايدى, ساتىلماق تا ەمەس. بۇل تۋرالى ەلباسىمىز دا تالاي رەت شەگەلەپ ايتتى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە كاپيتاليستىك قو­عامدىق قاتىناستار ۇستەمدىك ەتۋدە. ياعني, جەر دە ساتۋعا نەمەسە جالعا بەرۋگە بولاتىن تاۋارعا اينالدى. جەر وتان­داستارىمىزعا ساتىلسىن-اق دەلىك. ال شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋدىڭ ءتارتىبى قانداي بولماق؟ جالداناتىن جۇمىسشىلاردى كىم دەيمىز؟ ەكولوگيالىق تالاپتار ساقتالا ما؟ وسىن­داي كوكەيكەستى سۇراقتاردىڭ جاۋاپ­تارى زاڭ نورماسىندا ايقىن ءارى ناقتى كورىنىس تاپقانى دۇرىس بولار ەدى. ماسەلەن, بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان ۇشىرىلعان «پروتون» زىمىرانى اپاتقا ۇشىراپ, جەر گەپتيلمەن ۋلانىپ جاتقان شاقتا, جوعارى شەندى وتانداسىمىزدىڭ «بۇل وزگە مەملەكەتتىڭ جالعا العان جەرى, اۋىرسا سولاردىڭ باسى اۋىرسىن» دەگەن سىڭايداعى مالىمدەمەسى ءالى ەسىمىزدە. سوندا قالاي؟ جەردى جالعا العان وزگە مەملەكەت, سول جەردە اتوم بومباسىن جارىپ جاتسا دا, سەن تيمەسەڭ مەن تيمەن, دەپ وتىرا بەرمەكپىز بە؟ ميعا قونبايتىن, تۇسىنۋگە بولمايتىن مالىمدەمە. ال ەندى وتانداستارىمىزدىڭ جەردى ساتىپ الۋ ماسەلەسىنە كەلەيىك. بۇل جەردە دە كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتاتىن سۇراقتار جەتەرلىك. قالتاسى جۇقا قاراپايىم حا­لىق اۋكتسيونعا قالاي قاتىسادى؟ ال ءدۇ­نيە-مۇلكى ونسىز دا ۇشان-تەڭىز باي-ما­ناپ­تارىمىزدىڭ وزدەرى ساتىپ العان جەردى ءتۇرلى قيتۇرقى جولدارمەن شەتەل­دىك­تەرگە ساتىپ جىبەرمەسىنە كىم كەپىل؟! «اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى» دەيدى حالىق دانالىعى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ جاريالاعان موراتوري– دەر كەزىندە قابىلدانعان مەيلىنشە دۇرىس شەشىم. ونى تولىقتاي قولدايمىز. بەرىلگەن ءمۇم­كىن­دىكتى پايدالانا وتىرىپ, زاڭ نورمالارىن مۇقيات تالدايىق, تالقىلايىق, ۇسى­نىس­تارىمىزدى ايتايىق. كەلىسىپ پىشىلگەن تون ەش ۋاقىتتا دا كەلتە بولمايدى. اسىقپاي, اپتىقپاي جەتى رەت ولشەپ, ءبىر-اق رەت كەسەيىك. سوندا عانا كەيىن بارماعىمىزدى تىستەپ, وكىنىپ جۇرمەيمىز. ساتتار قۋاشباي, «نۇر وتان» پارتياسى ءال-فارابي اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور