*لەبىزدەر لەگى

ورازالى سابدەن, قازاقستان عالىمدارى وداعىنىڭ توراعاسى, جەر رەفورماسى بويىنشا كوميسسيانىڭ مۇشەسى: – مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, ءبىرىنشى, اۋىلدى دامىتۋ كەرەك. ەكىنشى, حالىقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ەكونوميكانى كوتەرگەن ابزال. ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن دە ويلاۋ كەرەك. مەن وسى جاعداياتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىر جوبا جاسادىم. بۇل جوبانى «تىڭ جەردi يگەرۋ ارقىلى قازاق ەلiن جاڭا بەلەسكە كوتەرۋ» دەپ اتاپ وتىرمىن. ءبىزدىڭ جەر الەۋەتىمىز تەك قازاقستاندى عانا ەمەس, كوپتەگەن ەلدەردi اسىراۋعا جەتەدi. مۇنى بىلاي تۇسىندىرەر ەدىم. ەلىمىزدە يگەرiلمەي جاتقان وتە قۇنارلى جەرلەر بار. بۇل وڭىرلەردە مەملەكەتتiك قولداۋ ارقىلى ەركiن ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ كەرەك. ينفراقۇرىلىم جاساۋ قاجەت, ۇيلەر سالۋ كەرەك. بۇل تۋرالى پارلامەنتتە ارنايى زاڭ قابىلداعان ءجون. سونداي-اق, حالىقتى, اسiرەسە, جاستاردى جوباعا جۇمىلدىرعان ءجون. ولارعا كوتەرiڭكi جالاقى بەرiپ, بارعان جەردە جاعداي جاسالسا, جاستار ەلiمiزدi كوتەرۋگە اتسالىسىپ, پاتريوتتىق بورىشىن جەتە تۇسiنەدi. سونىمەن بىرگە, بۇل جوبانى ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول», «100 ناقتى قادام» باعدارلامالارىنىڭ اياسىندا iسكە اسىرسا بولادى. بۇل جوبانىڭ گەوساياسي ءمانi بار. ول ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دە سەپتىگىن تيگىزەدى. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق ماسەلەسى دە شەشiلەدi. وسى جوبانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ارنايى قور قۇرىلىپ, وعان قالتالى ازاماتتاردى, ءىرى شارۋاشىلىق يەلەرىن تارتقان ءجون. وسى ارادا تاعى ءبىر ۇسىنىسىمدى ايتا كەتەيىن. بىزگە اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇدەمەلi دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيiنگى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى كەرەك. مەرەكە قۇلكەنوۆ, جازۋشى, جەر رەفور­ما­سى بويىنشا كوميس­سيانىڭ مۇشەسى: – جارامدى جەرلەر پاي­­دا­­لانىلۋعا بەرىلىپ قويىل­عانىن ەندى ءبىلىپ وتىر­مىز. ال­پاۋىتتاردىڭ, فەر­مەر­لەر­دىڭ جەرلەرى بار. جاعداي­لارىن جاقسارتىپ جاتىر. مال ءوسىرىپ, ەگىن ەگۋدە. سوندا, قاراپايىم حالىق نە ىستەيدى؟ ەڭ قيىن تۇسى وسى بولىپ تۇر. 1914 جىلى پاتشالىق رەسەيدىڭ ۇكىمەت باسشىسى ستولىپين قازاقستانعا كەلگەن. ونىڭ ەلىمىزگە كەلۋىنىڭ ماقساتى رەسەيدىڭ جەرلەرىن الپاۋىتتار يەلەنىپ العاندىقتان, ورىس مۇجىقتارىنا قازاقستاننان جاقسى جەر تاۋىپ بەرۋ ەدى. ستولىپين قازاقتىڭ تەك بايلارىمەن كەزدەسكەن. ويتكەنى, وعان بايلارمەن ءتىل تابىسۋ وڭاي ەكەنى بەلگىلى بولاتىن. ءسويتىپ, رەسەي ۇكىمەتىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ءبىزدىڭ بايلاردان ورىس مۇجىقتارىنا جەر الىپ بەرۋ ماقساتىندا كومەك سۇراعان. وسىلايشا, تاراپتار ءوزارا كەلىسىمگە كەلگەندەي بولادى. قازىرگى جاعداي باسقاشا. ءبىز ءوز جەرىمىزگە ءوزىمىز يە ەگەمەن ەلمىز. ءبىزدىڭ بۇگىنگى شىندىعىمىز كەلەشەكتە وتىرىك بولىپ شىقپاۋى ءۇشىن, حالىق الدىندا, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ الدىندا ءجۇزىمىز جارىق بولۋى ءۇشىن وسى ماسەلەگە قاتىستى كوپتەگەن جاعدايلاردى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا قانشا جەر ساتىلايىن دەپ وتىر, ونى كىمدەر ساتىپ الماق دەگەندەي سۇراقتارعا ناقتى, شىنايى جاۋاپ بەرىلۋى كەرەك. ءبىز جەردى وزگەلەرگە بەرۋدى دۇرىس دەپ شەشسەك, سوندا قاراپايىم حالىق قالاي كۇن كورەدى؟ قازاق باسقاعا قۇل بولىپ جۇرمەي مە؟..

القاپتار بوس جاتپاۋى ءتيىس

ارينە, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جەر كودەكسىنىڭ قوعام­دىق رەزونانس تۋدىرعان بىرقاتار نور­مالارىنا بەلگىلى ءبىر كەزدەرگە دەيىن توقتاۋ سال­عانىن ەل ازاماتتارى جىلى قابىلدادى. شىنىندا جاڭا نورمالار جۇرتقا جەتپەدى. سوندىقتان, كوپ جاعدايدا حالىقتىڭ الاڭداۋى دۇرىس. ايتسە دە بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا ءالى دە تالقىلاۋعا تۇسەتىنى انىق. مەن جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان «اقكول» شارۋا قوجالىعى بيىل 220 گەكتار كۇزدىك بيداي, 50 گەكتار ارپا, 190 گەكتار ماقسارى, 180 گەكتار جوڭىشقا, 20 گەكتار پياز, 20 گەكتار كۇنباعىس ەكتى. جالپى العاندا, شارۋا قوجالىعىنىڭ ەسەبىندە 7000 گەكتار, ونىڭ ىشىندە 380 گەكتار سۋارمالى ەگىستىك, 650 گەكتار سۋارىلمايتىن ەگىستىك, 350 گەكتار شابىندىق, 5620 گەكتار جايىلىمدىق جەر ۋچاسكەلەرى تىركەلگەن. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن اۋىل­شارۋاشىلىق جەرلەرىن پايدالانۋعا تۇراقتى ءتۇر­دە مونيتورينگ جۇرگىزۋ, بارلىق پايدالانىلماي جات­قان جەردى الداعى ۋاقىتتا جەكەشەلەندىرۋ ءۇشىن مەم­لەكەتتىك قورعا بەرۋ تۋرالى باستامانى ءوز باسىم قول­داي­مىن. سەبەبى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن قا­جەتتى ارگروتەحنيكالىق شارالاردى قولدانا وتى­رىپ پايدالانباعان جاعدايدا, ءوز كەزەگىندە توپى­راق­تىڭ قۇنارسىزدانۋىنا اكەپ سوعادى. ەگىن شارۋا­شى­لى­عىن­دا مىندەتتى تۇردە اۋىسپالى ەگىن ەگۋ شارا­لارىن ساق­تاۋ قاجەت. سەبەبى, ءبىر القاپقا ءبىر داقىل­دى بىرنەشە جىل قاتارىنان قايتالاپ ەككەن جاع­دايدا توپىراقتىڭ قۇنارلىعى تومەندەيدى. بۇل, ءوز كەزە­گىن­دە ەككەن داقىلدان مول ءونىم الىنۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. كەلەسى كەزەكتە, پايدالانباي جاتقان جەرلەردى مەملەكەتكە قايتارىپ, ءبىز سياقتى جەردىڭ ءتىلىن بىلەتىن شارۋاشىلىقتارعا بەرۋ قاجەت. ويتكەنى, جەر بوس جاتپاي حالىق پايداسىن كورۋى ءتيىس. ال, ەگەردە بۇل جەرلەر شارۋا قوجالىقتارىنا جەكەمەنشىككە بەرىلەتىن بولسا, شارۋالار بۇل جەرلەرگە ءوز اۋلاسىنداعى جەرىندەي قارايتىن بولادى. جانە مەنشىكتەگى جەردى كەپىلگە قويىپ, شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرۋ ماقساتىندا قاراجات الۋعا مۇمكىندىك تۋادى. التىنبەك كەرىمقۇلوۆ, «اقكول» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى جامبىل وبلىسى