يدەيا كەرەمەت-اق. ايتسە دە, ەلوردانىڭ ۇلىقتارى يدەيانى «وتكەن كۇننىڭ بەلگىسى» رەتىندە باعالايتىن ءتارىزدى. ولاي دەيتىنىمىزدىڭ دە ءجونى بار. استانا قالالىق اكىمدىگىنە ۇسىنىس ايتقان بوز كەنجەاحمەتوۆكە يدەياسىن تۇجىرىمداماسى الدەقاشان بەكىتىلىپ قويىلعان «ەتنوساياباق» (جوبالاۋشى – «شار قۇرىلىس» جشس) اياسىندا جۇزەگە اسىرۋعا كەڭەس بەرەدى. «قازىرگى ۋاقىتتا جوعارىدا كورسەتىلگەن جوبانىڭ ۇيلەستىرۋشىسى – «استانا قالاسىنىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى» مم. سىزگە استانا قالاسىنداعى ەتنوساياباق قۇرامىنا «التىن بەسىك» كەشەنىن قوسۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن تىكەلەي جوبانىڭ ۇيلەستىرۋشىسىنە جۇگىنۋ قاجەت», دەيدى.
استانا قالاسى اكىمدىگىندەگىلەردىڭ ايتقانىنا قۇلاق تۇرسەڭىز, ءبىر جاعىنان كوڭىلگە قونىمدى كورىنەدى. ەتنوساياباق جانە «التىن بەسىك». ۇلتتىق قازىنانىڭ تاپتىرماس ۇيلەسىمى. بىراق, ءاۋ باستا ەتنوساياباق جوبالانعاندا وندا باسقا كەشەن قاراستىرىلماعان عوي, «بەسىكتى» بۇيىردەن كىرگىزە الا ما؟ نە دەسە دە, حاتقا جاۋاپ بەرگەن شەنەۋنىكتىكى سيپاي قامشىلاپ, شىعارىپسالما جاۋاپ. «ءبىزدىڭ جاۋابىمىز وسى, قالعانىن وزدەرىڭ كەلىسىپ شەشىڭدەر», دەگەندى اڭعارتادى. ايتپەسە, ەلوردانىڭ ءبىر بۇرىشىنان ەمەس, ءتورت قۇبىلاسىنان تۇگەل ۇلتتىق ءداستۇردىڭ, ۇلتتىق ساۋلەت ونەرىنىڭ تۋىندىسى مەنمۇندالاپ تۇرسا عاجاپ ەمەس پە!
ايتەۋىر, ەلوردانىڭ ءار جەرىندەگى سايگ ۇلىكتەردىڭ بەينەسى عانا كوڭىلگە مەدەۋ. ايتپەسە, مەرەكە كەزىندە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ۇلتتىق ناقىش-ورنەكتەردەن باسقا قازاقتىعىمىزدى ايعاقتايتىن ۇلتتىق ونەر تۋىندىسى دەپ قاي عيماراتتى ايتۋعا بولادى؟ «بايتەرەكتەن» باسقا, ارينە. ەۋروپالىق «وزىق ستاندارتتاردى» ەنگىزگەندە, سونىڭ «كەرەمەتتىگىنە» ايعاق بولارلىق دايەك پەن دەرەكتىڭ ۇلتتىق بولمىسقا كەلگەندە قارابايدىڭ ساراڭدىعىنا سالىناتىنى نەلىكتەن ەكەن, ءا؟
جارايدى, ماقالامىزعا ارقاۋ بولعان «بەسىگىمىزگە» قايتا ورالايىق. «التىن بەسىك» كەشەنىنىڭ يدەياسى سۋرەتشىنىڭ باسىندا ۇزاق ۋاقىت ءپىسىپ جەتىلىپ, بوز جەڭىسبەك ۇلى وسىدان تۇپ-تۋرا التى جىل بۇرىن ونىڭ ديزاينىن قاعازعا ءتۇسىرىپتى. اۋەلگى ماقسات, ەسىل وزەنىن بويلاي جولاۋشىلاردى سەرۋەندەتەتىن كەمەگە «التىن بەسىك» قۇرىلىمىن ورنالاستىرۋ بولعان ەكەن. بىرتىندەپ جەتىلدىرىلە وتىرىپ, قۇرىلىمنان ۇلتتىق سيپاتتاعى كەشەن دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن. ءسويتىپ, سوڭعى نۇسقاسى «التىن بەسىك» كەشەنىنىڭ ديزاين-نوبايى دۇنيەگە كەلدى.
– ۇلتىمىزدىڭ اسقاق ايبىنى, ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەلى بەلگىسى ەلوردادا حالقىمىزدىڭ كيەلى دە قاسيەتتى تۇمارى ىسپەتتەس بەسىك بەينەسى تۇرسا كەرەمەت ەمەس پە! بەسىك – ۇلتتىق تاربيەنىڭ, حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ قاينار باستاۋى. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «ەل بولامىن دەسەڭ – بەسىگىڭدى تۇزە!» دەگەن قاناتتى قاعيداسى ەل يدەولوگياسىنىڭ تۇپقازىق ۇستانىنا اينالسا, ۇرپاعىمىزدى وتانسۇيگىشتىككە بەسىكتەن باۋلۋعا ۇيىتقى بولسا, ودان ارتىق نە كەرەك!, – دەيدى سۋرەتشى بوز جەڭىسبەك ۇلى.
«التىن بەسىك» كەشەنى 3 قاباتتان تۇرادى, 1-قابات قازاقتىڭ جارتىلاي كيىز ءۇيى پىشىندەس. وندا ءۇيدىڭ ىشكى ينتەرەرى جانە بەسىككە سالۋ ءراسىمى بەينەلەنەدى. 2-قاباتتا شاعىن مۋزەي, سالت-داستۇردەن ماعلۇمات بەرەتىن كىتاپحانا, ۇلتتىق ءداستۇردى ۇلىقتاعان سۋرەتشىلەر كارتينالارى, كابينەتتەر ورنالاسادى. ال, 3-قاباتتا سالت-ءداستۇردى وتكىزۋ زالدارىندا مەرەكەلىك شارالار ۇيىمداستىرىلىپ, وتاۋ قۇرعان جاستارعا اق جول تىلەپ, باتا بەرەتىن ورىندار ۇلتتىق ستيلدە بەزەندىرىلەدى. سونداي-اق, تۇبەك ىسپەتتەس شىنىلى ءليفتى ارقىلى وتاۋ قۇرعان جاستار جوعارعى قاباتقا كوتەرىلەدى.
كەشەننىڭ سىرتقى ويۋ-ورنەكتەرى اۆتوردىڭ نوبايىمەن وزگەرتىلەدى جانە «بەسىككە سالۋ», «تۇساۋ كەسۋ», «ءسۇيىنشى» جانە تاعى باسقا دا ۇلتتىق راسىمدەرگە بايلانىستى رەلەفتىك مۇسىندەرمەن, ويۋلارمەن ورنەكتەلەدى.
– «التىن بەسىك» ۇلتتىق كەشەن رەتىندە تاربيەنىڭ ىرگەلى ورتالىعىنا اينالىپ, وندا «بەسىككە سالۋ», «ات قويۋ», «تۇساۋ كەسۋ», «سۇندەتكە وتىرعىزۋ» ءجانە باسقا دا ۇلتتىق تاربيەگە قاتىستى ارنايى كابينەتتەر بولادى. ورتالىقتا حالىق ءداستۇرىن تەرەڭ بىلەتىن پەداگوگتار, ەتنوگراف عالىمدار ەڭبەك ەتىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ ۇلتجاندى بولىپ وسۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسادى, – دەيدى بوز كەنجەاحمەتوۆ.
بوز جەڭىسبەك ۇلىنىڭ ايتقانىنا قۇلاق تۇرسەڭىز, ۇلتتىڭ ولقى تۇسىن تولتىرىپ, ۇپايىن تۇگەندەيتىن ىرگەلى ورتالىق بولاتىندىعىنا كوز جەتكىزەسىز. ورتالىقتا بەسىكتىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن كىشىگىرىم مۇراجايدا بەسىكتىڭ تۇرلەرى, ءتىپتى ەلىمىزگە تانىمال تۇلعالاردىڭ بەسىكتەرى قويىلادى. سابيلەرگە ات قويۋ, تۇساۋ كەسۋ, شىلدەحانا ەلىمىزگە بەلگىلى ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلىپ, سولاردىڭ قولىنان سەرتيفيكات الادى. بالالار ءۇيى تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ءتۇرلى شارالار ۇيىمداستىرۋدىڭ دا تاعىلىمى مول بولماقشى.
اۆتوردىڭ «التىن بەسىك» توڭىرەگىندە ويلارى كوڭىلگە قونىمدى. ول ءسوز اراسىندا كەشەننىڭ شەتەلدىكتەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
– ۇلتتىق كەشەن تەك تاربيە ورتالىعى عانا ەمەس, استانا قوناقتارىنا, شەتەلدەن كەلگەن تۋريستەرگە قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتايتىن, ۇلتتىق قازىنامىزدى شەتەلدىكتەرگە تانىستىرىپ, ۇلىقتايتىن التىن قازىققا اينالار ەدى, – دەپ تۇيىندەدى اڭگىمەسىن بوز جەڭىسبەك ۇلى.
اۆتوردىڭ «التىن بەسىك» تۋرالى اڭگىمەنى «اينالار ەدى» دەپ اياقتايتىن دا سەبەبى بار. ويتكەنى, ارمان-يدەيانىڭ جۇزەگە اسۋى قازىرگى كەزدە قيىنداۋ بولىپ تۇر. قارجى قولبايلاۋ. ينۆەستور كەرەك. وسىندايدا ەلوردانىڭ تورىندە ءجيى وتەتىن حالىقارالىق فورۋمداردىڭ بىرەۋىن وتكىزبەي-اق, سونىڭ قارجىسىن «التىن بەسىكتى» سالۋعا جۇمساسا عوي, ۇلتتىق رۋحتىڭ اسقاقتاۋىنا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس بولار ەدى دەپ ويلايسىڭ. ءبىز وسىلاي ويلاعانمەن, فورۋمشىلاردىڭ ويى بولەك, ماقساتى باسقا...
«تورىڭدە بەسىك تۇرسا, تورە دە باس يەدى». حالىقتان كىم اسىرا ايتقان دەرسىز! ەلوردانىڭ تورىنە «التىن بەسىك» ءبىرجولا ورنىعاتىن بولسا, حالىقارالىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك, بىتىمگەرشىلىك ميسسيا ورتالىعىنا اينالعان شاھاردىڭ مارتەبەسىن ودان ءارى بيىكتەتە تۇسپەكشى. استانا «بەسىك جىرى» ىسپەتتى ادەمى اۋەنىمەن, اشىق پەيىلىمەن الەمگە تانىلا تۇسسە, ماقتانىش قوي! باس قالاداعى «التىن بەسىك» قازاق ەلىنىڭ اتىن اسپانداتقان التىن ارقاۋعا باستاۋ بولسا, وعان تاڭدانبايمىز دا. ويتكەنى, ۇلىلىقتىڭ ءبارى دە بەسىكتەن باستاۋ الادى ەمەس پە!
ەلباسى «حالىق ءومىرى ونىڭ كەلەسى ۇرپاعىمەن جالعاسىپ وتىرادى. سوندىقتان حالىقتىڭ ماڭگىلىگى تۋرالى ارماننان اسقاق ارمان جوق. ماڭگىلىك ەل – بۇل ەرتەڭگى كۇنگە ەسىك اشاتىن, بولاشاققا سەنىمدى ارتتىراتىن يدەيا, بۇل – كەرى قايتپايتىن جانە بەرىك تۇراقتىلىقتىڭ سيمۆولى» دەپ ايتقان بولاتىن ءبىر سوزىندە. ەندەشە, ماڭگىلىك ەلدىڭ ۇرپاعى ۇلى بابالارىنان بۇگىنگە جەتكەن ىزگى ءداستۇردى ارداقتاپ, «التىن بەسىكتى» تورىنە شىعارىپ, ايالايتىن بولسا, ۇلى دالا ءداستۇرى دە ماڭگىلىك ەلمەن بىرگە بولاشاققا قادام باسادى دەگەن ءسوز!
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
